بوستان:گلشن احکام ۳

از پژوهشکده امر به معروف
(تغییرمسیر از گلشن احکام ۳)
پرش به: ناوبری، جستجو
گلشن احکام جلد 3

محتویات

مقدمه

برای پی بردن به اهمیت بیان احکام ، کافی است نظری به کتاب الله بیندازیم که حدود پانصد آیه در این کتاب مجید مربوط به احکام می باشد و فقهای بزرگوار در ادوار مختلف به بررسی این آیات پرداخته اند . از سوی دیگر افترا برخداوند ، گناهی بس بزرگ است که قرآن ما را از آن بیم داده است: (فَوَیْلٌ لِلَّذینَ یَکْتُبُونَ‏ الْکِتابَ‏ بِأَیْدیهِمْ ثُمَّ یَقُولُونَ هذا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لِیَشْتَرُوا بِهِ ثَمَناً قَلیلاً فَوَیْلٌ لَهُمْ مِمَّا کَتَبَتْ أَیْدیهِمْ وَ وَیْلٌ لَهُمْ مِمَّا یَکْسِبُونَ) (۱) و در مورد دیگر: ( قلْ أَ رَأَیْتُمْ ما أَنْزَلَ اللَّهُ لَکُمْ مِنْ رِزْقٍ فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَراماً وَ حَلالاً قُلْ آللَّهُ أَذِنَ لَکُمْ أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ )‏ (۲)
بدین سبب ، استخراج احکام ، امری حساس ونیازمند کار شناسی است که فقیهان و عالمان ، عهده دار این مسؤلیت خطیر بوده وهستند .البته روش بیان و ادبیات جدیدی که زمان ما می طلبد هم نکته ای دیگر است که نباید از آن غفلت نمود.
به لطف خداوند پس از انتشار جلد اول و دوم کتاب گلشن احکام و استقبالی که از آن صورت گرفت بر آن شدیم تا جلد سوم آن را که مانند دو جلد قبل ، در بر دارنده احکام گوناگون ومورد نیاز مخاطبان است تقدیم همۀ علاقه مندان نماییم. امید این که این اثر، مقبول در گاه احدیت قرار گرفته، مشمول دعای ولی عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) واقع شویم. نیز از انتشارات زائرآستانه مقدسه حضرت فاطمه معصومه (سلام الله علیها) که ما را در این مهم یاری نمودند کمال تشکر را داریم. سید جعفر ربانی بهار سال ۱۳۹۴ ه . ش.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ - بقره / ۷۹.
۲ - یونس / ۵۹.

تساوی کودکان با اشخاص بالغ

در چند مورد ، کودک و بزرگسال از نظر حکم با یکدیگر مساوی هستند:
۱- جان و مال و آبروی کودک محترم است و کسی حق تعرض به آنان را ندارد .
۲- بدن کودک نیز مانند شخص بالغ نجس می شود.
۳- اگر کودک را مکه بردیم می توانیم او را مُحرم نکنیم ولی اگر مُحرمش کردیم باید او را کمک کنیم تا اعمالش را بجا آورد و از احرام خارج شود و گرنه درحال احرام می ماند و حتی زمانی که بالغ شد نمی تواند ازدواج کند. شخص بالغ نیز همین حکم را دارد یعنی اگر محرم شد باید اعمالش را تمام کند و گرنه، زن بروی حرام است (زن هم اگر اعمالش را به پایان نبرد شوهرش بر او حرام است ).
۴- شخص بالغ اگر به اموال مردم خسارت بزند و یا آن را بدون اجازه بردارد ضامن و مدیون است کودک هم همین حکم را دارد .
۵- چنانچه کودک ، نوبت دارد نمی توان نوبت او را گرفته حق او را ضایع نمود . و هم چنین اگر کودک در اماکن عمومی ( مانند مسجد و بازار ) در جایی نشسته است نمی توان او را از آن مکان بلند کرده مکان او را اشغال کرد .

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ - مناسک محشی ، ص ۴۵.
۲ - زیرا ضمان از احکام وضعیه است و در احکام وضعیه تفاوتی بین کودک و بالغ نیست.

وقف

در مورد وقف ، به چند نکته توجه کنیم :
۱- این که بعضی افراد پشت قرآن یا کتاب های دعا یا پشت زیارت نامه ها می‌ نویسند که فلانی چنین خوابی دیده و هر کس آن را خواند باید ده مرتبه از روی آن بنویسد ، اینها خرافات است علاوه بر این که نوشتن این ها جایز نیست زیرا تصرف در مال وقفی است. و هیچ کس حتی خود واقف پس از انجام وقف حق تصرف بی جا در مال وقفی را ندارد. (۱)
۲- انتقال اموالی که وقف حسینیه شده به مسجد و عکس آن جایز نیست . هر مالی که وقف هر مکان شده مختص به همان جا است و بیرون بردن از آن مکان جایز نیست. (۲)
۳- وقف ، تاریخ مصرف ندارد یعنی هر مالی که وقف شود برای همیشه وقف خواهد بود ، ما وقف موقت نداریم. (۳)
۴- کسی که تصمیم دارد مالی را وقف کند تا وقتی وقف نکرده ، وقف محسوب نمی شود بنا براین ، نیت وقف ، وقف به حساب نمی آید. (۴)

ــــــــــــــــــــــــــــــ

۱- تحریر الوسیلة ، ج۲ ف ص ۷۸.
۲- مختلف الشیعه فی احکام الشریعة ، ج۶ ، ص ۲۹۱ا لْوُقُوفُ تَکُونُ عَلَى حَسَبِ مَا یُوقِفُهَا أَهْلُهَا.
۳- تذکرة الفقهاء ، ج۱۰ ، ص۴۱.
۴- تحریر الوسیلة ، ج۲ ، ص ۶۲.

مواردی که فروش ملک واجب است

در مواردی فروختن ملک واجب می شود :
۱- از آن جا که به فتوای بیشتر فقها زن از خود هوایى ارث نمى ‏برد مثل ساختمان و درخت و فقط از قیمت هوایى ارث مى‏برد. چنانچه زن میت، متقاضی سهم الارث باشد ورثه باید آن ملک را بفروشند تا زن به سهم الارث خود برسد. (۱)
۲- پدری که از دنیا رفته و اموال او به طور مشاع به فرزندان ارث رسیده اگر فرزندان متقاضی سهم الارث خود هستند و رسیدن به سهم الارث متوقف بر فروش ملک است باید آن ملک را بفروشند تا هر کس به سهم خود برسد. (۲)
۳- مدیونی که غیر از منزل مسکونی ملک دیگری دارد و به آن نیازی ندارد اگر پرداخت طلب طلبکاران بستگی دارد به فروش آن ملک ، موظف است آن ملک را بفروشد و طلب مردم را بپردازد و اگر اقدام نکند حاکم شرع ( مجتهد جامع الشرایط ) می تواند منزل او را فروخته و پولش را به طلبکاران پرداخت نماید. (۳)
۴- کسی که دارای دو منزل است و به یکی از آن ها نیاز ندارد موظف است یک منزل را بفروشد و برای رفتن به حج اقدام نماید.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ - توضیح المسائل محشی ،ج۲، ص۷۴۱.
۲ - زیرا پرداخت طلب صاحبان حق واجب است.
۳ - المسائل المنتخبه ، ص ۳۵۵.

موارد عدم ارث فرزند

گرچه فرزند در مرتبه اول ارث قرار دارد ولی در مواردی فرزند ارث نمی برد :
۱- فرزند رضاعی : بچه ای که از زنی شیر خورده این بچه از جهت محرمیت فرزند آن خانواده به حساب می آید ولی نه آن بچه از آن خانواده ارث می برد و نه به عکس. (۱)
۲- قتل : فرزندی که پدر یا مادر خودرا بکشد ارث نمی برد زیرابه طور کلی قاتل عمدی ارث نمی برد. (۲)
۳- کفر : اگر پدر و مادر مسلمان و فرزندشان کافر باشد آن فرزند از پدر و مادر خود ارث نمی برد . ولی اگر به عکس باشد فرزندی که مسلمان است از پدر و مادر کافر خود ارث می برد .
۴- ولد زنا : کسی که از زنا متولد شده بر پدر و مادر خود محرم است ولی نه او از آنها ارث می برد و نه آنان از او. (۳)
۵- لعان : اگر مردی فرزند خود را نفی کند و بگوید این فرزند من نیست چنانچه در دادگاه مراسم لعان (قسمی خاص که با آن بچه را از خود نفی می کند ) را انجام دهد نه آن بچه از آن پدر ارث می برد و نه به عکس . ولی از طرف مادر ارث بر قرار است یعنی هم او از مادر ش ارث می برد وهم مادرش از او. (۴)
۶- فرزند خوانده : کسی که بچه ای را به عنوان فرزند خوانده انتخاب کرده نه آن بچه با آن خانواده محرم می شود و نه توارثی در بین است. (۵)

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱- این نکته مورد اتفاق فقها است که از یکسو در باب رضاع حکم ولد رضاعی را منحصر در محرمیت کرده اندو از سوی دیگر در کتاب ارث فرموده اند و الاولاد و ان نزلوا.
۲- الوسیلة الی نیل الفضیلة ، ابن حمزة ، ص ۳۸۱.
۳- توضیح المسائل محشی ، ج۲ ، ص ۴۹۹.
۴- الروضة البهیه فی شرح اللمعة الدمشقیة ، ج۸ ، ص ۳۱ ، مبحث موانع الارث.
۵- زیرا فرزند خواندگی منشأ هیچ حکم شرعی نیست.

مادر

مادر ، دارای احکامی است :
۱- عصبانی کردن و ناراحت نمودن پدر و مادر حرام است.(۱) نارضایتی پدر و مادر آثار بسیار بد در دنیا و آخرت دارد.
۲- خانمی که بچه ای را به دنیا آورده از نظر شرعی همان مادر به شمار می رود و ارث و محرمیت نسبت به همان خانم برقرار می شود نه زنی که او را بزرگ کرده پس بنا بر این اگر پس از زایمان ، بچه را به خانم دیگری دادند تا او بچه را بزرگ کند مادر شرعی بچه همان خانمی است که آن بچه را به دنیا آورده. (۲)
۳- خانمی که بچه ای را شیر داده مادر رضاعی و همسرش نیز پدر رضاعی اوبه شمار می رود و این بچه با تمام فرزندان آنان محرم می شود ولی از یکدیگر ارث نمی برند.(۳)

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ - زیرا عقوق به شمار می رود و عقوق والدین به اتفاق همه فقها حرام است.
۲ - الحدائق الناضرة ، ج۲۵ ، ص ۶۴۲.
۳ - مسالک الافهام ، ج۷ ، ص ۲۴۷.

فوت همسر

فوت همسر سبب پیدایش احکامی است :
۱- زن یا مرد بعد از فوت همسرش می تواند به صورت و بدن او نگاه کند.
۲- به فتوای اکثر فقهاهریک از زن و مرد می تواند بدن همسر خود را پس از فوت غسل دهد. (۱) فقها در این مورد استدلال کرده اند به این که امیرالمؤمنین علی (ع) بدن مطهر حضرت زهرا (س) را غسل دادند. (۲)
۳- اگر زن یا مرد ، دیگری را وصی خود قرارداده باشد و طرف مقابل قبول کرده به وصیت او عمل نماید بعد از فوت همسر شرعا موظف است وصیت او را انجام دهد.
۴- چنانچه مرد از دنیا رفته است ، زن باید عده وفات نگه دارد یعنی به مدت چهار ماه و ده روز ازدواج نکند و از آرایش و تزیین خود داری نماید .
۵- اگر مرد از دنیا رفته ارث زن یک هشتم است ( در صورتی که مرد بچه داشته باشد ، چه از این زن و چه از زن دیگر ) یا یک چهارم است ( در صورتی که مرد فرزند نداشته باشد، چه از این زن و چه از زن دیگر). ۶- اگر زن از دنیا رفته ارث مرد یک چهارم است ( در صورتی که زن فرزند داشته باشد چه از این مرد یا از مرد دیگر ) یا یک دوم است ( در صورتی که زن بچه نداشته باشد چه از این مرد و چه از مرد دیگر ). (۳)

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱- بعضی از بزرگواران مراجع این حکم را قبول ندارند بهتر است در این مورد به رساله ها مراجعه شود.
۲- توضیح المسائل محشی ، ج۱ ، ص ۳۱۹.
۳- تحریر الوسیلة ، ج۲ ، ص ۳۹۶.

تصرفات در حال مرض

تصرفات انسان در حال مرض ، احکامی دارد:
۱- اگر مردی همسر خود را طلاق بائن دهد نه آن مرد از آن زن ارث می برد و نه آن زن از آن مرد ولی اگر مردی در حال مرض خود ، همسرش را طلاق بائن دهد به مدت یک سال اگر آن مرد بمیرد زنش از او ارث می برد ولی اگر زن بمیرد آن مرد از او ارث نمی برد ، به شرط این که در این مدت آن مرد سالم نشود ( پس اگر بهبود یافت و بعد از بهبود یافتن مُرد این حکم از بین می رود یعنی هیچ یک از هم ارث نمی برند ) و نیز به شرط این که آن زن پس از پایان عده ازدواج نکرده باشد پس اگر ازدواج کرده باشد این حکم از بین می رود یعنی هیچ یک از دیگری ارث نمی برند. (۱)
۲- مرد یا زنی که در مرض منجر به فوت می خواهد اموال خود را نذر کند یا وقف نماید ویا به کسی ببخشد باید احتیاط کند و فقط تا ثلث اموال خود را مصرف نماید و یا در این مورد به رساله فقها مراجعه شود زیرا فتاوا در این مورد مختلف است.
۳- اگر انسان در مرض منجر به فوت بخواهد اموال خود را بفروشد به قیمتی که در آن زمان به آن قیمت می ارزد اشکال ندارد و به فتوای همه فقها جایز است. (۲)

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

- الروضة البهیه فی شرح اللمعة الدمشقیة ، ج۳ ، ص۳۲۶.
- هدایة العباد ، آیة الله گلپایگانی ، ج۲ ، ص ۹۷.

عقد ازدواج

عقد ازدواج دارای احکامی است :
۱- با عقد شرعی ازدواج ، اجمالا مهر بر مرد تعلق می گیرد ولی اگر مرد قبل از عروسی همسر خود را طلاق دهد فقط نصف مهر را باید بپردازد. (۱)
۲- با عقد ، مادر زن و مادر بزرگ زن ( چه از طرف پدر و چه از طرف مادر ) و هر چه بالاتر برود محرم می شوند . ونیز پدر شوهر و پدر بزرگ شوهر ( چه از طرف پدر و چه از طرف مادر ) و هرچه بالاتر برود محرم می شوند. (۲)
۳- با عقد ازدواج دائم ، نفقه برمرد واجب می شود به شرط تمکین از جانب زوجه. (۳)
۴- خواهرزن نا محرم است و با بقیه زنهای نامحرم تفاوتی ندارد. (۴)
۵- اگر زن بخواهد سفر واجب برود مثل حج واجب ، اجازه شوهرلازم نیست ولی اگر بخواهد سفر مستحبی یا سفر تفریحی برود باید با اجازه شوهر باشد. (۵)
۶- مرد حق ندارد زن را بلاتکلیف بگذارد به طوری که نه مثل زنهای شوهردار باشد و نه مثل زنهای مجرد بلکه یا باید او را طلاق دهد ویا اگر می خواهد زندگی کند باید به طور متعارف و درست زندگی کند. (۶)

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ - تحریر الوسیلة ، ج۲ ، ص ۳۰۰.
۲ - الروضة البهیة ، ج۲ ، ص ۸۵.
۳ - همان ، ج۵ ، ص ۴۶۵.
۴ - نجاة العباد ، ص ۳۷۰.
۵ - توضیح المسائل محشی ، ج۲ ، ص ۹۱۳.
۶ - همان ، ص ۴۷۹.

ازدواج با غیر مسلمان

ازدواج با غیرمسلمان چند نوع است :
۱- ازدواج خانم مسلمان با مرد غیرمسلمان مطلقا باطل است. (۱)
۲- ازدواج مرد مسلمان با زن غیرمسلمان با دو شرط جایز است:
الف: ازدواج دائم نباشد.
ب: آن زن از اهل کتاب (مسیحی یا یهودی) باشد. (۲)
۳- اگر مرد مسلمانی با زنی که اهل کتاب باشد بخواهد ازدواج دائم بکند فتوای فقها در این زمینه مختلف است و باید به رساله مراجع تقلید مراجعه شود .

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ - الشرح الصغیر فی شرح المختصر النافع ، ج۲ ، ص۳۴۶.
۲ - تو ضیح المسائل محشی ، ج۲ ، ص۴۶۸.

خواستگاری های حرام

خواستگاری کردن در چند مورد حرام است و گناه دارد:
۱- خواستگاری درحال احرام، چه مرد مُحرم باشد و چه زن و چه هر دو مُحرم باشند( بنا بر احتیاط ). (۱)
۲- خواستگاری از زن شوهر دار. (۲) زیرا هیچ مردی حق ندارد وارد زندگی دیگری شود.
۳- خواستگاری از زنی که درعده طلاق است به طوری که شوهرش حق رجوع دارد. (۳) زیرا مطلّقه رجعیه در حکم زوجه است.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱- مناسک محشی ، ص ۱۶۱.
۲- کشف اللثام ، ج۷ ، ص ۳۲.
۳- همان.

کتمان

کتمان کردن ، دارای احکامی است :
۱- کسی که با او مشورت می شود حق کتمان کردن ندارد .بنابراین وقتی در مقام مشاوره در مورد شخصی تحقیق می شود چه برای ازدواج یا غیر آن از امور زندگی ، شخصی که با او مشورت می شود نباید حقیقت را کتمان کند و اگر کتمان کرد خیانت کرده. (۱)
۲- کسی که شاهد ماجرایی بوده و الان مدعی از او دعوت می کند تا در دادگاه شهادت دهد ،شاهد حق کتمان کردن ندارد و باید آنچه را دیده شهادت دهد. (۲) مگر شهادت بر عقد در حال احرام که احتیاط در ترک آن است . (۳)
۳- وصی میت یا ورثه ، نباید وصیت نامه میت را مخفی کنند یا وصیت های او را کتمان نمایند. (۴)
۴- چنانچه بدعتی پیدا شود بر علما واجب است بدعت بودن آن را اعلام نموده سکوت را بر خود روا ندارند .

ـــــــــــــــــــــــــــــ

۱- مهذب الاحکام ، آیة الله سبزواری ، ج ۱۶ ، ص ۱۳۳.
۲- قرآن : و لا یأ ب الشهداء اذا ما دعوا ( بقره / ۲۸۲ ) وَ لا تَکْتُمُوا الشَّهادَةَ وَ مَنْ یَکْتُمْها فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ عَلیمٌ (۲۸۳).
۳- مناسک محشی ، ص ۱۶۱.
۴- مفتاح الکرامة ، ج ۹ ، ص۴۴۹.

رنگها

رنگها دارای احکامی هستند :
۱- رنگ مو در غسل مانع نیست به شرط آن که همراه جِرم زائد نباشد.(۱)
۲- اضافه کردن کلر ، سبب مضاف شدن آب نیست گرچه رنگ آب تغییر کند. (۲)
۳- رنگ نجس که پس از شستن باقی می ماند پاک است به شرط آن که اجزاء نجس درآن وجود نداشته باشد. (۳)
۴- چنانچه چیز نجس را در آب کر بشوییم آب نجس نمی شود ولی این در صورتی است که بو یا رنگ یا مزه نجس را به خود نگیرد در غیر این صورت آب کر نجس می شود . (۴)
۵- خال کوبی بدن برای غسل و وضو اشکال ندارد زیرا رنگ خال کوبی زیر پوست قرار می گیرد .
۶- چنانچه رنگ ، نجس شود ( مثل رنگ موجود در قوطی ) قابل پاک شدن نیست.
۷- الکل صنعتی که در رنگ سازی به کار می رود پاک است و استفاده صنعتی از آن اشکال ندارد. (۵)

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ - همان ، ص ۲۰۴.
۲ - اجوبة الاستفتائات ، ص ۱۶.
۳ - توضیح المسا ئل محشی ، ج۱ ، ص۱۱۰.
۴ - همان ، ص ۳۹.
۵ - توضیح المسا ئل محشی ، ج۱ ، ص ۸۰.

کل مسکر حرام

قانونی را فقها مطرح فرموده اند و آن این که کل مسکر حرام (۱) یعنی هر چیز مست کننده حرام است . این دستور مطلق است پس بنا براین :
۱- فرق نمی کند که آن چیز مست کننده ، کم باشد یا زیاد. حتی فقها می فرمایند یک قطره شراب اگر در یک پارچ آب بیفتد نوشیدن آن آب جایز نیست.
۲- فرق نمی کند که مست کننده پودر باشد یا جامد یا مایع یا گاز .
۳- فرق نمی کند که مست کننده طبیعی باشد یا شیمیایی و مصنوعی.
۴- فرق نمی کند که مست کننده از انگور باشد یا خرما یا عسل یا غیر اینها.
۵- فرق نمی کند شب عروسی باشد یا در شب نشینی ها یا محافل دیگر.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ - این عین تعبیر روایت است . کافی ، ج۶ ، ص ۴۰۷.

شیر حیوانات

شیر حیوانات ، دارای احکامی است :
۱- شیر هر حیوان تابع همان حیوان است . شیر حیوان حلال گوشت ، حلال و شیر حیوان حرام گوشت ، حرام است حتی شیر سگ و خوک به تبع خود آن ها نجس است . و نیز اگر حیوان حلال گوشتی حرام شود ( مثل این که انسانی با آن نزدیکی نماید ) شیر آن حیوان به تبع گوشتش حرام می گردد. (۱)
۲- اگر شیر نجس شود ، پاک نمی شود حتی اگر آن را به صورت پنیر در آورند و در آب بگذارند. (۲)
۳- آب ریختن در شیر، مصداق خیانت وغش در معامله وحرام است. (۳)
۴- مبادله شیر به شیر اگر یک طرف کمتر باشد حرام و باطل است مثل مبادله ده کیلو شیر به هشت کیلو ، وهم چنین معامله ده کیلو شیر با پنج کیلو پنیر یا کره حرام و باطل است ، زیرا مشتقات شیر در حکم شیر می باشند و نباید هنگام معاوضه یک طرف کمتر و یک طرف بیشتر باشند پس در این گونه موارد باید دو معاوضه مستقل صورت گیرد. (۴)
۵- اگر در شهری یکی از غذاهای آنان شیر به حساب آید انسان می تواند در عید فطر سه کیلو شیر برای هر نفر از اعضای خانواده به عنوان زکات فطره به فقیر بپردازد. (۵)
۶- شیر و مشتقات آن اگر از خارج کشور وارد شوند حلال است مگر این که یقین به نجاست یا حرمت آن پیدا کنیم. (۶)

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ - نجا ة العبا د ، ص ۲۲۷.
۲ - ، توضیح المسائل محشی ، ج۱ ، ص ۷۴.
۳ - نجاة العبا د ، ص۲۲۴.
۴ - قواعد الاحکام فی معرفة الحلال و الحرام ، ج۲ ، ص۵۹.
۵ - زیرا معیا ر ، قوت غا لب بودن است.
۶ - توضیح المسا ئل محشی ، ج۲ ، ص۲۰۴.

نقره

نقره دارای احکامی است :
۱- خوردن و آشامیدن در ظرف نقره گناه دارد و حرام است. (۱)
۲- به فتوای برخی فقها زینت کردن اتاق با ظرف نقره اشکال دارد ، لازمست در این زمینه به رساله مراجع تقلید مراجعه شود . (۲)
۳- پوشیدن نقره (مثل انگشتر وامثال آن ) برای مرد و زن جایز ، بلکه مستحب است.(۳)
۴- اگر طلا را به طلا یا نقره را به نقره بفروشد در صورتى که وزن یکى ازآنهازیادتر از دیگرى باشد معامله حرام و باطل است. (۴) ولی اگرطلا به نقره معامله شود گرچه یکی کمتر یا بیشتر باشد اشکال ندارد. ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ - توضیح المسائل محشی ،ج۱ ، ص۱۳۶.
۲ - همان.
۳ - الکافی ،ج۶ ، ص۴۶۸.
۴ - توضیح المسائل محشی ، ج۲ ، ص۲۳۷.

مواردی که احتیاط لازم است

در مواردی که اصل تکلیف را می دانیم ولی از تعیین آن اطلاع نداریم باید احتیاط کنیم مانند :
۱- اگر می داند یکی از خوردنی ها و نوشیدنی هایی که در اختیار اوست حرام است از هیچ یک نمی تواند مصرف کند مثلا می داند داخل یکی از دو بطری ، شراب است و داخل دیگری سرکه از هیچ یک نمی تواند استفاده نماید تا معلوم شود کدام شراب و کدام سرکه است.
۲- اگر می داند یکی از دو لباس نجس است با هیچ یک نمی تواند نماز بخواند و باید هر دو را آب بکشد.
۳- اگر می داند در صفحه کاغذی ، در یک قسمت آن ، نام خدا است به هیچ یک از کلمات آن صفحه نمی تواند بی وضو دست بزند .
۴- اگر نمی داند قبله کدام طرف است تخلی جایز نیست مگر این که نتواند قبله را پیدا کند یا موجب عسر و حرج باشد.
پس قانون کلی این است که هر گاه بین حرام و حلال قرار گیرد ولی مشخصاً مصداق آن را نمی داند باید هردو را کنار بگذارد.
اما در مورد واجب به عکس است یعنی اگر اجمالا می داند چیزی واجب است ولی مشخصاً مصداق آن را نمی داند باید هردو را بجا آورد مثلا :
۱- کسی که نمی داند نماز شکسته بر او واجب است یا کامل ، باید احتیاط کند و هر دو را بجا آورد.
۲- کسی که مثلا نمی داند نذر کرده بود سوره توحید را بخواند یا سوره ناس را ، باید هر دو را بخواند. بله کسی که اصلا نمی داند چه نذری کرده چیزی براو واجب نیست.
۳- اگر نمی داند وظیفه او در روز جمعه ، نماز ظهر است یا نماز جمعه تا وقتی که به رساله مرجع تقلید خود مرا جعه نکرده موظف است احتیاط کند و هر دو را بجا آورد.
۴- کسی که نمی داند وظیفه او وضوی جبیره ای است یا تیمم باید هر دو را احتیاطاً بجا آورد. (۱)

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ - تنجز علم اجمالی مورد تأیید همه فقها و اصولیین است.

تصمیم های بی اثر

برخی تصمیم ها ، هیچ اثری ندارد :
۱- اگر کسی بخواهد خودش یا فرزندش را وقف برای خدمت مسجد یا غیر مسجد کند این وقف باطل است . زیرا وقف در مورد اموال است نه در مورد انسان. (۱)
۲- اگر پدری وصیت کند فرزندش شغل خاصی را انتخاب نماید یا با شخص خاصی ازدواج نماید این وصیت باطل است زیرا نمی شود با وصیت کردن در زندگی دیگری دخالت کرد و برای دیگران تعیین تکلیف نمود. (۲)
۳- پدر و مادری که نذر کرده اند دختر یا پسر خود را به عقد شخص خاصی در آورند این نذر مورد اشکال است. زیرا در ازدواج، اجازه خود زن و مرد شرط است. پس شایسته است که پدران و مادران، از چنین نذرهایی خودداری کنند. (۳)

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ - هدایة الامة الی احکام الائمه ،ج۲، ص۱۹۷.
۲ - الوسیلة الی نیل الفضیلة، ص۳۷۳.
۳ - توضیح المسائل محشی ، ج۲، ص۶۲۰.

آب گرم

آب گرم دارای احکامی است :
۱- کسی که نمی تواند با آب سرد غسل کند یا وضو بگیرد ولی می تواند آب را گرم نماید باید آب را گرم کند و نوبت به تیمم نمی رسد. (۱)
۲- کسی که از حرام جنب شده غسل کردن او با آب گرم اشکال ندارد گرچه بهتر است با آب ولرم غسل نماید. (۲)
۳- غسل دادن میت با آب گرم کراهت دارد. (۳)
۴- چنانچه در زمستان با آب گرم وضو بگیریم اشکالی به قصد قربت وارد نمی شود. بله فقها می فرمایند : وضو گرفتن با آبی که با خورشید گرم شده کراهت دارد.یعنی ثواب وضو کم می شود ولی وضو صحیح است . (۴)

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ - مصباح الهدی فی شرح العروة الوثقی ، ج۷ ، ص ۲۵۰.
۲ - همان ، ص ۲۲۰.
۳ - جامع عباسی ، ج۱ ، ص۲۰ - الغایة القصوی ، ج۱ ، ص۲۲۸.
۴ - تمهید القواعد الاصولیة و العربیة ، ص ۳۶.

برف

برف احکامی دارد :
۱- کسی که آب ندارد ولی برف در اختیار او هست و می تواند آن را آب کند نمی تواند تیمم کند بلکه باید برف را آب کند و وضو بگیرد. (۱)
۲- برف پاک کننده نیست بلکه باران پاک کننده است . حتی اگر باران بر فرش نجس ببارد آن را پاک می کند. (۲)
۳- ریختن برف به پشت بام یا داخل حیاط همسایه جایز نیست زیرا تصرف در ملک دیگران محسوب می شود . در صورت ناچاری باید از او اجازه بگیرد .
۴- ریختن برف داخل کوچه به طوری که ایجاد سد معبر کند حرام است. (۳)
۵- وضو گرفتن زیر برف و باران اشکال ندارد (۴) البته باید توجه داشت که محل مسح نباید خیس باشد. (۵)

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ - توضیح المسائل محشی ، ج۱ ، ص ۳۸۱.
۲ - همان ، ص۴۸.
۳ - فقها در این زمینه تخصیصی قائل نشده اند.
۴ - هدایة الامة الی احکام الائمة ، ج۱ ، ص ۱۲۲.
۵ - توضیح المسائل محشی ، ج۱ ، ص ۱۵۸.

سردی هوا

هوای سرد ، دارای احکامی است :
۱- اگر مالک زمین با کشاورز قرارداد ببندد که کشاورز بر روی زمین کار کند و محصول را بین خود تقسیم کنند ولی به علت سردی هوا محصول دیر بدست بیاید مالک باید صبر کند و حق ندارد کشاورز را مجبور کند که زمین را از زراعت خالی نماید. (۱)
۲- چنانچه هوا سرد باشد و انسان نتواند با آب سرد غسل یا وضو انجام دهد و آب گرم هم در بساط نباشد ، انسان موظف است تیمم کند وبا تیمم نماز بخواند. (۲)
۳- در هنگام وضو اگر انسان در مکانی باشد که به علت سردی هوا یا غیرآن نتواند کفش را از پا خارج نماید مسح بر کفش اشکال ندارد ولی احتیاط در این است که تیمم هم بنماید. (۳)
۴- مردی که مُحرم شده ولی به علت سردی هوا نا چار باشد لباس دوخته بپوشد پوشیدن لباس دوخته برای او اشکال ندارد ولی به نظر برخی از فقها کفاره دارد که در این مورد باید به مناسک مراجع تقلید ، مراجعه شود. (۴)

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ - تذکرة الفقهاء ، ص۳۱۳.
۲ - توضیح المسائل محشی ، ج۱ ، ص ۱۷۵.
۳ - همان ، ص ۱۵۹.
۴ - مناسک محشی ، ص۱۶۹.

عدد سی

عدد سی در فقه دارای احکامی است :

  • کسی که سی روز مردد در مکانی مانده ( تصمیم نگرفت ده روز در آنجا بماند ) از روز سی ویکم به بعد باید نماز خود را کامل بخواند و اگر ماه رمضان است باید روزه ها را بگیرد. (۱)
  • کسی که در سفر، نمازهای چهار رکعتی خود را دو رکعتی می خواند مستحب است بعد از نماز سی مرتبه تسبیحات اربعه ( سبحان الله والحمد لله ولا اله الا الله والله اکبر ) بگوید. (۲)
  • گذشت سی روز از ماه شعبان برای کسی که از راه های دیگر هلال ماه رمضان برای او ثابت نشده ، ثابت کننده اول ماه رمضان است . همان طور که گذشت سی روز از ماه رمضان ثابت کننده اول شوال است. (۳)
  • کسی که براو واجب شده دو ماه پی در پی روزه بگیرد چنانچه سی ویک روز آن را پی در پی بگیرد اگر بقیه را با فاصله بگیرد اشکال ندارد. (۴)
  • اولین نصاب زکات گاو سی رأس است پس کسی که سی رأس گاو دارد باید یک گاوی که وارد سال دوم شده به عنوان زکات بپردازد به شرط این که بقیه شرایط وجوب زکات موجود باشد مثل این که گاو ها از علف بیابان بخورند. (۵)

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ - توضیح المسائل محشی ، ج۱، ص۷۲۶.
۲ - همان ، ص۷۳۳.
۳ - توضیح المسائل محشی ، ج۱ ، ص۹۵۹.
۴ - همان ، ص۹۳۰.
۵ - همان ،ج۲،ص۱۳۶.

عدد هشت

عدد هشت در فقه دارای احکامی است :
۱- نافله ظهر هشت رکعت (چهار تا دو رکعت ) است که قبل از نماز ظهرخوانده می شود . نافله عصر هم هشت رکعت است و قبل از نماز عصر خوانده می شود . البته کسی که به سفر می رود ( نماز های چهار رکعتی را دو رکعتی می خواند ) نباید نافله ظهر و عصر را بخواند. (۱)
۲- نافله شب هشت رکعت است که بعد از آن دو رکعت نماز شفع و یک رکعت نماز وتر می خواند. (۲)
۳- کسی که قصد مسافرت به هشت فرسخ یا بیشتر را دارد همین که به حد ترخص ( جایی که دیوار های شهردر آنجا دیده نمی شود یا اذان شنیده نمی شود ) رسید باید نماز های چهار رکعتی خود را دور کعتی بخواند و اگر روزه دار است و پیش از ظهر مسافرت کرده روزه اش باطل است. (۳)
۴- اگر شوهر از دنیا برود و فرزند داشته باشد همسرش یک هشتم از اموال او را ارث می برد و اگر شوهر فرزند نداشته باشد زنش یک چهارم اموال او را ارث می برد البته در این که از تمام اموال شوهر ارث می برد یا فقط از منقولات ، باید به رساله مراجع تقلید مراجعه شود. (۴)
۵- کسی که زکات بر مال او تعلق گرفته می تواند آن را در یکی از مصارف هشت گانه زکات ، صرف نماید. (۵)

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ - قواعد الاحکام فی معرفة الحلال و الحرام ، ، ج۳ ، ص ۴۲۷.
۲ - همان ، ص ۴۲۶.
۳ - همان ، ص ۶۸۳.
۴ - همان ، ج ۲ ، ص ۷۴۱.
۵ - همان ، ج۱ ، ص ۱۴۰.

عدد چهار

عدد چهار در فقه دارای احکامی است :
۱- نماز ظهر وعصر وعشا چهار رکعت است.
۲- نافله مغرب چهار رکعت است که بعد از نماز مغرب به صورت نماز دو رکعتی خوانده می شود. (۱)
۳- کسی که در شوط چهارم طواف عذری برایش به وجود آید پس از برطرف شدن عذر از همان جا ادامه می دهد. (۲)
۴- در صورتی که زن از دنیا برود ، ارث مرد از او یک چهارم است اگرزن دارای فرزند باشد( چه از این شوهر یا شوهر قبل ) .
۵- در صورتی که شوهر از دنیا برود ارث زن از او یک چهارم است اگرمرد دارای فرزند نباشد ( نه از این زن و نه از زن دیگر) . (۳)
۶- به فتوای برخی مراجع کسی که نمی داند قبله کدام طرف است ووقت دارد باید به چهار طرف نماز بخواند. (۴)
۷- محل سجده و محلی که زانو ها در سجده قرار می گیرد باید بیش از چهار انگشت بسته پست تر وبلند تر نباشد. (۵)
۸- کسی که چهار فرسخ می رود وچهار فرسخ بر می گردد مسافر به حساب می آید وهمین قدر که به حد ترخص برسد باید نماز را کوتاه بخواند. (۶)

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ - توضیح المسائل محشی ، ج۱ ، ص ۴۲۵.
۲ - مناسک محشی ، ص۲۵۳.
۳ - قواعد الاحکام فی معرفة الحلال و الحرام ، ، ج۳ ، ص ۴۲۷.
۴ - توضیح المسائل محشی ،ج۱ ، ص۴۴۱.
۵ - همان ، ص۴۹۷.
۶ - همان ، ص۶۸۳.

عدد سه

عدد سه در فقه دارای احکامی است :
۱- نماز مغرب در سفر و وطن سه رکعت است و هیچ گاه تغییر نمی کند. (۱)
۲- حد اقل اعتکاف سه روز است. (۲)
۳- اقل حیض سه روز است و کمتر از آن ، ملحق به استحاضه است. (۳)
۴- در رکعت سوم و چهارم سه مرتبه گفتن تسبیحات اربعه مستحب است و یک مرتبه گفتن آ ن کافی است. (۴)
۵- پس از سلام نماز ، مستحب است سه مرتبه دستها را تا کنار گوش ها بالا بیاوریم و در هر مرتبه الله اکبر بگوییم. (۵)
۶- عده طلاق سه طهر( پاک شدن از عادت ) است. (۶)
۷- کسی که سه مرتبه در چیزی شک کند ، کثیر الشک در آن به حساب می آید و احکام کثیر الشک بر آن مترتب می شود. (۷)
۸- اگر در رکوع بخواهد «سبحان ربی العظیم و بحمده» بگوید یک مرتبه گفتن آن کافی است ولی ذکر« سبحان الله» را باید سه مرتبه بگوید. (۸)

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ - توضیح المسائل‏محشى ، ج‏۱، ص: ۴۰۱.
۲ - لوامع صاحبقرانی، ج‏۶، ص: ۶۹۳.
۳ - مجمع الرسائل‏محشى، ج‏۱، ص: ۵۴۸.
۴ - توضیح المسائل‏ محشی ، ج‏۱، ص،۵۵۵.
۵ - الغایة القصوى فی ترجمة العروة الوثقى، ج‏۲، ص: ۱۰.
۶ - نجاة العبا د، ص‏۳۸۹.
۷ - توضیح المسائل ‏محشى ، ج‏۱، ص‏۶۴۳ .
۸ - نجاة العبا د ، ص ۱۰۳.

عدد یک

عدد یک دارای احکامی است :
۱- واجب است اعتقاد به یگانگی خداوند و خالقیت و ربوبیت او . بنا بر این دو گانه پرستی و سه گانه پرستی کفر و شرک است.
۲- حج واجب در طول عمر، یک مرتبه بر انسان واجب می شود. (۱)
۳- مالی که یک مرتبه خمس یا زکات آن را دادیم دیگرخمس و زکات برآن تعلق نمی گیرد مگر این که ارزش آن پس از پرداخت خمس اضافه شود که در این صورت باید خمس ارزش اضافه را پرداخت نمود. (۲)
۴- اگر چند غسل بر انسان واجب باشد یک غسل که به نیت همه غسل ها انجام دهیم ، کافی است. (۳)
۵- در هر رکعت از نماز باید یک رکوع انجام داد به جز در نماز آیات . همه ارکان نماز باید یک مرتبه انجام گیرند.(دو سجده با هم یک رکن هستند ). (۴)
۶- فقط یک سلام نماز واجب است و آن « السلام علیکم ورحمة الله وبرکاته » می باشد و دو سلام دیگر مستحب است. (۵)
۷- گفتن یک مرتبه تسبیحات اربعه (سبحان الله و الحمد لله و لا اله الا الله والله اکبر) در رکعت سوم و چهارم واجب است و سه مرتبه گفتن آن مستحب می باشد. (۶)
۸- هر عضوی در بدن انسان که از آن یک عدد وجود داشته باشد مثل زبان ، اگر کسی آن را قطع کند باید یک دیه کامل به شخصی که جنایت براو وارد کرده بپردازد.(۷)

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ - تو ضیح المسائل محشی ، ج۲ ، ص ۱۸۵.
۲ - مجمع المسائل ، ج۱ ، ص۳۱۴.
۳ - توضیح المسائل محشی ، ج۱ ، ص۲۲۶.
۴ - نجاة العباد ، ص ۹۸.
۵ - توضیح المسائل محشی ، ج۱ ، ص۵۹۹.
۶ - همان ، ج۱ ، ص۵۵۵.
۷ - قواعد الاحکام فی معرفة الحلال و الحرام ، ، ج۳ ، ص۶۶۹.

شبیه شدن زن و مرد به یکدیگر

در مورد شبیه شدن زن و مرد به یکدیگر به این نکات توجه کنیم :
۱- آرایش ویژه بانوان برای مردان چنانچه سبب شبیه شدن مرد به زن گردد یعنی مرد خود را به هیئت و زىّ زن درآورد ( و هم چنین به عکس) حرام است.(۱)
۲- پوشیدن لباسهای زنانه برای مردان چنانچه سبب شباهت مرد به زن شود حرام است .عکس مطلب هم همین طور است یعنی پوشیدن لباس های مردانه بر زنان که سبب شبیه شدن زن به مرد می شود حرام است بنا بر این در بر گزاری مجالس باید مواظب حلال و حرام خدا باشیم گرچه آن مجالس رنگ مذهبی داشته باشد.
۳- برداشتن زیر ابرو برای مردان حرام نیست ولی چنانچه سبب شود که مرد شبیه به زن شود حرام است. (۲)

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ - تو ضیح المسائل محشی ، ج۲، ص ۴۶۷.
۲ - همان.

موارد حرمت آرایش زنان

آرایش برای زنان درسه صورت حرام است و گناه دارد :
۱- درحال احرام : خانمی که محرم شده تا وقتی درحال احرام است آرایش کردن براو حرام است. (۱)
۲- خانمی که شوهرش فوت کرده تا چهار ماه و ده روز ، مطلق آرایش کردن و زینت کردن بر او حرام است. (۲)
۳-آرایش برای نامحرمان (۳) قرآن می فرماید : زنان نباید آرایش و زینت خود را به افرادی که با آن ها مَحرم نیستند، نشان دهند. (۴)

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ - مناسک محشی ، ص ۱۶۴.
۲ - تو ضیح المسائل محشی ، ج۲ ، ص ۵۲۷.
۳ - همان ، ج۱ ، ص ۳۵۹.
۴ - نور / ۳۱.

احکام بوی خوش

به کار بردن بوی خوش به سه قسم تقسیم می شود :
۱- مستحب : و آن در بیشتر موارد است حتی در حال روزه . آنچه فقها می گویند این است که بوییدن گلهای معطر در حال روزه کراهت دارد (ثواب روزه کم می شود ) و گرنه عطر زدن در حال روزه مستحب است. (۱) و همچنین فقها می فرمایند مستحب است انسان در حال نماز خوشبو باشد. (۲)
۲- واجب : و آن در مورد میت است که باید بر مواضع هفتگانه او (مواضعی که در سجده بر زمین گذاشته می شود که عبارتست از : پیشانی ، دو کف دست ، دو زانو ، دو انگشت شصت پا ) کافور بمالند و به این عمل ، حنوط می گویند واین کافور باید معطر باشد واگر بوی عطر خود را از دست داده اکتفای به آن ، محل اشکال است. (۳)
۳- حرام واین خود به چهار قسم تقسیم می شود :
الف : در حال احرام . زیرا حرام است برمحرم که بوی خوش بکار برد. (۴)
ب : زن در عده وفات . زیرا زنی که شوهرش فوت کرده در عده وفات (چهار ماه و ده روز) هر گونه تزیین و از جمله بکار بردن بوی خوش بر او حرام است. (۵)
ج : در حال اعتکاف . بر معتکف هم بکار بردن بوی خوش جایز نیست. (۶)
د : بکار بردن زنان بوی خوش را برای نا محرمان . فقها می فرمایند اگر زن برای نا محرم بوی خوش به کار برد مستحب است پس از این کار غسل کند. (۷)

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱- مجمع المسائل آیة الله گلپایگانی ، ج۱ ، ص ۲۸۶ کَانَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع إِذَا صَامَ تَطَیَّبَ بِالطِّیبِ وَ یَقُولُ الطِّیبُ تُحْفَةُ الصَّائِم ( کافی ج۴ ، ص۱۱۳ )
۲- قرآن می فرماید : خذوا زینتکم عند کل مسجد ( اعراف / ۳۱ )
۳- توضیح المسائل محشی ، ج۱ ، ص ۲۳۰.
۴- مناسک محشی ، ص ۱۶۴.
۵- توضیح المسائل محشی ، ج ۲ ، ص ۵۲۷.
۶- شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام ، ج۱ ، ص ۱۹۶.
۷- توضیح المسائل محشی ، ج۱ ، ص ۳۵۹.

پوشاندن روی پا

پوشاندن روی پا احکامی دارد :
۱- زن باید تمام بدن ، از جمله پشت پا را از نا محرم بپوشاند پس خارج شدن زنها از منزل بدون جوراب ، حرام است. (۱)
۲- پوشیدن جوراب نازک که پا را نمی پوشاند در حضور نا محرم جایز نیست. (۲)
۳- زن باید در موقع نماز، تمام بدن حتى سر و موى خود را به پوشاند ولى پوشاندن ضورت (به مقدارى که در وضو شسته مى‏شود) و دستها تا مچ و پاها تا مچ لازم نیست ولی به فتوای برخی فقها پوشاندن روی پا لازم است. (۳)
۴- پوشیدن کفش و چکمه و گیوه و جوراب و هرچه تمام روى پا را مى‏گیرد درحال احرام برای مردان حرام است .

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ - توضیح المسائل محشی ، ج۲ ، ص ۴۸۸.
۲ - زیرا پوشش به حساب نمی آید بلکه تزیین است.
۳ - توضیح المسائل‏محشى، ج‏۱، ص ۴۴۲.

انگشت پا

انگشت پا دارای احکامی است :
۱- در سجده باید نوک انگشت شصت پا روی زمین قرارگیرد پس اگر ناخن پا بلند است به گونه ای که ممکن نیست نوک انگشت شصت پا را در سجده روی زمین قرارداد باید ناخن را کوتاه کرد. (۱)
۲- در هنگام وضو باید از سر یکی از انگشتان پا ، روی پا را مسح نمود. (۲)
۳- نماز خواندن با کفش و دمپایی اشکال ندارد به شرط آن که جلوی آنها باز باشد بطوری که هنگام سجده نوک انگشت شصت پا مستقیما روی زمین قرارگیرد. (۳)
۴- دیه هر انگشت پا یک دهم دیه کامل است.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ - توضیح المسائل محشی ، ج ۱، ص ۵۷۶.
۲ - همان ، ص۱۵۷.
۳ - صراط النجاة ، ص ۱۰۳.

سکوت

در مواردی سکوت واجب است :
۱- اگر امام جماعت در حال خواندن حمد و سوره نماز صبح یا مغرب و عشا است کسانی که اقتدا کرده اند اگر صدای امام را می شنوند باید ساکت باشند و هیچ ذکری را به زبان نیاورند. (۱)
۲- وقتی خطیب جمعه مشغول ایراد خطبه ها است کسانی که در نماز جمعه شرکت کرده اند موظفند سکوت کنند و به خطبه ها گوش دهند . یعنی نه روزنامه بخوانند و نه با تلفن همراه صحبت کنند و نه با کسی حرف بزنند. (۲)
۳-قاضی موظف است هنگام سخن گفتن مدعی و منکر و همین طور در زمان شهادت دادن شهود ، ساکت بوده آنان را کمک نکند و به سخن آن ها گوش دهد و سپس قضاوت نماید . بدون این مراحل حق قضاوت ندارد. (۳)

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ - صراط النجاة ، ج۲ ، ص۴۱۷.
۲ - تحریر الوسیله ، ج۱ ، ص۲۳۵.
۳ - همان ، ج۲ ، ص۴۰۹.

گوش

گوش دارای احکامی است :
۱- در غسل ، شستن داخل گوش واجب نیست بلکه آنچه واجب است شستن ظاهر گوش می باشد. (۱)
۲- مستحب است در روز اولی که بچه به دنیا می آید به طور آهسته در گوش راستش اذان و در گوش چپ او اقامه گفته شود و این یک استثنا در باب اذان است زیرا اذان برای غیر نماز جایز نیست مگر همین مورد. (۲)
۳- مستحب است انسان در سجده ، انگشتان را به هم بچسباند و کنار گوش ها قرار دهد به طوری که سر انگشتان رو به قبله باشد. (۳)
۴- چنانچه شخص روزه دار در گوش خود دارو یا قطره بریزد روزه اش باطل نمی شود زیرا خوردن و آشامیدن صدق نمی کند. (۴)
۵- مستحب است هنگام تکبیر های نماز ، دستها را تا کنار گوش ها بالا بیاورد. (۵)
۶- دیه هرگوش نصف دیه انسان است ودیه هردو گوش، دیه کامل یک انسان است.(۶)

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱- توضیح المسائل محشى ،ج۱ ، ص ۲۲۱.
۲- همان ، ص ۵۱۹.
۳- همان ، ص ۵۹۱.
۴- تحریر الوسیلة ، ج۱ ، ص ۲۸۱.
۵ - الخلاف ، شیخ طوسی ، ج۱ ، ص ۳۱۹.
۶- المختصر النافع فی فقه الامامیة ، محقق حلی ، ج۲ ، ص ۳۰۸.

چشم

چشم دارای احکامی است:
۱- شستن داخل چشم و دهان و بینی در حال وضو و غسل لازم نیست. (۱)
۲- اگر روزه دار در چشم خود قطره بریزد روزه اش باطل نیست. (۲)
۳- مدیریت چشم ها واجب است یعنی نگاه به نامحرم و حتی محرم (به غیر از زن و شوهر ) ازروی لذت حرام است. (۳)
۴- خانمی که شوهرش فوت کرده است تا چهار ماه و ده روز نباید به چشم خود سرمه بکشد یا آرایش دیگر بنماید زیرا در عده وفات، مطلق تزیین بر زن حرام است. (۴)
۵- خوابی که باطل کننده وضو است خوابی است که نه چشم ببیند و نه گوش بشنود. (۵) ۶- بستن چشم در حال نماز مکروه است یعنی ثواب نماز را کم می کند . مستحب است انسان در حال نماز به محل سجده نگاه کند. (۶) ۷- دیه هر چشم نصف دیه یک انسان است و دیه هردو چشم برابر با دیه کامل یک انسان است.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ۱- نجا ة العبا د، ص۳۱.
۲- توضیح المسائل محشى ج‏۱، ص ۸۹۳.
۳- همان ، ص۳۸۴،م ۲۴۳۳.
۴- همان ج‏۲، ص ۵۲۷.
۵- همان، ج‏۱، ص ۱۸۸.
۶- همان ، ص۶۰۶.

صورت

صورت دارای احکامی است :

۱- در حال احرام ، زنها نباید صورت خود را بپوشانند. (۱)
۲- در وضو باید تمام صورت شسته شود و اگر گوشه های چشم جِرم زائد دارد باید پاک شود. (۲)
۳- اگر هنگام وضو صورت چرب است چنانچه چربی طبیعی صورت است اشکال ندارد و اگر کِرِم و روغن مالیده چنانچه کم است بطوری که مانع رسیدن آب نیست باز هم اشکال ندارد ولی اگر چربی آن زیاد است که مانع رسیدن آب است باید قبل از وضو، چربی آن را پاک کند. (۳)
۴- زن می تواند صورت و دستها را تا مچ نپوشاند به دو شرط : یکی این که صورت آرایش کرده نباشد و دیگر این که مرد ها نگاه نکنند پس اگر مرد ها به قصد لذت به او نگاه می کنند باید صورت خود را بپوشاند. (۴)
۵- اگر موی سر به قدری است که به صورت می ریزد باید هنگام مسح سر ، فرق باز کرد. (۵)

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱- مناسک محشی ، ص ۱۸۶.
۲- توضیح المسائل محشی ، ج۱ ، ص ۱۵۳.
۳- تشخیص این که چه چیز مانع به شمار می رود به عهده خود وضو گیرنده است.
۴- توضیح المسائل محشی ، ج۲ ، ص ۴۸۸.
۵- تحریر الوسیله ، ج۱ ، ص ۱۵۷.

انسان

انسان دارای احکامی است :
۱- خرید و فروش انسان باطل است چه کودک باشد وچه بزرگ ، و پدر و مادر نمیتوانند فرزند خود را بفروشند زیرا بچه ملک آنان نیست. (۱)
۲- انسانها در تصرف اموال خود آزاد هستند و هرگونه تصرفی را در اموال خود می توانند انجام دهند مگر این که شرعا اشکال داشته باشد یا به دیگران ضرر برسد. (۲)
۳- انسان ها پاک هستند مگر کافر. و اما اهل کتاب ( یهودی ها و مسیحی ها ) بعضی از مراجع تقلید ، قائل به طهارت آنان می باشند. (۳)
۴-جان و مال و آبروی انسان بی گناه مصون و محفوظ است مگر آن که خودش کاری کند که آن را بخطر اندازد . (۴)

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ - تذکرة الفقهاء ، ج ۱۰ ، ص ۴۱.
۲ - به علت حدیث مشهور النا س مسلطون علی اموالهم.
۳ - توضیح المسائل محشی ، ج۱ ، ص ۷۶.
۴ - الخلاف ، شیخ طوسی ، ج ۵ ، ص ۳۲۹.

موارد عدم جواز نیابت

برخی افعال ، قابل نیابت و استیجار نیست :
۱- وضو و غسل و تیمم . بله کسی که می خواهد نماز استیجاری بخواند او ناچار است که وضو بگیرد ولی وضو را برای خودش می گیرد نه شخصی که از طرف او می خواهد نماز بخواند. (۱)
۲- در تمام واجبات با قدرت داشتن خود شخص بر انجام واجب، نیابت صحیح نیست.(۲)
۳- در تمام واجبات با فرض زنده بودن خود شخص نیابت کافی نیست ، فقط در برخی اعمال حج و عمره به شرط عجز از مباشرت نیابت اشکال ندارد . (۳)
۴- احرام فقط ( بدون انضمام بقیه افعال ) ، وقوف در عرفات و مشعر ، بیتوته در منا فقط ( بدون انضمام بقیه افعال ) بله کسی که نایب شده در انجام تمام حج یا عمره ، همه حج و عمره و از جمله این موارد را هم از طرف منوب عنه انجام می دهد.
۵- نیابت در حج از طرف دو نفر. (۴)

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ - زیرا بدیهی است وضوی شخصی رافع حدث از دیگری نیست و همچنین نسبت به غسل و تیمم.
۲ - الفقه علی المذاهب الاربعه و مذهب اهل البیت ، ج۱ ، ص ۶۳۶.
۳ - کنز العرفان فی فقه القرآن ،ج۱ ، ص ۱۶۱.
۴ - مناسک محشی ، ص ۷۱.

بیدار ماندن در شب

بیدار ماندن در شب به سه قسم تقسیم می شود ۱- بیدار ماندن واجب : و آن در مورد شخصی است که اعمال حج را انجام می دهد که شب یازدهم و دوازدهم ذی حجة را باید در منا تا نصف شب بیتوته کند و در صورتی می تواند بیتوته در منا را ترک کند که شب را تا صبح در مکه به عبادت مشغول باشد . بنا بر این بیدار بودن تا صبح در این صورت واجب است. (۱)
۲- بیدار ماندن مستحب : و آن در شب هایی است که احیاء آن شب ها مستحب است مانند شب های قدر و شب نیمه شعبان و شب عید فطر و قربان و شب دهم ذیحجه برای کسی که در مشعر الحرام باشد. (۲) و نیز بیدار شدن برای انجام نافله شب در تمام سال و در هر مکان که باشد.
۳- بیدار ماندنی که خوب نیست و باید ترک شود : و آن بیدار ماندن در شب است که سبب شود انسان خواب بماند و نماز صبح او قضا شود ولی اگر انسان تا اذان صبح بیدار باشد موظف است نماز صبح را بخواند و بعد بخوابد.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱- مناسک محشی ، ص ۴۵۷.
۲- السرائر ، ج ۱ ، ص ۳۱۳ - تذکرة الفقهاء ، ج۴ ، ص ۱۵۸.

صحت عبادت و گناه

گاهی با این که انسان مرتکب معصیت شده ولی عملش صحیح است :
۱- خانمی که در حضور نا محرمان آستین خود را بالا می زند و وضو می گیرد این شخص گناه کرده . ولی وضویش صحیح است. (۱)
۲- کسی که در حال نماز به نامحرم نگاه می کند گناه کرده ولی نمازش صحیح است.
۳- کسی که محلی را غصب کرده و در آن محل روزه می گیرد که در این صورت گناه کرده و مدیون صاحب ملک است ولی روزه اش صحیح است ( البته نماز در مکان غصبی به فتوای بیشتر فقها باطل است ).
۴- کسی که در حال روزه به مردم تهمت می زند یا غیبت می کند یا دروغ می گوید (به غیر از دروغ بستن به خدا و پیامبرص و امامان معصوم ع ) این شخص گناه کرده ولی روزه اش صحیح است. (۲)
۵- کسی که وارد مسجد شده و می بیند مسجد نجس است موظف است چنانچه وقت نماز وسعت دارد اول مسجد را تطهیر کند حال اگر تطهیر مسجد را رها کند و مشغول نماز شود نمازش صحیح است ولی به خاطر تأخیر در تطهیر مسجد، گناه کرده است.(۳)
۶- کسی که مشغول نماز است و شخصی به او سلام می کند برنماز گزار واجب است پاسخ دهد ولی اگر پاسخ نداد گناه کرده اما نمازش صحیح است. (۴)

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱- توضیح المسائل محشی ،ج۱، ص۱۷۳.
۲- مام آنچه گفته شد به علت این است که ترکیب در موارد فوق ، انضمامی است.
۳- زیرا امر به شیئ اقتضای نهی از ضد ندارد و از سوی دیگر قاعده ترتب جریان دارد.
۴- توضیح المسائل محشی ، ج۱ ، ص ۶۲۴.

گناه و بطلان عبادت

در مورد باطل کننده بودن برخی از گناهان نسبت به عبادت به این تقسیم توجه نمایید :
۱- گاهی یک گناه ، فقط یک عبادت را باطل می کند مثل این که روی فرش یا زمین یا در لباس غصبی نماز بخواند که فقط نمازش باطل است. (۱)
۲- گاهی با یک گناه ، دو عبادت ، همزمان باطل می شود مثل این که کسی درحال روزه واجب معین غسل ارتماسی نماید که به فتوای بیشتر فقها هم غسل و هم روزه اش باطل است. (۲)
۳- گاهی با یک گناه ، سه عبادت ، همزمان باطل می شود مثل کسی که معتکف است ، و در روز غسل ارتماسی کند که با این کار هم زمان روزه و غسل و اعتکاف باطل است ، زیرا شرط صحیح بودن اعتکاف روزه داشتن است.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱- توضیح المسائل محشی ، ج۱ ، ص ۴۴۵ ، ۴۸۲.
۲- همان ، ص۹۰۷.

دعاهای حرام

دعا کردن در چند مورد حرام است و گناه دارد :
۱- طلب مغفرت و آمرزش برای کفار، البته ما نباید برخورد نامناسب با کفار داشته باشیم ولی طلب آمرزش برای غیرمسلمانان و کفار جایز نیست. (۱)
۲- نفرین بر پدر و مادر و ارحام ، زیرا قطع رحم به حساب می آید حتی اگرانسان در نماز برمؤمن یا پدر و مادر یا ارحام خود نفرین کند نمازش دچار اشکال می شود. (۲)
۳- طلب گناه از خداوند یعنی از خدا درخواست نماید که او را به انجام گناه موفق کند.(۳) این مورد هم نماز را باطل می کند. (۴)

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱- ما کانَ لِلنَّبِیِّ وَ الَّذینَ آمَنُوا أَنْ یَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِکینَ وَ لَوْ کانُوا أُولی‏ قُرْبى‏ مِنْ بَعْدِ ما تَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحابُ الْجَحیمِ . توبه / ۱۱۳.
۲- زیرا نهی در عبادت ، اقتضای فساد می کند.
۳- مصباح الفقاهه ، آیة الله خویی ، ج۱ ، ص۲۱۱- تحریر الاحکام الشرعیة علی مذهب الامامیة ، ج۱ ، ص ۴۲.
۴- طبق معیار مورد قبل.

نماز و روزه استیجاری

بعد از مرگ انسان ، مى ‏شود براى نماز و عبادتهاى دیگر او که در زندگى به جا نیاورده ، دیگرى را اجیر کنند یعنى به او مزد دهند که آنها را به جا آورد. و اگر کسى بدون مزد هم آنها را انجام دهد صحیح است‏ (۱) ولی برای نماز و روزه استیجاری باید به نکاتی توجه نمود:
۱- کسی که برای نماز و روزه استیجاری اجیر شده باید طبق فتوای مرجع تقلید خود عمل نماید ، نه مرجع تقلید شخصی که به نیابت از او اعمال را انجام می دهد. (۲)
۲- باید احتیاط کنیم و فردى براى روزه و نماز استیجارى انتخاب کنیم که مطمئن هستیم نماز و روزه را به طور صحیح انجام می دهد. (۳)
۳- کسی را که قدرت بر ایستادن ندارد و نشسته نماز می خواند نمی شود برای نماز استیجاری اجیر کرد زیرا کسی را باید اجیر کرد که بتواند به طور عادی اعمال را انجام دهد . بنا بر احتیاط واجب باید کسى را هم که با تیمم یا وضوی جبیره نماز مى‏خواند اجیر نکنند. (۴)
۴- اجیر نمی تواند یک نمازیا روزه را برای دو نفرانجام دهد. (۵)
۵- مرد براى زن و زن براى مرد مى‏تواند اجیر شود و در بلند خواندن و آهسته خواندن نماز باید به تکلیف خود عمل نماید.مثلا مرد اگرنایب زن شود باید حمد و سوره نماز صبح و مغرب و عشا را بلند بخواند. (۶)
۶- در سفر، انجام روزه استیجارى (مانند هر روزه واجب دیگر) صحیح نیست ولی نماز استیجارى صحیح است. (۷) و حتی اگر نماز خودش دو رکعتی است (به علت مسافر بودن) باید نماز استیجاری را به صورت کامل بخواند در صورتی که نمازی که از میت فوت شده کامل بوده. ۷- اجیر باید خود را به جاى میت فرض کند و عبادتهاى او را قضا نماید و اگر عملى را انجام دهد و ثواب آن را براى او هدیه کند کافى نیست. و نیز باید موقع نیت ، میت را معین نماید. ولی لازم نیست اسم او را بداند. پس اگر نیت کند از طرف کسى نماز مى‏خوانم که براى او اجیر شده‏ام کافى است. (۸)
۸- انسان مى‏تواند براى بعضى از کارهاى مستحبى مثل زیارت قبر پیغمبر(ص) و امامان (علیهم السلام) ، از طرف زندگان اجیر شود و نیز مى‏تواند کار مستحبى را انجام دهد و ثواب آن را براى مردگان یا زندگان هدیه نماید. (۹)

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱- توضیح المسائل محشی ، ج۱ ، ص ۸۳۰.
۲- همان ، ص۸۳۴.
۳- همان ، ص ۸۳۲.
۴- توضیح المسائل محشی ، ج۱، ص۸۳۳.
۵- زیرا اجیر شدن ظهور در انحصار دارد.
۶- همان ، ص۸۳۴.
۷- جامع الشتات فی أجوبة السؤالات، ج‏۱، ص ۸۷.
۸- همان.
۹- توضیح المسائل محشی ، ج۱ ، ص ۸۳۱.

نافله شب

- وقت نافله شب از نصف شب است تا اذان صبح (طلوع فجر ) ولی برخلاف بقیه نمازها بهتر است در آخر وقتش انجام شود یعنی هرچه نزدیک به طلوع فجر انجام شود بهترخواهد بود. (۱)
۲- نافله شب یازده رکعت است ( یعنی پنج تا دو رکعتی با سلام بین آنها ، و یک رکعت) از این یازده رکعت چهار تا دو رکعت به نیت نماز شب خوانده می شود و دو رکعت آخر به نیت نماز شفع و یک رکعت جداگانه به نیت نماز وتر. (۲)
۳- طلب مغفرت برای چهل مؤمن و سیصد مرتبه" العفو" گفتن و هفتاد مرتبه استغفار لازمه نافله شب نیست بلکه مستحب است. (۳)
۴- در نافله شب مثل همه نماز های مستحبی خواندن سوره بعد از حمد لازم نیست بلکه انسان می تواند بعد از خواندن حمد به رکوع رود.
۵- اگر انسان همان سه رکعت آخر(شفع ووتر ) را بخواند کافی است بله ثواب بیشتر در این است که همه یازده رکعت را بخواند. (۴)

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ - وسیلة النجاة ، ج۱ ، ص۱۲۳.
۲ - همان.
۳ - همان.
۴ - همان.

مواردی که مسافر باید نماز را کامل بخواند

در مواردی با این که شخص ، مسافر است باید نمازهای چهار رکعتی خودرا به صورت کامل یعنی چهار رکعتی بخواند ۱- کسی که قصد کرده ده روز در یک مکان بماند. (۱)
۲- مسافری که تصمیم گرفت ده روز در یک مکان بماند ولی پس از خواندن یک نماز چهار رکعتی از این تصمیم خود منصرف شد . از این پس هر چه بماند باید نماز های چهار رکعتی خود را کامل بخواند گرچه قصد ده روز ندارد. (۲)
۳- کسی که سی روز به طور مردد درمکانی مانده از روز سی و یکم به بعد باید نماز خود را کامل بخواند. (۳)
۴- کثیر السفر .
۵- در سفر معصیت .مثل این که مسافرت می کند برای خرید و فروش مواد مخدر. (۴)
۶- مسافری که قصد کمتر از هشت فرسخ را دارد . البته اگر چهار فرسخ می رود و چهار فرسخ بر می گردد این هم هشت فرسخ به شمار می رود. (۵)
۷- مسافری که می خواهد در سفر ، قضای نماز های چهار رکعتی خود را که در وطن قضا شده بخواند. (۶)
۸- مسافری که بخواهد در سفر ، نماز استیجاری بخواند به شرط این که نمازی که برمیت واجب بوده کامل باشد.
۹- کسی که تصمیم سفر کمتر از هشت فرسخ را دارد.
تذکر : به فتوای بیشتر فقها درمسجد الحرام و مسجد النبی (*) و حرم امام حسین (علیه السلام) و مسجد کوفه ، مسافر مخیر است نمازهای چهار رکعتی خود را کامل بخواند یا دو رکعتی. (۷)

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱- توضیح المسلئل محشی ، ج۱ ، ص ۷۱۷.
۲- همان ، ص ۷۲۱.
۳- همان ، ص ۷۲۶.
۴- همان ، ص ۶۹۵.
۵- همان ، ص ۶۸۳.
۶- زیرا نماز را هرطوری که قضا شده باید همان جور بخواند.
۷- همان ، ص ۷۲۸.

نماز مسافر

نمازمسافر دارای احکامی است :
۱-نمازهای چهار رکعتی در سفر، کوتاه (یعنی دو رکعتی می شود) ولی نماز صبح و مغرب تغییر نمی کند یعنی نمازصبح همیشه دورکعت است و نماز مغرب همیشه سه رکعت، چه در وطن و چه در سفر. (۱)
۲-مسافری که باید نماز خود را دو رکعتی بخواند اگر فراموش کند و نمازش را چهار رکعتی بخواند نمازش باطل است و چنانچه وقت نماز نگذشته باید دو ر کعتی بجا آورد، همین طور است کسی که باید نمازش را چهار رکعتی بخواند اگر از روی فراموشی آن را دو رکعتی بخواند نمازش باطل است و باید چهار رکعتی بجا آورد. (۲)
۳-مسافرى که باید نماز را شکسته بخواند اگر نماز ظهر یا عصر یا عشای او قضا شود، باید آن را دو رکعتى قضا نماید، اگر چه در وطن بخواهد قضاى آن را بجا آورد. اگر کسى که مسافر نیست یکى از این سه نمازش قضا شود، باید چهار رکعتى قضا نماید، اگرچه در سفر بخواهد آن را قضا نماید. (۳)

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ - توضیح المسلئل محشی ، ج۱ ، ص۶۸۳.
۲ - همان ، ص۷۲۹.
۳ - همان ، ص۷۳۳.

اتصال در جماعت

در مورد اتصال صف ها در نماز جماعت به این نکات توجه کنیم :
۱- اگر از یکی از سه طرف (طرف راست یا چپ یا از صف جلو) اتصال برقرار باشد همان کافی است و نماز مان را با جماعت ادامه می دهیم . (۱)
۲- اگر شک داریم اتصال برقرار است یا قطع شده بنا می گذاریم که اتصال باقی است و نمازمان را با جماعت ادامه می دهیم. (۲)
۳- اگر فاصله ای که افتاده کم است مثل یک متر، باز جماعت باقی است. (۳)
۴- تاریک شدن مکان یا پیدایش گرد و غبار یا وجود افرادی که به علت عجز نماز خود را نشسته می خوانند اتصال جماعت را از بین نمی برد. (۴)
۵- اگر از هر سه طرف اتصال قطع شد نماز ما صحیح است ولی به صورت فرادا ادامه می دهیم نه جماعت. (۵)

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ - توضیح المسائل محشی ، ج۱ ، ص۸۵۸.
۲ - به علت استصحاب بقاء جماعت.
۳ - تو ضیح المسائل محشی ، ج۱ ، ص۷۸۴.
۴ - وسیلة النجاة ، ص ۲۲۵.
۵ - توضیح المسلئل محشی ، ج۱ ، ص ۷۸۴.

آثار خاص نماز جماعت

نماز جماعت ، دارای آثاری است که این آثار در نماز فرادا وجود ندارد :
۱- اگرنماز گزار در نماز فرادا در یک رکعت دو مرتبه به رکوع برود ( چه سهوا و چه عمدا ) نمازش باطل است ولی در نماز جماعت اگر سهوا سر از رکوع بردارد و ببیند امام جماعت هنوز در رکوع است باید به رکوع برگردد وبا امام سر از رکوع بردارد . اینجا با وجود دو رکوع در یک رکعت ، نماز صحیح است. (۱)
۲- کسی که نماز را به صورت فرادا می خواند باید حمد و سوره بخواند ولی کسی که در نماز جماعت شرکت کرده اگر از رکعت اول اقتدا نموده حمد و سوره نمی خواند، حمد و سوره به عهده امام است. (۲)
۳- کسی که نماز را به صورت فرادا می خواند چنانچه در رکعات نماز شک کند احکام خاصی دارد که باید به آن احکام مراجعه کند ولی کسی که در نماز جماعت شرکت نموده اگر در رکعات نماز شک کند نباید به شک خود اعتنا کند بلکه باید از امام جماعت پیروی کند. در مورد امام جماعت هم مسأله همین است یعنی اگر امام جماعت در رکعات نماز شک کند باید مأموم او را التفات دهد واو باید به آنچه مأموم اشاره می دهد توجه کند. (۳)
۴- کسی که مثلا مشغول نماز مغرب است اگر مرد است و فرادا نماز می خواند باید حمد و سوره آن را بلند بخواند ولی اگر در نماز جماعت شرکت کرد و یک رکعت از امام عقب است ( مثلا رکعت سوم امام است و رکعت دوم مأموم ) این حمد و سوره را باید آهسته بخواند گرچه نماز مغرب است. (۴)

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ - توضیح المسائل محشی ،ج۱ ، ص ۷۹۷.
۲ - همان ، ص ۷۹۴.
۳ - همان ، ص ۶۴۷.
۴ - تحریر الوسیله ، ج۱ ، ص ۲۷۲.

مسجد

مسجد دارای احکامی است :
۱- تمیز کردن مسجد و روشن کردن چراغ آن مستحب است.
۲- کسى که مى‏خواهد مسجد برود، مستحب است خود را خوشبو کند و لباس پاکیزه و قیمتى بپوشد. (۱)
۳- مسجد محل عبادت است و بالاترین عبادات ، نماز است پس کار های فرهنگی دیگر در داخل مسجد تا وقتی جایز است که مزاحم نماز مردم نباشد.
۴- اگر انسان روی پشت بام یا صحن مسجد جامع هم معتکف شود اعتکاف او صحیح است. این بدان علت است که همه قسمتهای مسجد حکم مسجد را دارد. (۲)
۵- نجس کردن هر قسمتی از مسجد حرام است حتی دیوار آن ، چه بخش داخلی دیوار و چه قسمت بیرونی آن. (۳)
۶- توقف جنب و حائض و نفساء در هر نقطه مسجد حرام است. (۴)
۷- هیئت امنای مساجد و امام جماعت و حتی خود واقف حق ندارند مانع حضور اشخاص در مساجد شوند مسجد مربوط به همه مسلمان ها است.
۸- طلا کاری مسجد بنا براحتیاط واجب جایزنیست هر جای آن که باشد. (۵)
۹- هر کاری که اهانت به مسجد به شمار رود حرام است.
۱۰- تخریب وزیان رساندن عمدی به مسجد حرام است.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ - توضیح المسائل محشی ، ج۱، ص۵۰۶ .
۲ - مجمع المسائل ، ج۱ ، ص۱۳۷.
۳ - توضیح المسائل محشی ، ج۱، ص۵۰۱.
۴ - همان ،ص۲۱۲.
۵ - توضیح المسائل محشی ، ج۱، ص۵۰۶.

فرق نماز زن و مرد

نماز زن ومرد دارای فرق هایی است:
۱- مرد باید حمد و سوره نماز صبح و مغرب و عشا را بلند بخواند ولی بر زن بلند خواندن واجب نیست. (۱)
۲- مرد در نماز باید پوشش متعارف را داشته باشد یعنی حداقل باید عورت را بپوشاند اما زن در نماز باید تمام بدن را بپوشاند و فقط می تواند صورت و دستها را تا مچ نپوشاند. (۲)
۳- بر مرد همیشه نماز واجب است و هیچ گاه نماز از وی ساقط نمی شود ولی خانمها در ایام عادت ماهانه و ایام خاصی پس از زایمان موظفند نماز نخوانند. (۳)

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ - تو ضیح المسائل محشی ، ج۱ ، ص ۵۴۹.
۲ - همان ، ص ۴۴۱.
۳ - همان ، ص ۲۶۰.

نماز خانمها

- خانمی که درحال نماز احساس می کند موهایش از زیر چادر یا مقنعه بیرون آمده نباید نمازش را بشکند بلکه درحال نماز، موهای خود را می پوشاند و نماز را ادامه می دهد. (۱)
۲- اگر خانمی سر از سجده بردارد و متوجه شود روی چادرش سجده کرده نمازش صحیح است و باید آن را ادامه دهد. (۲)
۳- اگر خانمی درحال سجده متوجه شود روی چادرش سجده کرده نباید سر را بردارد بلکه درحال سجده با دست آهسته آهسته چادر را کنار می زند تا پیشانی روی مهر قرارگیرد و بعد ذکر سجده را می گوید. (۳)

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ - تو ضیح المسائل محشی ، ج۱ ، ص ۴۴۳.
۲ - همان ، ص ۵۹۰.
۳ - همان ، ص ۵۸۹.

نماز خارج از وقت

در مواردی خواندن نماز ، در خارج از وقت صحیح است:
۱- کسی که یقین کرد وقت داخل شده و مشغول نماز شد و در بین نماز، وقت داخل شد به فتوای بیشتر فقها نمازش صحیح است (۱) ولی لازم است در این زمینه به رساله فقها مراجعه شود.
۲- کسی که یقین داشت وقت داخل شده و نماز را خواند ولی بعد از نماز فهمید در بین نماز وقت داخل شده بوده نمازش صحیح است. (۲)
۳- در نماز قضا ، نماز خارج از وقت خوانده می شود و صحیح است . البته قضا کردن نماز جایز نیست ولی اگر قضا شد باید قضای آن رابجا آورد. ۴- کسی که به قدر یک رکعت وقت دارد و بقیه نماز خارج از وقت انجام می شود باید نیت ادا کند نه قضا، البته انسان نباید نمازش را تا این مقدار به تاخیر اندازد. (۳)

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ - توضیح المسائل محشی ، ج۱ ، ص ۴۱۳.
۲ - همان.
۳ - به علت قاعده من ادرک که مورد اتفاق بین همه فقها است.

سلام نماز

- سلام نماز، جزء نماز و واجب است. (۱)
۲- پس از سلام نماز ، مستحب نیست صورت را به سمت راست و چپ بچرخاند زیرا نماز، با سلام پایان می یابد.
۳- در بعضی موارد جایز نیست نمازگزار پس از سلام ، صورت را از قبله برگرداند مثل این که بر او نماز احتیاط یا سجده سهو واجب شده یا موظف است قضای سجده و تشهد فراموش شده را بجا آورد.
۴- اگر نماز گزار ، سلام نماز را فراموش کند ، چنانچه کاری که مبطِل نماز است انجام نداده باشد بایدسلام نماز را بگوید . و اگرکاری که باطل کننده نماز است انجام داده باید احتیاط کند و نماز را دو مرتبه بخواند. (۲)
۵- باید احتیاط کنیم و قبل از امام جماعت سلام نماز را نگوییم. (۳)
۶- مستحب است بعد از گفتن سلام نماز ، سه مرتبه دستها را تا مقابل گوش ها بالا بیاورد و در هر مرتبه یک بار الله اکبر بگوید. (۴) پس این که برخی افراد دستها را به پاها می زنند و یا کار های دیگر انجام می دهند سند و مدرک ندارد.
۷- سلام واجب نماز همان السلام علیکم و رحمةالله و برکاته است و بقیه سلام ها مستحب می باشند. (۵)
۸- اگر نماز گزار از روی سهو جایی که نباید نماز را سلام دهد ، سلام نماز را بگوید ولی رو را از قبله بر نگرداند نماز صحیح است ونماز را ادامه می دهد وپس از پایان نماز سجده سهو بجا می آورد. (۶)

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ - تحریر الوسیله ، ج۱ ، ص ۱۸۱.
۲ - توضیح المسائل محشی ، ج۱ ، ص ۵۹۹.
۳ - زیرا در این مورد، تا حدودی فتاوا مختلف است.
۴ - الغایة القصوى فی ترجمة العروة الوثقى، ج‏۲، ص: ۱۰.
۵ - توضیح المسائل محشی ،ج۱، ص۵۹۹.
۶ - همان ، ص۶۶۹.

مقدار خم شدن در رکوع

رکوع نسبت به کیفیت نماز ، مختلف می شود مثلا :
۱- کسی که نمازش را ایستاده می خواند رکوعش به این است که خم شود بقدری که بتواند دستها را روی زانو بگذارد. (۱)
۲- کسی که نمازش را نشسته می خواند رکوعش به این است که به قدری خم شود که صورت مقابل زانوها قرارگیرد و اگر کمتر از این مقدار خم شود نمازش اشکال دارد. (۲)
۳- کسی که درحال راه رفتن نماز می خواند ( نمازهای مستحبی را می شود درحال راه رفتن خواند) رکوعش به این است که سر را مقداری پایین آورد وبا اشاره سر رکوع را انجام دهد.
۴- کسی که در بستر افتاده و حتی قدرت ندارد سر را تکان دهد ، رکوعش به این است که به نیت رکوع چشمها را برهم بگذارد و ذکررکوع را بگوید. (۳)

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ - تو ضیح المسائل محشی ، ج۱ ، ص۵۶۱.
۲ - همان ، ص ۵۶۲.
۳ - همان ، ص ۵۶۶.

جهر و اخفات

حمد و سوره بعضی از نمازها بلند خوانده می شود (صبح و مغرب و عشا) که به آنها جهری می گویند و بعضی بایدآهسته خوانده شود (ظهر و عصر) که به آنها اخفاتی می گویند. (۱)
در مورد جهرو اخفات نماز ها باید به نکاتی توجه کنیم :
۱- فقط حمد و سوره نمازها را باید آهسته یا بلند خواند و در بقیه نماز (غیر از تسبیحات اربعه) مخیر است که بلند بخواند یا آهسته. مثل ذکر رکوع و ذکر سجده و تشهد و امثال اینها. (۲)
۲- نمازهای جهری باید «بسم الله الرّحمن الرّحیم» آن را هم بلند خواند اما در نمازهای اخفاتی مستحب است «بسم الله الرّحمن الرّحیم» آن بلند گفته شود. (۳)
۳- فقط نمازهای یومیه جهر و اخفات دارند. پس در سایر نمازهای واجب مثل نماز آیات و طواف اختیار با خود انسان است که آهسته بخواند یا بلند وهمین طور است نمازهای مستحبی. (۴)
۴- در رکعت سوم و چهارم انسان چه بخواهد حمد بخواند یا تسبیحات اربعه باید حتما آهسته بخواند. (۵)
۵- مستحب است حمد و سوره نماز ظهر روز جمعه بلند خوانده شود و این مورد استثناء است از آنچه که در بالا ذکر کردیم. (۶)
۶- قضای نمازهای جهری ،جهری است و قضای نمازهای اخفاتی، اخفاتی. (۷)

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ - مجمع الرسائل ، ج‏۱، ص ۲۵۳.
۲ - زیرا فقها فقط در مورد حمد وسوره جهر واخفا ت را مطرح کرده اند.
۳ - الغایة القصوى فی ترجمة العروة الوثقى، ج‏۱، ص ۴۱۷.
۴ - مجمع المسائل، ج‏۱، ص‏۲۵۴.
۵ - مجمع الرسائل‏، ج‏۱، ص‏ ۲۶۲.
۶ - توضیح المسائل محشی ، ج۱، ص۸۶۵.
۷ - زیرا فقها فرموده اند : حکم القضاء حکم الاداء.

مواردی که پس از حمد نباید سوره دیگر بخوانیم

در مواردی بعد از پایان حمد به رکوع می رویم و نباید سوره بخوانیم ۱- در نماز احتیاط : مثلا کسی که نمی داند سه رکعت خوانده یا چهار رکعت بنا را بررکعت چهارم می گذارد و پس از نماز یک رکعت نماز احتیاط ایستاده می خواند در این نماز ، نباید سوره خوانده شود بلکه پس از حمد باید به رکوع برود. (۱)
۲- در نماز جماعت : مثلا اگر رکعت سوم امام جماعت است و رکعت دوم مأموم، باید مأموم حمد و سوره بخواند ولی اگر به رکوع امام نمی رسد باید حمد را بدون سوره بخواند وخود را به رکوع امام برساند. (۲)
۳- در ضیق وقت : مثلا اگر نماز در حال قضا شدن است باید نماز را سریع بخواند ونه تنها مستحبات نماز را بجا نیاورد بلکه سوره را نیز ترک کند و بعد از حمد به رکوع برود. (۳)
۴- نمازگزار در رکعت سوم و چهارم نماز مخیر است که حمد بخواند یا تسبیحات اربعه ولی اگر حمد خواند باید به حمد قناعت کند و سوره نخواند. (۴)

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ - غنائم الایام فی ما یتعلق بالحلال و الحرام ، ج۳ ، ص ۳۰۰.
۲ - توضیح المسائل محشی ، ج۱ ، ص۷۸۵.
۳ - المعتبر فی شرح المختصر ، ج۲ ، ص۱۷۱.
۴ - کشف الرموز فی شرح المختصر النافع ، ج۱ ، ص۱۵۹.

تکبیرة الاحرام

تکبیرة الاحرام دارای احکامی است :
۱- آن چنان که حاجی ها با گفتن لبیک محرم می شوند ما نیز با گفتن تکبیرة الاحرام وارد نماز می شویم وهیچ نمازی بدون تکبیرة الاحرام آغاز نمی شود.
۲- کسی که وارد قرائت ( حمد و سوره ) شده وشک می کند تکبیرة الاحرام را گفته یا نه ، بنا می گذارد که گفته است و نباید به شک خود اعتنا کند و همچنین است اگر شک کند درست گفته یا نه . (۱)
۳- تکبیرة الاحرام نه تنها واجب بلکه رکن می باشد یعنی چه عمداً و چه سهواً ترک یا تکرار شود نماز باطل است برخلاف سایرتکبیرهای نماز که نه تنها رکن نیستند بلکه مستحبند یعنی ترک آن ها سهوا یا عمدا برای نماز اشکالی ندارد مثل تکبیر قبل و بعد از رکوع و سجده. (۲)
۴- مستحب است نماز گزار، هنگام گفتن تکبیرة الاحرام ، دستها را تا مقابل گوش ها بالا بیاورد و همین طور در بقیه تکبیرهای نماز. (۳)
۵- هنگام گفتن تکبیرة الاحرام باید بدن آرام باشد (۴) مگر در نماز مستحبی، برای کسی که می خواهد در حال حرکت نماز بخواند زیرا نماز مستحبی را در حال حرکت می شود خواند که در این صورت آرامش بدن و رو به قبله بودن لازم نیست. (۵)
۶- سجده سهو تکبیرة الاحرام ندارد.
۷- انسان آزاد است که تکبیرة الاحرام را آهسته یا بلند بگوید.
۸- قبل از امام جماعت نباید تکبیرة الاحرام گفت. (۶)

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ - العروه الوثقی المحشی ، ج۳ ، ص ۲۳۴.
۲ - تحریر الوسیله ، ج۱ ص ۱۶۱.
۳ - همان.
۴ - همان.
۵ - توضیح المسائل محشی ،ج۱، ص۴۳۲.
۶ - همان ، ص۷۹۵.

احکام فرادا و جماعت در نماز

نمازها به سه قسم تقسیم می شود:
۱-نمازی که واجب است به جماعت خوانده شود و فرادا خواندن آن باطل است و آن نماز جمعه است. (۱)
۲-نمازی که واجب است فرادا خوانده شود وبه جماعت باطل است و آن نماز مستحبی است مگر چهار نماز که عبارتند از :
الف: وقتى که جماعت برپا مى‏ شود، مستحب است کسى که نمازش را فرادا خوانده دوباره با جماعت بخواند و اگر بعد بفهمد که نماز اولش باطل بوده، نماز دوم او کافى است. (۲)
ب: نماز عید فطر.
ج:نماز عید قربان.
د: نماز باران.
۳- نمازی که هم می شود فرادا خواند و هم به جماعت و آن نمازهای یومیه است. البته سفارش بسیار شده که نمازهای یومیه به جماعت خوانده شود برخی از فقها می فرمایند شرکت نکردن در جماعت از روی بی اعتنایی جایز نیست . (۳)

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ - ایضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد ، ج۱ ، ص ۱۴۸.
۲ - توضیح المسئل محشی ، ج۱، ص۷۶۸.
۳ - همان - لازم به ذکر است که خواندن نماز طواف به طور جماعت محل اشکال می باشد - نماز میت را نیز می شود به جماعت خواند ولی هرکسی برای صحت نمازش لازم است همه دعا های نماز را بخواند .

فرق لباس و مکان نمازگزار

بین لباس نمازگزار و مکان نمازگزار چند فرق است:
۱- لباس نمازگزار باید پاک باشد اما مکان نمازگزار لازم نیست پاک باشد ولی اگر مکان نمازگزار ، خیس یا مرطوب باشد به طوری که نجاست به بدن و لباس نمازگزار سرایت کند نماز باطل است . (۱)
۲- اگر نماز گزار مرد است باید لباسش ابریشم نباشد اما نماز خواندن روی فرش ابریشم برای زنان و مردان اشکال ندارد. (۲)

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ - توضیح المسائل محشی ،ج۱ ، ص۴۴۷ و ۴۹۴.
۲ - همان ، ص۴۶۳ و نجاة العباد ، ص۹۳.

نماز با بدن و لباس نجس

در مواردی می توان با لباس و بدن نجس نماز خواند :
۱- اگر بدن زخمی است در این صورت تا وقتی که زخم خوب نشده و شستن آن مشکل است می¬تواند با همان بدن نجس نماز بخواند. (۱)
۲- لباس یا بدن ،خونی است ولی خون آن کمتر از یک بند انگشت است . البته این خون نجس است و فقط برای نماز اشکال ندارد. به شرط این که از خون های متعارف باشد نه خون حیض و نفاس و استحاضه و سگ و خوک، و نیز آب همراه آن نباشد (۲)
۳- آن جا که اصلا از نجس بودن بدن یا لباس خود مطلع نبوده و بعد از نماز فهمید (چه در مورد خون و چه غیر آن، چه به قدر بند انگشت و چه بیشتر از آن). به طور کلی : هر کس بعد از نماز متوجه شود بدن یا لباسش نجس بوده نمازی که خوانده صحیح است ، ولی برای نماز بعد باید بدن و لباس را آب بکشد. (۳)
تذکر: اگر می¬دانست بدن یا لباسش نجس است و فراموش کرد و بعد از نماز یادش آمد، نمازش باطل است.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ - توضیح المسائل محشی ، ج۱ ، ص۴۷۰.
۲ - همان ، ص ۴۷۳.
۳ - همان ، ص ۴۴۸.

لباس نجس

لباس نجس ، دارای احکامی است :
۱- لباسی که نمی دانیم نجس شده یا نه بنا می گذاریم که پاک است و لازم نیست آن را آب بکشیم . (۱)
۲- لباسی که قبلا نجس شده و نمی دانیم آن را آب کشیده ایم یا نه ، باید آن را آب بکشیم. (۲)
۳- اگر یکی از دو لباس نجس شده ولی نمی دانیم کدام یک نجس است، با هیچ کدام نمی شود نماز خواند و باید هر دو را آب بکشیم. (۳)
۴- اگر به یکی از دو لباسی که نمی دانیم کدام یک نجس است ، دست خیس بزنیم بنا می گذاریم که دست پاک است زیرا یقین نداریم دستمان به لباس نجس خورده ولی باید هردو لباس را آب کشید. (۴)

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ - زیرا اصل بر طهارت است مگر خلاف آن ثابت شود.
۲ - زیرا در این گونه موارد بنا می گذلریم بر حالت سابق.
۳ - به علت وجود علم اجمالی.
۴ - زیرا ملاقی با احد اطراف علم اجمالی ، محکوم به طهارت است.

مستثنیات از قاعده طهارت

گرچه فقهاء فرموده اند وقتی نمی دانیم چیزی پاک است یا نجس ، باید بنابر پاک بودن بگذاریم ولی در چند مورد باید بنا را بر نجس بودن بگذاریم:
۱- وقتی که چیزی قبلا نجس بوده مثلا فرشی که قبلا نجس بوده نمی دانیم آب کشیده ایم یا نه، باید بنا بگذاریم بر نجس بودن مگر این که مطمئن شویم قبلا آن را آب کشیده ایم. (۱)
۲- وقتی که یکی از دو چیز نجس شده ، نمی توانیم بنا بگذاریم بر پاک بودن هیچ یک ، بلکه باید هر دو را نجس بدانیم و هر دو را آب بکشیم. (۲)
۳- وقتی کسی که شیئی در اختیارش بوده بگوید نجس است و برای انسان اطمینان به گفته او حاصل شود باید بنا بر نجس بودن آن چیز بگذارد. (۳)
۴- وقتی که دو شخص عادل شهادت بر نجس بودن چیزی دهند ، در این صورت هم بنا بر نجس بودن آن می گذاریم. (۴)

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ - به علت قاعده استصحاب.
۲ - توضیح المسائل محشی ، ج۱ ، ص۸۹.
۳ - هما ن ،ص۸۵.
۴ - زیرا بینه حجت است.

برخورد نجس و پاک

در مواردی برخورد دو چیز نجس و پاک با یکدیگر ، سبب نجس شدن چیز پاک نمیشود:
۱- وقتی هر دو، خشک هستند سبب نمی شود که چیز پاک نجس شود. (۱)
۲- اگر فرشی نجس شده و نمی دانیم کدام قسمت آن نجس شده چنانچه پای خیس را روی یک قسمت آن بگذاریم سبب نمی شود که پا نجس شود ولی موقع شستشو باید تمام فرش را آب کشید. (۲)
۳- اگر شک کنیم چیز نجس و پاک به هم برخورد کردند یا نه ، سبب نجس شدن چیز پاک نمی شود و همچنین است اگر شک کنیم یکی رطوبت سرایت کننده داشته یا نه . (۳)
۴- بخاری که از روی چیز نجس یا متنجس بلند می شود به فتوای بسیاری از مراجع پاک است . البته این نکته مورد اتفاق همه فقها نیست و باید به رساله مراجع تقلید مراجعه شود.

ــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ - از مشهورات فقه است : کل یابس زکی . به عنوان نمونه ر.ک: تسهیل المسالک الی المدارک ، ص ۳.
۲ - به علت وجود علم اجمالی.
۳ - بخاطر قاعده کل شیئ لک طاهر حتی تعلم انه قذر .ر.ک: مدرک قبلی.

اضطرار

ر تکلیف اضطراری باید به قدر ضرورت اکتفا کرد . چند نمونه :
۱- کسی که می تواند بعضی از نماز را ایستاده بخواند باید به مقداری که می تواند نماز را ایستاده بخواند.
۲- در موارد ضرورت که نوشیدنی یا خوردنی حرام ، جایز می شود (مثل این که شخص در حال تلف شدن است) باید به قدر ضرورت اکتفا نمود.
۳- کسی که محرم شده اگر فقط طواف را نمی تواند انجام دهد فقط باید برای طواف نایب بگیرد ولی سعی صفا و مروه و بقیه کار ها را خودش باید انجام دهد.
۴- معتکف باید در مسجد بماند و فقط به مقدار ضرورت می تواند از مسجد خارج شود.
۵- کسی که تیمم کرده تا وقتی دسترسی به آب ندارد یا آب برایش ضرر دارد می تواند با تیمم نماز بخواند اما به مجرد این که ضرورت تمام شد باید با وضو نماز بخواند ۶- چنانچه طبیب یا غیر طبیب اضطرار به لمس بدن نا محرم دارد فقط به مقدار اضطرار می تواند لمس نماید نه بیشتر از آن.
نتیجه : هر گاه انسان ناچار به انجام تکلیف اضطراری شد، باید به قدر ضرورت اکتفا کند، نه بیشتر. (۱)

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ - مدرک تمام آنچه در بالا آوردیم این است که فقها می فرمایند : « الضرورات تتقدر بقدرها ».

مانع

مانع در فقه دارای احکامی است :
۱-بین امام جماعت و مأموم و همچنین بین مأمومین نباید مانع باشد. ولی چنانچه مأموم زن باشد پرده ومانند آن اشکال ندارد. (۱)
۲-این که بعضی از فقها می فرمایند چنانچه زن و مرد مشغول نمازند باید بین آنان فاصله باشد در صورتی است که مانع نباشد و اما اگر بین آنان مانعی مثل پرده باشد، فاصله لازم نیست. (۲)
۳- تاریک بودن مکان یا گرد وغبار یا نابینا بودن مأموم در نماز جماعت ، مانع اتصال به شمار نمی رود. (۳)
۴-هنگام غسل و وضو نباید در اعضاء مانعی از رسیدن آب وجود داشته باشد. (۴)
۵- اگر بین دست بی وضو و خط قرآن ، مانعی مثل نایلون باشد تماس اشکال ندارد زیرا دست به خود نوشته نمی رسد.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ - توضیح المسائل محشی ،ج۱، ص ۷۸۲.
۲ - همان ، ص ۴۹۲.
۳ - جواهر الکلام ، ج ۱۳ ، ص ۱۵۸.
۴ - همان ، ص۱۷۶.

تماس بدن با کلمات مقدس

در مورد رساندن عضوی از بدن ، بدون وضو به کلمات مقدس ( نام خدا ، آیات قرآن و نام معصومین علیهم السلام ) ، به این نکات توجه کنیم :
۱- رساندن جایی از بدن به آیات قرآن و اسم خداو معصومین علیهم السلام که بر روی مهر یا انگشتر نقش شده بدون وضو جایز نیست . هم چنین است پلاک هایی که به گردن می اندازند و روی آن کلمات مقدس نوشته شده . در این صورت باید شخص همیشه با وضو باشد یا برروی آن نوشته مانعی قرار دهد. (۱)
۲- کسی که بوسیله صفحه کلید کامپیوتر ، آیات قرآن را تایپ می کند لازم نیست با وضو باشد ؛ زیرا دکمه های صفحه کلید ، نقش قلم را دارند ؛ نه این که خود حروف باشند.
۳- اگر بچه یا دیوانه عضوی از بدن را به خط قرآن یا دیگر کلمات مقدس بزند ، لازم نیست او را منع کنیم زیرا تکلیف ندارد. (۲)
۴- رساندن اعضای بدن بدون وضو به کلمات مقدسی که روی صفحه کامپیوتر و موبایل نقش می بندد اشکال ندارد ؛ زیرا آن عضو به خود خط برخورد نمی کند.
۵- اگر شک کنیم در صفحه کتاب ، کلمات مقدس وجود دارد یا نه ، رساندن اعضای بدن بدون وضو به آن خطها اشکال ندارد ؛ ولی اگر یقین داریم آیات قرآن هست ولی نمی دانیم کجای صفحه است ، نباید بی وضو دست بزنیم یا عضوی از اعضای بدن را به آن برسانیم . (۳)

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ - توضیح المسا ئل محشی ،ج۱ ، ص۱۸۷.
۲ - همان .
۳ - به علت وجود علم اجمالی .

شک در وضو

شک در این که انسان وضو دارد یا نه به دو قسم تقسیم می شود :
الف - قبلا وضو داشته و نمی داند وضویش باطل شده یا نه ؟ این شخص با همین حالت می تواند نماز بخواند ، چه این شک قبل از ورود در نماز پیش آید یا در بین نماز یا بعد از نماز . (۱)
ب- قبلا وضو نداشته و نمی داند وضو گرفته یا نه ؟ این حالت به سه قسم تقسیم می گردد: ۱- قبل از این که وارد نماز شود ، شک می کند وضو گرفت یا نه ، این شخص باید برای نماز خود وضو بگیرد. (۲)
۲- درحال نماز شک می کند وضو گرفت یا نه ؟ این شخص بنا می گذارد که وضو ندارد یعنی باید نماز را بشکند و وضو بگیرد و نماز را از اول شروع کند. (۳)
۳- بعد از نماز شک کند وضو گرفته یا نه ( یعنی نمازی که خواند با وضو بود یا نه ) در این صورت نمازی که خوانده درست است ؛ ولی باید برای نماز بعد وضو بگیرد.مثلا بعد از نماز ظهر شک کرد نمازش را با وضوخوانده یا نه ، نماز ظهری که خوانده صحیح است ؛ ولی برای نماز عصرش باید وضو بگیرد. (۴)

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ - توضیح المسا ئل محشی ، ج۱ ، ص ۱۷۹.
۲ - همان.
۳ - همان ، ص ۱۸۰.
۴ - همان.

اعضای شستنی و مسح کردنی وضو

وضو شامل دو بخش است : شستنی ها (صورت و دستها ) و مسح کردنی ها (سر و پاها ) بین اعضای شستن و مسح کردن سه فرق است  :
۱- در شستنی های وضو ، لازم نیست اعضای آن ، قبل از وضو خشک باشند ؛ ولی اعضای مسح ، باید قبل از مسح کردن خشک باشند یا رطوبت بسیار کمی داشته باشند که تری دست بر آن غالب شود. (۱)
۲- در اعضای شستنی ، تمام آنها باید شسته شود ؛ مثلا تمام پهنای صورت باید شسته شود ؛ اما اعضای مسح ، لازم نیست همۀ آن ها مسح گردد مثلا در مسح سر، لازم نیست همۀ جلوی سر، مسح شود ؛ بلکه مقداری از جلوی سر، مسح شود کافی است. (۲)
۳- در اعضای شستنی، نباید مانع باشد مثلا گوشه های چشم نباید جِرم داشته باشد و همچنین در دستها نباید مانع وجود داشته باشد . اما در اعضای مسح ، اگر مقدار کمی مانع باشد اشکال ندارد ؛ مثلا اگر مقدار کمی روی پا مانع باشد به طوری که بتوان بقیه پا را از سرانگشت تا مفصل ( یا برآمدگی روی پا ) مسح کرد کافی است. (۳)

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ - قواعد الاحکام ، ج۳ ، ص۱۵۸؛ جامع المسائل ، ج۱ ، ص۹۴.
۲ - توضیح المسائل محشی ، ج۱ ، ص ۱۵۶.
۳ - نجاة العباد ، ص۲۳.

سید

سید دارای احکامی است:
۱-پرداخت صدقه مستحبی به سید اشکال ندارد. (۱) البته مشروط به این که همراه با ذلت و تحقیر نباشد.
۲- غیر سید نباید صدقه واجب خود را مانند زکات ( اعم از زکات مال و فطرة ) به سید بپردازد. ولی سید می تواند زکات مال خود را به سید فقیر بدهد. (۲)
۳-خُمس، به دو قسمت تقسیم می شود نیمی از آن سهم سادات است که به سید فقیر می رسد ، مقصود از فقیر کسی است که مخارج سال خود را ندارد . نیم دیگر خمس ، سهم امام علیه السلام است که در ترویج دین صرف می گردد. (۳)
لازم به ذکر است که ولایت خمس با مجتهد جامع الشرایط است . بر این اساس ، باید تمام خمس به او تحویل شود و یا با اجازه وی در سهم امام یا سادات مصرف گردد .
۴-زن قرشی ( که سیده هم از این گروه است ) از۶۰ سال به بعد یائسه می شود، درحالی که زن غیرسیده از۵۰ سالگی به بعد، احکام یائسگی برآن مترتب می گردد. البته برخی از مراجع می فرمایند: اگرزن بعد۶۰ یا۵۰ سالگی خود خونی را می بیند که با همان اوصاف حیض است، احکام حیض را برآن مترتب نماید. پس در این زمینه هر شخصی لازم است به رسالۀ مرجع تقلید خود مراجعه نماید . (۴)
۵- ازدواج سید با غیر سید اشکال ندارد.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ - نجاة العبا د، ص ۳۰۹.
۲ - توضیح المسائل ‏محشى ، ج‏۲، ص ۱۵۵.
۳ - همان ، ص۵۹.
۴ - همان ،ج۱، ص ۲۵۲.

پیامبر (ص)

در مورد پیامبر خدا(ص)باید به احکامی توجه نمود :
۱- مستحب است نامگذاری فرزند به نام محمد . در روایتی وارد شده خانه ای که در آن نام محمد ،علی و فاطمه باشد فقر وارد آن نمی گردد . (۱)
۲- مستحب است وقتی نام پیامبر(ص) برده می شود ، هر کس این نام را می شنود صلوات بفرستد . (۲)
۳- مستحب است کسی که حج یا عمره مشرف می شود ، به زیارت قبر رسول خدا(ص)برود ، در غیر این صورت بر ایشان جفا کرده است. (۳)
۴- جنب ، حائض و نفسا نباید حتی از مسجد النبی (ص) و مسجد الحرام عبور کنند ؛ ولی در مورد مساجد دیگر ، عبور این افراد اشکال ندارد ؛ یعنی از یک در وارد شوند و از در دیگر خارج گردند . (۴)
۵- به فتوای بیشتر فقها در مسجد النبی (ص)، مسجد الحرام ، حرم امام حسین (علیه السلام) و مسجد کوفه ، مسافر مخیر است نماز های چهار رکعتی خود را دو رکعت یا چهار رکعت بخواند . (۵)
۶- بنا به فتوای بسیاری از مراجع تقلید، بی وضو دست زدن به نام پیامبر(ص) جایز نیست. (۶)

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ - ریاض المسائل ، ، ج۱۲ ، ص۱۳۱.
۲ - توضیح المسائل محشی ، ج۱ ، ص۶۰۷.
۳ - الهدایه فی الاصول و الفروع ، شیخ صدوق ، ج۱ ، ص۲۵۶.
۴ - توضیح المسائل محشی ، ج۱ ، ص۲۱۲.
۵ - همان ، ص۷۲۸.
۶ - تو ضیح المسلئل محشی ، ج۱ ، ص ۱۸۷.

لقب و نام ائمه علیهم السلام

نام گذاری اشخاص، به نام و لقب ائمه علیهم السلام به سه قسم تقسیم می شود:
۱-واجب : کسی نذر کرده اگر خدا به او فرزندی عنایت کرد، نام او را علی، محمد، فاطمه و امثال اینها بگذارد که در این صورت موظف است طبق نذر خود عمل نماید. (۱)
البته این تکلیف ، مربوط به والدین است و فرزند هیچ گونه وظیفه ای در این بین ندارد بدین معنی که او بعداً می تواند نام خود را تغییر دهد .
۲- حرام : و آن لقب « امیرالمؤمنین » است. زیرا این لقب مختص حضرت علی (علیه السلام) است و به هیچ کس حتی ائمه دیگرنباید امیر المؤمنین گفته شود. (۲)
۳- مستحب : از حقوق فرزندان ، گذاردن نام نیک برایشان است، بنابراین شایسته است اسماء مقدسی چون: محمد، علی، فاطمه و امثال آن برای فرزند انتخاب شود. به ویژه که در روایت وارد شده در خانه ای که در آن نام محمد، علی و فاطمه باشد فقر وارد نمی شود و آن خانواده فقیر نمی گردند. (۳)
براین اساس، کسانی که نام های نامناسب برای آن ها انتخاب شده، شایسته است نام خود را تغییر دهند، و همین طور اشخاصی که نام ترویج دهنده فرهنگ کفر و الحاد بر آن ها گذارده شده.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱ - قواعد الاحکام فی معرفة الحلال و الحرام ، علامه حلی ، ج۳ ، ص۶۶۹.
۲ - این مطلب مورد تأیید همه فقها ست و حتی برخی از فقهای شیعه مانند عبد علی بن جمعة العروسی صاحب کتاب نورالثقلین ( متوفای ۱۰۷۵ق ) کتابی مستقل در این زمینه نوشته اند ر. ک تاریخ الفقهاء والرواة ص ۴۷ - از مرحوم آیة الله تبرزی ( میرزا جواد بن علی ، متوفای ۱۴۲۷ ، ق ) در این زمینه سؤال شده است : هل یجوز إطلاق لقب أمیر المؤمنین على غیر الإمام علی بن أبی طالب علیه السلام من الأئمة المعصومین؟ ایشان در پاسخ فرموده اند : هذا من ألقاب أمیر المؤمنین علیه السلام المختصة به، فلا یصح إطلاقه على أحد حتّى سائر الأئمة علیهم السلام، و الله العالم ( صراط النجاة ، ج ۹ ، ص ۷ )
۳ - قواعد الاحکام ، ج۳ ، ص ۶۶۹.


فهرست منابع - قسمت اول

- قرآن مجید ۱- إیضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد ، فخر المحققین ( محمد بن حسن بن یوسف الاسدى‏ ، م۷۷۱ ق ) مؤسسه اسماعیلیان ۲- أجوبة الاستفتائات‏ ، آیة الله خامنه‏ اى ( سید على بن جواد الحسینى)‏ ۳- تذکرة الفقهاء علامه حلى (حسن بن یوسف بن مطهر الاسدی، م ۷۲۶ ) مؤسسه آل البیت علیهم السلام.
۴- تمهید القواعد الأصولیة و العربیة لتفریع قواعد الأحکام الشرعیة ، شهید ثانى ( زین الدین بن على بن احمد عاملى، ش ۹۶۶ ق )‏ ، دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم.
۵- تحریر الوسیلة امام خمینی ( سید روح الله الموسوی الخمینی ،م ۱۴۰۹ ق ) دارالعلم.
۶- توضیح المسائل المحشی ، امام خمینی ( سید روح الله الموسوی الخمینی ، م ۱۴۰۹ ق ) انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
۷- تلخیص المرام فی معرفة الاحکام ، علامه حلی (حسن بن یوسف بن مطهر، م۷۲۶ ق ) انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
۸ - جامع عباسى و تکمیل آن ، شیخ بهائى و نظام ( بهاء الدین محمد بن حسین عاملى و نظام بن حسین ساوجى‏، م ۱۰۳۱ ق‏ ) مؤسسة منشورات الفراهانی‏.
۹ - جامع الشتات فی أجوبة السؤالات‏ ، میرزاى قمى ( ابو القاسم بن محمد حسن‏ ، م ۱۲۳۲ ق ) ، مؤسسه کیهان.
۱۰ - الحدائق الناضرة فی احکام العترة الطاهرة ، بحرانی ( یوسف بن احمد بن ابراهیم، م ۱۱۸۶ق ) انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم .
۱۱ - الخلاف‏ ، شیخ طوسی ، ( ابو جعفر محمد بن حسن ،م ۴۶۰ ق‏ ) ، انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‏.
۱۲ - الدروس الشرعیة فی فقه الإمامیة ، شهید اول ( محمد بن مکى العاملى، ش ۷۸۶ ق) انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم ‏.
۱۳ - ریاض المسائل فی تحقیق الاحکام بالدلائل ، سید علی بن محمد بن ابی معاذ ، م ۱۲۳۱ ق ، مؤسسه آل البیت (ع).
۱۴ - الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة ، شهید ثانی ( زین الدین بن علی بن احمد عاملی، ش ۹۶۶ ق ) کتاب فروشی داوری.
۱۵ - السرائر الحاوی لتحریر الفتاوى‏ محقق حلّى ( ابن ادریس، محمد بن منصور بن احمد م ۵۹۸ ق‏ ) انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم .

فهرست منابع - قسمت دوم

- الشرح الصغیر فی شرح المختصر النافع ، طباطبایی ( سید علی بن محمد بن ابی معاذ صاحب ریاض، م ۱۲۳۱ ق ) کتابخانه مرحوم آیة الله مرعشی.
۱۷ - شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام‏ ، محقق حلّى ( نجم الدین جعفر بن حسن‏ ،م۶۷۶ ق‏ ) ، مؤسسه اسماعیلیان‏.
۱۸ - صراط النجاة المحشى ، شیخ انصارى ( مرتضى بن محمد امین ،‏ م ۱۲۸۱ ق‏ ) ، کنگره جهانى بزرگداشت شیخ اعظم انصارى.
۱۹ - غنائم الأیّام فی ما یتعلق بالحلال و الحرام‏ ، میرزاى قمى ( ابو القاسم بن محمد حسن ‏، م۱۲۳۲ ).
۲۰ - الغایة القصوى فی ترجمة العروة الوثقى‏ ، محدث قمى ( شیخ عباس ، ‏م ۱۳۵۹ ق‏) منشورات صبح پیروزى‏.
۲۱ - الفقه على المذاهب الخمسة ، مغنیه، (محمد جواد، م۱۴۰۰ ق‏ ) ، دار التیار الجدید- دار الجواد.
۲۲ - الفقه على المذاهب الأربعة و مذهب أهل البیت علیهم السلام‏ ، جزیرى، عبد الرحمن- غروى، سید محمد- یاسر مازح‏ ، دار الثقلین.
‏۲۳ - قواعد الاحکام فی معرفة الحلال و الحرام ، علامه حلی (حسن بن یوسف بن مطهر الاسدی ، م ۷۲۶ق ) انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
۲۴ - کنز العرفان فی فقه القرآن‏ ، فاضل مقداد ( جمال الدین مقداد بن عبد اللَّه‏ السیوری، م ۸۲۶ ق )
۲۵ - کشف الرموز فی شرح مختصر النافع ، ‏ الفاضل الآبی (حسن بن ابى طالب یوسفى‏ زنده در ۶۷۲ ق‏) انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‏.
۲۶ - الکافی‏ ، کلینى ( ابو جعفر محمد بن یعقوب‏ ، م ۳۲۹ ق ) ، دار الکتب الإسلامیة.
۲۷ - کشف اللثام و الابهام عن قواعد الاحکام ، فاضل هندی ( محمد بن حسن بن محمد اصفهانی ، م ۱۱۳۷ ق ) انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
۲۸- لوامع صاحبقرانی ‏، مجلسی ( محمد تقى ،م ۱۰۷۰ ق ‏) ، مؤسسه اسماعیلیان‏.
۲۹ - المهذب البارع فی شرح المختصر النافع ، محقق حلی ( جمال الدین احمدبن محمد الاسدی ، م ۸۴۱ ق ) انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
۳۰ - مصباح الهدى فی شرح العروة الوثقى‏، آملى ( میرزا محمد تقى،‏ م ۱۳۹۱ ق ناشر: مؤلف.

فهرست منابع - قسمت سوم

۱ ۳- مختلف الشیعة فی أحکام الشریعة علامه حلى (حسن بن یوسف بن مطهر الاسدى‏ م ۷۲۶ ق ) انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
۳۲ - مجمع الرسائل المحشى ، صاحب الجواهر( محمد حسن بن باقر، م۱۲۶۶ ق‏ ) مؤسسه صاحب الزمان علیه السلام‏.
۳۳ - المعتبر فی شرح المختصر، محقق حلّى ( نجم الدین جعفر بن حسن‏ ، م۶۷۶ ق ) مؤسسه سید الشهداء علیه السلام.
‏۳۴ - مناسک حج المحشى ، امام خمینى ( سید روح اللَّه الموسوى ،م ۱۴۰۹ ق‏ ) نشر مشعر.
۳۵ - المختصر النافع فی فقه الإمامیة محقق حلّى (محقق نجم الدین جعفر بن حسن،‏ م ۶۷۶ ق) ، مؤسسة المطبوعات الدینیة.
۳۶ - مجمع المسائل‏ ، آیة الله گلپایگانى ( سید محمد رضا موسوى‏، م ۱۴۱۴ ق) ، دار القرآن الکریم‏.
۳۷ - المسائل المنتخبة ، آیة الله سیستانى ( سید على)‏ مکتب آیة الله السیستانی.
‏۳۸ - نجاة العباد امام خمینى ( سید روح اللَّه الموسوى‏ ، م ۱۴۰۹ ق ) ، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى قدس سره‏.
۳۹ - مصباح الفقاهة ، آیة الله خویى (سید ابو القاسم موسوى ، م‏۱۴۱۳ ق ) بی نا.
۴۰ - مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلامة ، عاملی ( جواد بن محمد الحسینی ، م ۱۲۲۶ق ) انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
۴۱ - مهذب الاحکام فی بیان الحلال و الحرام ، آیة الله سبزواری ( سید عبد الاعلی ، م ۱۴۱۴ ق ) نشر دفتر آیة الله سبزواری.
۴۲ - مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام ، شهید ثانی ( زین الدین بن علی بن احمد عاملی ، ش ۹۶۶ ق ) مؤسسة المعارف الاسلامیة . ۴۳ - الوسیلة إلى نیل الفضیلة ، ابن حمزه ( محمد بن على بن حمزه الطوسى‏زنده در ۵۶۶ ق‏ ) ، مکتبة آیة الله المرعشی النجفی رحمه الله.
۴۴ - وسیلة النجاة آیة الله اصفهانى ، سید ابو الحسن‏ ، م ۱۳۶۵ ق ) ، مؤسسه‏ى تنظیم و نشر آثار امام خمینى.
۴۵ - هدایة الأمة إلى أحکام الأئمة ، حرّ عاملى (محمد بن حسن بن على، ‏م ۱۱۰۴ ق ) مجمع البحوث الإسلامیة.
‏۴۶ - هدایة العباد ، آیة الله گلپایگانى ( سید محمد رضا موسوى‏ ، م ۱۴۱۴ ق ، دار القرآن الکریم.
۴۷- الهدایة فی الأصول و الفروع‏ ، شیخ صدوق ( محمّد بن على بن بابویه ، م۳۸۱ ق )‏مؤسسه امام هادى علیه السلام.

بازگشت به گلشن احکام