فرهنگ مصادیق:چهل حدیث بیت المال

از پژوهشکده امر به معروف
(تغییرمسیر از چهل حدیث بیت المال)
پرش به: ناوبری، جستجو
چهل حدیث بیت المال

نام نویسنده: محمد عابدی

کلمات کلیدی: بیت‌المال، امام علی علیه‌السلام

محتویات

مقدمه

انسان، از دیدگاه قرآن و سنت، باید مسیر کمال را که ایمان و اخلاص و عمل صالح لازمهٔ آن است بپیماید.وی، در مقابل اموال خصوصی و عمومی مسئول است و باید حقوقی را، در مراحل تولید و توزیع و مصرف، همه جا، رعایت کند.عدالت اجتماعی و توازن اقتصادی و استقلال و حداکثر کارایی، از اهداف عمدهٔ «اقتصاد اسلامی» است.هر فرد مسلمان، باید برای رشد و گسترش این اهداف، در حد توان خویش گام بردارد.این همه، حاصل نمی‌گردد مگر با ضد ارزش‌ها نیز مبارزه شود.لازمه تحقق این وظیفه، شناخت دیدگاه اسلام و دستورهایش در این باره، است. عصر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و حضرت امیر المؤمنین علیه السلام از برترین نمونه‌هایی است که در آن، اهداف اقتصاد اسلامی پیاده شد و نظام اقتصادی، به صورت سازمان یافته، در جامعه تشکیلاتی پیدا کرد.انفال و زکات و خمس و خراج و...از اموال دولت محسوب شد و حفظ آن به نفع جامعه اسلامی، بر کارگزاران حکومتی، امری ضروری شناخته شد.عهد نامه‌ای که حضرت علی علیه السلام در دوران خلافت خویش برای مالک اشتر تنظیم کرده، نمونهٔ کامل این رفتار بخردانهٔ امام مسلمین، در مقابل بیت المال و نظام اقتصادی جامعه اسلامی است .اینک که ما پس از چهارده قرن، به حکومت اسلامی دست یافته‌ایم، باید با به کار بستن احکام اسلامی، در رشد و تعالی اقتصادمان کوشا بوده و از هرگونه اسراف و تبذیر بپرهیزیم.
چهل حدیث حاضر که به پیشنهاد ستاد احیای امربه معروف و نهی از منکر فراهم آمده، بدین امید تدوین یافته است تا همهٔ کسانی که دست شان به بیت المال می‌رسد، با دیدگاه و رفتار پیشوایان معصوم علیهم السلام نسبت به بیت المال، آشناتر شوند و نسبت به گردآوری و نگهداری و مصرف بیت المال، دقیق تر عمل کنند. و الله ولی التوفیق ۱۳ جمادی الاولی ۱۴۱۷ برابر ۶/۷/۱۳۷۵ سالروز شهادت حضرت زهرا علیها السلام قم حوزه علمیه محمد عابدی

حلال شمردن اموال عمومی

قال الأمام الباقر علیه السلام: عن النبی صلی الله علیه و آله و سلم:

خَمْسَةٌ لَعَنْتُهُمْ وَ كُلُّ نَبِيٍّ مُجَابٍ الزَّائِدُ فِي كِتَابِ اللَّهِ وَ التَّارِكُ لِسُنَّتِي- وَ الْمُكَذِّبُ بِقَدَرِ اللَّهِ وَ الْمُسْتَحِلُّ مِنْ عِتْرَتِي مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَ الْمُسْتَأْثِرُ بِالْفَيْ‏ءِ وَ الْمُسْتَحِلُّ لَه.امام باقر علیه السلام از رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم نقل می‌کند که ایشان فرمودند: پنج کس اند که من و هر پیامبر مستجاب الدعوه‌ای، آنان را لعنت کرده است: آن کس که در کتاب خدا، آیه‌ای را زیاد گرداند، و کسی که سنت و روش مرا، رها کند و کسی که قضا و قدر خدا را تکذیب کند [۱] و کسی که حرمت اهل بیت مرا که خدا واجب فرموده نگه ندارد، و کسی که اموال عمومی را، به خود منحصر سازد و [تصرف در] آن را [به نفع خود] [۲]

عدالت در تقسیم بیت المال

قال أمیر المؤمنین علیه السلام، لعمر بن الخطاب:

ثَلَاثٌ إِنْ حَفِظْتَهُنَّ وَ عَمِلْتَ بِهِنَّ كَفَتْكَ مَا سِوَاهُنَّ- وَ إِنْ تَرَكْتَهُنَّ لَمْ يَنْفَعْكَ شَيْ‏ءٌ سِوَاهُنَّ- قَالَ وَ مَا هُنَّ يَا أَبَا الْحَسَنِ- قَالَ إِقَامَةُ الْحُدُودِ عَلَى الْقَرِيبِ وَ الْبَعِيدِ- وَ الْحُكْمُ بِكِتَابِ اللَّهِ فِي الرِّضَا وَ السَّخَطِ- وَ الْقَسْمُ بِالْعَدْلِ بَيْنَ الْأَحْمَرِ وَ الْأَسْوَدِ- فَقَالَ لَهُ عُمَرُ لَعَمْرِي لَقَدْ أَوْجَزْتَ وَ أَبْلَغْت‏.امیر مؤمنان علی علیه السلام خطاب به عمر بن خطاب فرمود: سه چیز است که اگر آنها را حفظ کنی و به آنها عمل کنی، از هر چیز دیگر، تو را کافی است.و اگر آنها را ترک کنی، چیز دیگری برای تو فایده ندارد.عمر گفت: آنها چیست؟ امام فرمود: ۱.اجرای حدود بر همه کس، چه از اقوام باشد و چه غیر از آنان.۲.حکم کردن طبق کتاب خدا، در حال خشنودی و خشم.۳.تقسیم عادلانه بیت المال میان همهٔ مردم، از عجم و عرب. عمر گفت: سوگند به جانم! مختصر و بلیغ گفتی.[۳]

امام علی علیه السلام و بیت المال

حضرت امیر المؤمنین علی بن ابیطالب علیه السلام پس از فتح بصره، گروهی از قاریان و خزانه داران را فرا خواند و دستور داد درهای بیت المال را گشودند.امام با دیدن اموال آن فرمود:

يَا صَفْرَاءُ وَ يَا بَيْضَاءُ غُرِّي غَيْرِي‏، الْمَالُ يَعْسُوبُ الظَّلَمَة و انا يَعْسُوبُ الْمُؤْمِنِين‏[۴]

ای زردها و سپیدها (طلاها و نقره‌ها) ! غیر مرا بفریبید، مال پیشوای ستمگران است و من پیشوای مؤمنان.

بخشش از بیت المال

قال الإمام علی علیه السلام:
جُودُ الْوُلَاةِ بِفَيْ‏ءِ الْمُسْلِمِينَ جَوْرٌ وَ خَتَر.
حضرت علی علیه السلام فرمود: بخشش نا به جای حکمرانان از اموال عمومی مسلمانان، ستم و خیانت است.[۵]

حقوق مال و بیت المال

قال الإمام السجاد علیه السلام:

وَ أَمَّا حَقُّ الْمَالِ فَأَنْ لَا تَأْخُذَهُ إِلَّا مِنْ حِلِّهِ- وَ لَا تُنْفِقَهُ إِلَّا فِي حِلِّهِ- وَ لَا تُحَرِّفَهُ عَنْ مَوَاضِعِهِ وَ لَا تَصْرِفَهُ عَنْ حَقَائِقِهِ- وَ لَا تَجْعَلَهُ إِذَا كَانَ مِنَ اللَّهِ إِلَّا إِلَيْهِ وَ سَبَباً إِلَى اللَّه‏.

امام سجاد علیه السلام فرمود: باید اموال را، جز از راه حلال نگیری و جز به راه حلال صرف نکنی و از موضع اش منحرف نکنی و از واقعیت ماهوی اش دور نسازی و چون مال از او است، جز در مسیر او به کار نگیری و جز مایهٔ حرکت بسوی او قرار ندهی.[۶]

خزانه دار خدا

قال الامام علی علیه السلام:
لَيْسَ لَكَ أَنْ تَفْتَاتَ فِي رَعِيَّةٍ وَ لَا تُخَاطِرَ إِلَّا بِوَثِيقَةٍ وَ فِي يَدَيْكَ مَالٌ مِنْ مَالِ اللَّهِ [تَعَالَى عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَنْتَ مِنْ خُزَّانِهِ حَتَّى تُسَلِّمَهُ إِلَيَّ.
امام علی علیه السلام فرمود: حق نداری به دلخواه خویش، به مردم چیزی بگویی و بدون دستور، به کارهای دشوار اقدام ورزی! در دست تو، مالی از اموال خداوند عز و جل است.و تو، یکی از خزانه داران اویی تا آن را، به دست من بسپاری.[۷]

پرداخت سهم بیت المال

قال الإمام الصادق علیه السلام:
مَا بَلَى اللَّهُ الْعِبَادَ بِشَيْ‏ءٍ أَشَدَّ عَلَيْهِمْ مِنْ إِخْرَاجِ الدَّرَاهِم.
امام صادق علیه السلام فرمود: خداوند، بندگان را به چیزی سخت تر از پرداخت حقوق مالی شرعی، امتحان نکرده است.[۸]

پرداخت حقوق بیت المال

نمایندگان اعزامی قبیلهٔ «عبد قیس» به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم گفتند : «میان ما و شما، مشرکان قبیلهٔ «مضر» قرار دارند و ما، جز ماه‌های حرام، وقت دیگری نمی‌توانیم به خدمت شما برسیم، به ما دستوری بده که اگر به آن عمل کردیم، داخل بهشت شویم و دیگران را نیز به آن دعوت کنیم» .
قال النبی صلی الله علیه و آله و سلم: آمرکم بأربع و أنهاکم عن أربع: آمرکم بالایمان بالله ثم فسرها لهم، فقال: شهادة أن لاإله إلا الله و إقامة الصلاة و إیتاء الزکاة و أن تؤدوا خمس ما غنمتم.
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم در جواب آنها فرمود: شما را به چهار چیز، امر و از چهار چیز، نهی می‌کنم: شما را، امر می‌کنم به: این که به خدا ایمان بیاورید و سپس در مقام توضیح به آنها فرمود: یعنی بگویید «لا إله الا الله» نماز را به پا دارید و زکات را بپردازید و یک پنجم آن چه را به دست می‌آورید، خمس دهید.[۹]

ارسال اضافی بیت المال به مرکز حکومت

حضرت علی علیه السلام در نامه‌ای به عبد الله بن عباس نوشت:
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيم‏ من عَبدِ اللَّهِ عليّ أميرِالمُؤمِنينَ إلى عَبدِ اللَّه بنِ عبَّاسٍ، أمَّا بَعدُ؛ فانظُر ما اجتَمَعَ عِندَكَ مِن غَلَّاتِ المُسلِمينَ وفَيْئِهِم، فاقسِمْهُ مَنْ قِبَلَكَ حَتَّى‏ تُغنِيَهُم‏ ، ْ وَ ابْعَثْ إِلَيْنَا بِمَا فَضَلَ نَقْسِمْهُ فِيمَنْ قِبَلَنَا وَ السَّلَام‏[۱۰].از بنده خدا علی امیر المؤمنین علیه السلام به عبد الله بن عباس اما بعد، بنگر آنچه را نزد تو جمع شده از غلات مسلمانان و درآمدها و غنایم متعلق به ایشان.پس آنها را بین افرادی که نزد تو هستند (و احتیاج دارند) تقسیم کن تا ایشان را بی نیاز سازی.و باقی مانده آن را نزد ما بفرست تا بین کسانی که نزد ما هستند، تقسیم کنیم.و السلام.

بهره والی از حکومت

قال الامام علی علیه السلام:
اما بعد، فَلَا يَكُنْ حَظُّكَ فِي وِلَايَتَكَ مَا لَا تَسْتَفِيدُهُ وَ لَا غَيْظاً تَشْتَفِيهِ وَ لَكِنْ إِمَاتَةَ بَاطِلٍ وَ إِحْيَاءَ حَق [۱۱].
امام علی علیه السلام طی نامه‌ای به ابن عباس می‌نویسد: ای فرزند عباس! بهره تو از حکومت نباید مالی باشد که از آن استفاده کنی و نه غیظ و خشمی که با امر و نهی شفا یابد.بلکه باید هدف تو نابودی باطل و زنده داشتن حق باشد.

پرهیز از انحصار طلبی

قال الامام علی علیه السلام:
إِيَّاكَ وَ الِاسْتِئْثَارَ بِمَا النَّاسُ فِيهِ أُسْوَة...
امام علی علیه السلام خطاب به مالک اشتر فرمود: بپرهیز از ویژه سازی (انحصار طلبی) در چیزهایی که همه مردم در آنها برابرند.[۱۲]

برکناری والی

قال الامام علی علیه السلام:
اما بعد فإنَّما غرَّك مِن نَفسِكَ، وجرَّأك على آخرك إملاءُ اللَّهِ لكَ، إذ ما زِلتَ قديماً تأكُلُ رِزقَهُ، وتُلحِدُ في آياتِهِ، وتَستَمتِعُ بِخَلاقِكَ، وتُذهِبُ بحسناتِك َ إلى يَومِكَ هذا، فإذا أتاكَ رَسُولي بِكتابي هذا فأقْبِلْ واحمِلْ ما قِبَلَكَ مِن مالِ المُسلِمينَ، إن شاءَ اللَّه‏.امام علیه السلام در نامه‌ای به اشعث (والی آذربایجان) می‌فرماید: اما بعد.تنها چیزی که تو را از جانب نفست مغرور ساخته و بر دیگران جرأت یافتی، مهلت خدا به تو است، زیرا، تو از قدیم روزی خدا را می‌خوری، اما نسبت به آیات و نشانه‌های او، انکار و الحاد می‌ورزی و از نصیب و بهرهٔ خود استفاده می‌کنی و تا به امروزت نیکی‌های خود را از بین برده‌ای.هرگاه فرستادهٔ من، این نامهٔ مرا به تو داد، به سوی ما بیا و آنچه از اموال مسلمانان نزد تو می‌باشد، همراه خود بیاور ! ان شاء الله.[۱۳]

تقسیم عادلانهٔ بیت المال

ربیعه و عماره و گروهی دیگر گفته‌اند: در آن زمان که گروه کثیری از اصحاب امیر المؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام از دور آن حضرت پراکنده شده و به سوی معاویه ره سپردند تا که نصیبی از دنیا ببرند، گروهی از یاران حضرت اش خدمت او رسیدند و عرضه داشتند: «ای امیر مؤمنان! این همه اموال را بخشش کن، و این اشراف عرب و قریش و کسانی را که می‌ترسی زیر بار فرمان تو نروند و به سوی معاویه بگریزند، بر سایر آزادشدگان و عجمیان ترجیح و تفضیل ده!» .
فقال لهم أمیر المؤمنین علیه السلام:

أَ تَأْمُرُونِّي أَنْ أَطْلُبَ النَّصْرَ بِالْجَوْرِ؟! وَ اللَّهِ لَا أَفْعَلُ مَا طَلَعَتْ شَمْسٌ وَ مَا لَاحَ فِي السَّمَاءِ نَجْمٌ، وَ اللَّهِ لَوْ كَانَ مَالُهُمْ لِي لَوَاسَيْتُ بَيْنَهُمْ، فَكَيْفَ وَ مَا هِيَ إِلَّا أَمْوَالُهُمْ؟!

امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: مرا می‌گویید که پیروزی را از راه ستم بجویم؟ ! نه، به خدا سوگند! تا خورشید می‌تابد و ستاره‌ای در آسمان می‌درخشد، دست به چنین کاری نمی‌یازم .به خدا سوگند! اگر این اموال از خودم بود، هر آینه مساوات را در میان آنان مراعات می‌کردم، چه رسد به این که مال خودشان است.[۱۴]

سیرهٔ عملی امیر المؤمنین علیه السلام

قال الامام علی علیه السلام:
لَيْسَ الْمُسْلِمُ بِالْخَائِنِ إِذَا ائْتُمِنَ وَ لَا بِالْمُخْلِفِ إِذَا وَعَدَ وَ لَا بِالْكَذُوبِ إِذَا نَطَقَ نَحْنُ أَهْلُ بَيْتِ الرَّحْمَةِ وَ قَوْلُنَا الْحَقُّ وَ فِعْلُنَا الْقِسْطُ وَ مِنَّا خَاتَمُ النَّبِيِّين‏، وَ فِينَا قَادَةُ الْإِسْلَامِ وَ أُمَنَاءُ الْكِتَابِ، نَدْعُوكُمْ إِلَى اللَّهِ وَ رَسُولِهِ، وَ إِلَى جِهَادِ عَدُوِّهِ وَ الشِّدَّةِ فِي أَمْرِهِ وَ ابْتِغَاءِ رِضْوَانِهِ، وَ إِلَى إِقَامِ الصَّلَاةِ وَ إِيتَاءِ الزَّكَاةِ وَ حِجِّ الْبَيْتِ وَ صِيَامِ شَهْرِ رَمَضَانَ وَ تَوْفِيرِ الْفَيْ‏ءِ لِأَهْلِه‏...
مسلمان، در امانت، خیانت نورزد و در وعده، تخلف نکند و در سخن، دروغ نگوید.ما خاندان رحمت ایم، گفتار ما، حق و کردار ما، عدل است.خاتم پیامبران از ماست و پیشوایان اسلام و امینان کتاب خدا، در میان مایلند.
شما را به سوی خدا و پیامبرش، و جهاد با دشمن اش و سختگیری و پایداری در امرش و طلب خرسندی اش، و بر پایداری نماز و پرداخت زکات و [به جا آوردن ] حج خانه خدا و روزهٔ ماه رمضان، و پرداخت کامل فی ء [۱۵] به اهل اش دعوت می‌کنیم...[۱۶]

باز گردانیدن بیت المال هدر داده شده

قال الامام علی علیه السلام:
وَ اللَّهِ لَوْ وَجَدْتُهُ قَدْ تُزُوِّجَ بِهِ النِّسَاءُ وَ مُلِكَ بِهِ الْإِمَاءُ لَرَدَدْتُهُ فَإنَّ فِي الْعَدْلِ سَعَةً وَ مَنْ ضَاقَ عَلَيْهِ الْعَدْلُ فَالْجَوْرُ عَلَيْهِ أَضْيَق.
امام علی علیه السلام فرمود: به خدا سوگند! اگر ببینم آنچه را عثمان بیهوده از بیت المال، به این و آن بخشیده، به مهر زنان یا بهای کنیزان شده باشد، آن را باز می‌گردانم، زیرا، عدالت، گشایش می‌آورد.و آن کس که عدالت بر او گران آید، ظلم و ستم، بر او گران تر خواهد بود.[۱۷]

دقت در مصرف بیت المال

کتب أمیر المؤمنین علیه السلام الی عماله:
أَدِقُّوا أَقْلَامَكُمْ- وَ قَارِبُوا بَيْنَ سُطُورِكُمْ- وَ احْذِفُوا عَنِّي فُضُولَكُمْ وَ اقْصِدُوا قَصْدَ الْمَعَانِي- وَ إِيَّاكُمْ وَ الْإِكْثَارَ- فَإِنَّ أَمْوَالَ الْمُسْلِمِينَ لَا تَحْتَمِلُ الْإِضْرَارَ.
امام علی علیه السلام برای کارگزاران اش نوشت: قلم‌های خود را نازک کنید و سطرها را نزدیک به هم گیرید و زیادتی کلمات را حذف کنید و مقاصد و منظورها را در نظر بگیرید! بر حذر می‌دارم شما را از پر حرفی و پر نویسی، زیرا، اموال مسلمانان نمی‌تواند این گونه خسارت‌ها را تحمل کند.بحار [۱۸]

حسابرسی امور کارگزاران

قال الامام علی علیه السلام [إلی بعض عماله ] :
أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ بَلَغَنِي عَنْكَ أَمْرٌ إِنْ كُنْتَ فَعَلْتَهُ فَقَدْ أَسْخَطْتَ رَبَّكَ وَ عَصَيْتَ إِمَامَكَ وَ أَخْزَيْتَ أَمَانَتَكَ بَلَغَنِي أَنَّكَ جَرَّدْتَ الْأَرْضَ فَأَخَذْتَ مَا تَحْتَ قَدَمَيْكَ وَ أَكَلْتَ مَا تَحْتَ يَدَيْكَ فَارْفَعْ إِلَيَّ حِسَابَكَ وَ اعْلَمْ أَنَّ حِسَابَ اللَّهِ أَعْظَمُ مِنْ حِسَابِ النَّاس‏.و السلام.حضرت علی علیه السلام به یکی از کارگزاران اش نوشت: اما بعد.دربارهٔ تو به من خبری رسیده است.اگر چنین کرده باشی، همانا که خدای خویش را به خشم آورده و از فرمان پیشوای خود سرباز زده و در امانت، کار به رسوایی کشانده‌ای .مرا گفته‌اند که به ستم، زمین را از بار و بر، تهی ساخته‌ای و باغ و بستان مردمان گرفته‌ای و کیسه‌ها از اندوخته‌ها پرداخته‌ای.
اینک، حساب خود را نزد من فرست و بدان که حساب خواهی خدا، از حساب رسی آدمیان، دشوارتر است.و السلام.[۱۹]

سرپرست بیت المال

امام علی علیه السلام سپاهی را به شام فرستاده بود و در صدد بود که سپاهی دیگر در پی آنها بفرستد.امام مردم را به جهاد بر می‌انگیخت و مردم، مدتی طولانی، خاموش بودند.امام فرمود: شما را چه می‌شود؟ آیا شما گنگان و لالانید؟ پس عده‌ای از آنان گفتند: ای امیر مؤمنان! اگر تو می‌روی، ما نیز می‌آییم.
قال أمیر المؤمنین علیه السلام: مَا بَالُكُمْ لَا سُدِّدْتُمْ لِرُشْدٍ وَ لَا هُدِيتُمْ لِقَصْدٍ أَ فِي مِثْلِ هَذَا يَنْبَغِي لِي أَنْ أَخْرُجَ وَ إِنَّمَا يَخْرُجُ فِي مِثْلِ هَذَا رَجُلٌ مِمَّنْ أَرْضَاهُ مِنْ شُجْعَانِكُمْ وَ ذَوِي بَأْسِكُمْ وَ لَا يَنْبَغِي لِي أَنْ أَدَعَ الْجُنْد وَ الْمِصْرَ وَ بَيْتَ الْمَالِ وَ جِبَايَةَ الْأَرْضِ وَ الْقَضَاءَ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ وَ النَّظَرَ فِي حُقُوقِ الْمُطَالِبِينَ ثُمَّ أَخْرُجَ فِي كَتِيبَةٍ أَتْبَعُ أُخْرَى‏.
امام علی علیه السلام فرمود: شما را چه می‌شود؟ به راه رشد توفیق نیابید، به راه میانه رهبری نشوید! آیا در زمانی چنین، سزاوار است که من از شهر بیرون بروم؟ همانا در چنین هنگام باید مردی از دلیران و نیرومندان شما که من بپسندم، بیرون رود.سزاوار نیست که من لشکریان و شهر را و بیت المال و جمع آوری خراج زمین و داوری بین مسلمانان را واگذارم و رسیدگی به درخواست‌های ارباب رجوع را، رها کنم و با دسته‌ای در پی دسته‌ای دیگر بیرون روم.[۲۰]

فراخ ساختن روزی کارگزاران

قال الامام علی علیه السلام:
.. ثُمَّ أَسْبِغْ عَلَيْهِمُ الْأَرْزَاقَ فَإِنَّ ذَلِكَ قُوَّةٌ لَهُمْ عَلَى اسْتِصْلَاحِ أَنْفُسِهِمْ وَ غِنًى لَهُمْ عَنْ تَنَاوُلِ مَا تَحْتَ أَيْدِيهِمْ وَ حُجَّةٌ عَلَيْهِمْ إِنْ خَالَفُوا أَمْرَكَ أَوْ ثَلَمُوا أَمَانَتَك‏ ...
حضرت علی علیه السلام پس از دستوراتی که در مورد گزینش کارگزاران حکومتی، صادر می‌کند، به مالک اشتر می‌فرماید: [وقتی آنان را این چنین برگزیدی،] باید که روزی شان را فراخ گردانی، که این کار، آنان را به اصلاح خویشتن بسی نیرومند گرداند، و از خوردن اموالی که در اختیار دارند، بی نیاز سازد و هرگاه از فرمان تو سرپیچی کنند یا در امانت خیانت ورزند با آنان اتمام حجت شده باشد.[۲۱]

مذموم بودن کوچک انگاری امانت

قال امیر المؤمنین علیه السلام:
..وَ مَنِ اسْتَهَانَ بِالْأَمَانَةِ وَ رَتَعَ فِي الْخِيَانَةِ وَ لَمْ يُنَزِّهْ نَفْسَهُ وَ دِينَهُ عَنْهَا فَقَدْ أَحَلَّ بِنَفْسِهِ الذُّلَّ وَ الْخِزْيَ فِي الدُّنْيَا وَ هُوَ فِي الْآخِرَةِ أَذَلُّ وَ أَخْزَى وَ إِنَّ أَعْظَمَ الْخِيَانَةِ خِيَانَةُ الْأُمَّةِ، وَ أَفْظَعَ الْغِشِّ غِشُّ الْأَئِمَّةِ وَ السَّلَام‏.
امام علی علیه السلام در نامه‌ای به یکی از کارگزاران خود که برای جمع آوری زکات فرستاده بود، می‌فرماید: ...آن کس که امانت داری را خوار انگارد ودر اموال مردم، به خیانت چرا کند و روان و آیین خویش را از خیانت کاری، پاکیزه نگرداند، همانا در این سرا، خواری و ذلت بر خود روا داشته است و در آن سرا، خوارتر و ذلیل تر از این سرا باشد.آری، بزرگ‌ترین خیانت، خیانت به ملت است و زشت‌ترین دغل کاری، دغل کاری با پیشوایان.و السلام.[۲۲]

فرمان به امانتداری

قال الامام علی علیه السلام:
وَ إِنِّي أُقْسِمُ بِاللَّهِ قَسَماً صَادِقاً لَئِنْ بَلَغَنِي أَنَّكَ خُنْتَ مِنْ فَيْ‏ءِ الْمُسْلِمِينَ شَيْئاً صَغِيراً أَوْ كَبِيراً لَأَشُدَّنَّ عَلَيْكَ شَدَّةً تَدَعُكَ قَلِيلَ الْوَفْرِ ثَقِيلَ الظَّهْرِ ضَئِيلَ الْأَمْرِ . و السلام.
عبد الله بن عباس، از طرف امیر مؤمنان علیه السلام در بصره و نواحی اهواز و کرمان و ...سمت کارگزاری داشت.او، زیاد بن ابیه را که چندان هم خوشنام نبود، عامل بصره کرد.امام اعمال او را زیر نظر داشت و این نامه را برای او نوشت که: به خدای سوگند، سوگندی راست ! که اگر آگاه گردم که در مال مسلمانان به کم و بیش خیانت ورزیده‌ای، چنان بر تو سخت گیرم که اندک مال گردی و گران پشت از فاقه، و خوار مایه گردی.و السلام.[۲۳]

فرودستان و بیت المال

قال الامام علی علیه السلام:
..اللَّهَ اللَّهَ فِي الطَّبَقَةِ السُّفْلَى‏ ... وَ اجْعَلْ لَهُمْ قِسْماً مِنْ بَيْتِ مَالِك....
حضرت علی علیه السلام فرمود: خدا را، خدا را، در نظر بگیر دربارهٔ گروه فرودستان بیچاره ...و آنان را از بیت المال که در اختیار تو است نصیبی بخش.[۲۴]

مصرف بیت المال

روزی، نامه‌ای از نجاشی والی اهواز به امام صادق علیه السلام رسید.وی، خبر منصوب شدن خود به استانداری اهواز را داده و از امام دربارهٔ اجرای احکام خدا، دستور العمل خواسته بود.
قال الامام الصادق علیه السلام: ...إِيَّاكَ أَنْ تُعْطِيَ دِرْهَماً أَوْ تَخْلَعَ ثَوْباً- أَوْ تَحْمِلَ عَلَى دَابَّةٍ فِي غَيْرِ ذَاتِ اللَّهِ تَعَالَى- لِشَاعِرٍ أَوْ مُضْحِكٍ أَوْ مُتَمَزِّحٍ- إِلَّا أَعْطَيْتَ مِثْلَهُ فِي ذَاتِ الله.امام صادق علیه السلام به وی فرمود: ...بپرهیز از این که در غیر رضای خدا، به شاعری یا لطیفه گویی یا دلقکی، درهمی ببخشی، یا جامه‌ای را از تن بیرون بیاوری، یا متاعی را بر چارپایی، حمل کنی و هدیه دهی، مگر آنکه همانندش را در راه خدا بخشش کنی! [۲۵]

جوایزی از بیت المال

قال الامام الصادق علیه السلام:
..وَ لْيَكُنْ جَوَائِزُكَ وَ عَطَايَاكَ وَ خِلَعُكَ لِلْقُوَّادِ وَ الرُّسُلِ وَ الْأَحْفَادِ وَ أَصْحَابِ الرَّسَائِلِ وَ أَصْحَابِ الشُّرَطِ وَ الْأَخْمَاس‏.
امام صادق علیه السلام در طی توصیه‌هایی که به استاندار اهواز می‌کند، می‌فرماید: باید جوایز و عطایا و خلعت‌هایی را که می‌دهی، به فرماندهان لشگر و فرستادگان و خدمتکاران و نامه رسانان و شرطه‌ها (پیش مرگان) و پنج گروه لشگر بدهی.
[۲۶]

بیزاری از انحصار جویان اموال عمومی

قال الامام الرضا علیه السلام:
..وَ الْبَرَاءَةُ مِنَ الَّذِينَ ظَلَمُوا آلَ مُحَمَّدٍ ص‏ ... وَ الْبَرَاءَةُ مِنَ النَّاكِثِينَ وَ الْقَاسِطِينَ وَ الْمَارِقِين‏ ... َ وَ الْبَرَاءَةُ مِنْ أَهْلِ الِاسْتِيثَارِ...
امام رضا علیه السلام فرمود: ...بیزاری از کسانی که به آل محمد علیهم السلام، ظلم روا داشتند...و برائت از پیمان شکنان ومنحرفان و مرتدان...و برائت از ویژه سازان اموال عمومی مسلمانان بر خود، ...از شرایط اسلام راستین است.
[۲۷]

غارت بیت المال

قال الامام علی علیه السلام:
..وَ لَكِنَّنِي آسَى أَنْ يَلِيَ [هَذِهِ الْأُمَّةَ أَمْرَ هَذِهِ الْأُمَّةِ سُفَهَاؤُهَا وَ فُجَّارُهَا فَيَتَّخِذُوا مَالَ اللَّهِ دُوَلًا وَ عِبَادَهُ خَوَلًا وَ الصَّالِحِينَ حَرْباً وَ الْفَاسِقِينَ حِزْبا.
حضرت علی علیه السلام در طی نامه‌ای به اهل مصر می‌نویسد: ولی از این اندوهناکم که سرپرستی حکومت این امت به دست بی خردان و نابکاران افتد، بیت المال را به انحصار در آورند، آزادی بندگان خدا را سلب کنند و آنها را بنده خویش سازند، با صالحان نبرد کنند و فاسقان را هم دستان خود قرار دهند.[۲۸]

عدالت در تقسیم اموال

قال الامام الکاظم علیه السلام:
إِنَّ اللَّهَ لَمْ يَتْرُكْ شَيْئاً مِنْ صُنُوفِ الْأَمْوَالِ إِلَّا وَ قَدْ قَسَمَهُ وَ أَعْطَى كُلَّ ذِي حَقٍّ حَقَّهُ الْخَاصَّةَ وَ الْعَامَّةَ وَ الْفُقَرَاءَ وَ الْمَسَاكِينَ وَ كُلَّ صِنْفٍ مِنْ صُنُوفِ النَّاس.فَقَالَ لَوْ عُدِلَ فِي النَّاسِ لَاسْتَغْنَوْا ثُمَّ قَالَ إِنَّ الْعَدْلَ أَحْلَى مِنَ الْعَسَلِ وَ لَا يَعْدِلُ إِلَّا مَنْ يُحْسِنُ الْعَدْل‏ .امام کاظم علیه السلام فرمود: همانا خدا، تمامی مال‌ها را تقسیم کرده و حق هر مستحق را از خاصه و عامه و فقیر و مسکین و اصناف دیگر مردم را، به آنها داده است.سپس فرمود: اگر در میان مردم عدالت حکمفرما باشد، همه، بی نیاز شوند.و باز فرمود: عدالت، از عسل شیرین تر است و عدالت را پیشه نکند، جز کسی که عدالت را خوب بداند.[۲۹]

ساده زیستی مسؤولان

معلی بن خنیس گوید: روزی به امام صادق علیه السلام عرض کردم: نعمت‌هایی را که بنی عباس دارند بیاد آوردم و با خود گفتم: اگر این نعمت‌ها برای شما می‌بود، ما هم با شما، در خوشی بودیم.
قال الامام الصادق علیه السلام: هیهات یا معلی أما و الله أن لو کان ذاک، ما کان الا سیاسة اللیل و سیاحة النهار و لبس الخشن و أکل الجشب....امام صادق علیه السلام فرمود : هیهات ای معلی! اگر چنین می‌بود (و ما حاکم بودیم) برای ما جز تدبیر شبانه و تلاش روزانه و پوشاک زبر و درشت و خوراک سخت و بی خورش، چیزی نبود...[۳۰]

شرط بهره وری از بیت المال

عبد الله بن زمعة که شیعهٔ مولا علی علیه السلام بود هنگام خلافت وی، به خدمت اش رفت و مالی از او درخواست کرد.حضرت در پاسخ فرمود:

إِنَّ هَذَا الْمَالَ لَيْسَ لِي وَ لَا لَكَ وَ إِنَّمَا هُوَ فَيْ‏ءُ الْمُسْلِمِينَ وَ جَلْبُ أَسْيَافِهِمْ فَإِنْ شَرِكْتَهُمْ فِي حَرْبِهِمْ كَانَ لَكَ مِثْلُ حَظِّهِمْ وَ إِلَّا فَجَنَاةُ أَيْدِيهِمْ لَا تَكُونُ لِغَيْرِ أَفْوَاهِهِم.حضرت علی علیه السلام فرمود: همانا این مال، نه از آن من است و نه از آن تو، بلکه آن، غنیمت مسلمانان است .این، مالی است که به ضرب شمشیر آنان، فراهم گردیده است.پس اگر در نبرد آنان شرکت داشته‌ای، سهمی به اندازهٔ بهرهٔ آنان داری، اگر نه، میوهٔ چیده شده به دست آنان، لقمه‌ای برای دهان‌های دیگران نیست.[۳۱]

مساوات در تقسیم بیت المال

وقتی به حضرت علی علیه السلام خرده گرفتند که چرا به کسانی که در اسلام، سابقه بیشتر دارند و در جنگ‌ها شرکت جسته‌اند و به آنان که دارای حسب و نسب عالی هستند، بیش از دیگران، از بیت المال، بخشش نمی‌فرماید ، فرمود:
أَ تَأْمُرُونِّي أَنْ أَطْلُبَ النَّصْرَ بِالْجَوْرِ فِيمَنْ وُلِّيتُ عَلَيْهِ وَ اللَّهِ لَا أَطُورُ بِهِ مَا سَمَرَ سَمِيرٌ وَ مَا أَمَّ نَجْمٌ فِي السَّمَاءِ نَجْماً لَوْ كَانَ الْمَالُ لِي لَسَوَّيْتُ بَيْنَهُمْ فَكَيْفَ وَ إِنَّمَا الْمَالُ لَهُمْ فَكَيْفَ وَ إِنَّمَا الْمَالُ مَالُ اللَّه؟
حضرت علی علیه السلام فرمود: آیا به من فرمان می‌دهید تا از راه ستم کردن به کسی که مرا، به او ولایت داده‌اند، پیروزی به دست آورم؟ نه، به خدا سوگند! تا دهر افسانهٔ بقا سراید و اختران در پی یکدیگر بچرخند، به چنین کاری نزدیک نگردم.اگر مال، از من بود، همانا میان مردمان به مساوات پخش می‌کردم، چه رسد که مال، مال خدا است.[۳۲]

زیان دنیوی و اخروی

شریح بن حارث، به فرمان امام علیه السلام به منصب قضا نشسته بود.روزی به حضرت علی علیه السلام خبر رسید که وی، سرایی به هشتاد دینار خریداری کرده است.وی را فرا خواند و فرمود :
يَا شُرَيْحُ لَا تَكُونُ ابْتَعْتَ هَذِهِ الدَّارَ مِنْ غَيْرِ مَالِكَ أَوْ نَقَدْتَ الثَّمَنَ مِنْ غَيْرِ حَلَالِكَ فَإِذَا أَنْتَ قَدْ خَسِرْتَ دَارَ الدُّنْيَا وَ دَارَ الْآخِرَةِ.ای شریح! مباد که این خانه را جز با مال خویش خریده باشی و بهای آن، جز از مال حلال خود پرداخته باشی.و گرنه، هم در این سرا و هم در آن سرا، زیان کرده‌ای.[۳۳]

عدم رعایت مقررات مالی

«مدعم» از خدمتکاران پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در یکی از جنگ‌ها، همراه وی بود .او، در آن جنگ، به تیر دشمن شهید گشت.مسلمانان، کنار پیکر او گرد آمده، می‌گفتند: بهشت بر تو گوارا باد! ولی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم سخنی نمی‌فرمود و خشمناک به نظر می‌رسید.حاضران، علت خشم را نمی‌دانستند که ناگهان پیامبر فرمود:
کلا، و الذی نفس محمد بیده! ان شملته الآن لتحترق علیه فی النار، کان غلها من فی ء المسلمین یوم خیبر.نه هرگز، سوگند به خداوندی که جان محمد در دست اوست! روپوش او هم اکنون وی را در میان آتش شعله ور خود می‌سوزاند، چون، او، آن روپوش را از بیت المال مسلمانان (بدون رعایت مقررات) و از روی خیانت برداشته بود.[۳۴]

امر به معروف پاسدار بیت المال

قال الامام الحسین علیه السلام:
أَنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْيَ عَنِ الْمُنْكَرِ دُعَاءٌ إِلَى الْإِسْلَامِ مَعَ رَدِّ الْمَظَالِمِ وَ مُخَالَفَةِ الظَّالِمِ وَ قِسْمَةِ الْفَيْ‏ءِ وَ الْغَنَائِمِ وَ أَخْذِ الصَّدَقَاتِ مِنْ مَوَاضِعِهَا وَ وَضْعِهَا فِي حَقِّهَا.
امام حسین علیه السلام فرمود: امر به معروف و نهی از منکر، آن است که: کافران را به اسلام دعوت کنی، حقوق ستمدیدگان را باز ستانی، با ستمگر به مخالفت برخیزی، غنیمت‌ها و بیت المال را عادلانه بین اهل اش قسمت کنی، زکات را از آنجا که باید، بگیری و در آنجا که باید، مصرف کنی.[۳۵]

خیانت کارگزار

قال أمیر المؤمنین علیه السلام:
..وَ لَئِنْ كَانَ مَا بَلَغَنِي عَنْكَ حَقّاً لَجَمَلُ أَهْلِكَ وَ شِسْعُ نَعْلِكَ خَيْرٌ مِنْك‏...
حضرت امیر المؤمنین علیه السلام بعد از خیانت «منذر بن جارود» در ولایت فارس، به وی نگاشت: ...اگر آنچه که از خیانت تو، به من رسیده است، درست باشد، شتر اهل ات و بند کفش ات، با ارزش تر از تو است.[۳۶]

تقسیم بیت المال

عن حفص بن غیاث، قال: سمعت أبا عبد الله علیه السلام یقول و سئل عن «قسم» بیت المال :

أَهْلُ الْإِسْلَامِ هُمْ أَبْنَاءُ الْإِسْلَامِ أُسَوِّي بَيْنَهُمْ فِي الْعَطَاءِ وَ فَضَائِلُهُمْ بَيْنَهُمْ وَ بَيْنَ اللَّهِ أُجْمِلُهُمْ كَبَنِي رَجُلٍ وَاحِدٍ لَا نُفَضِّلُ أَحَداً مِنْهُمْ لِفَضْلِهِ وَ صَلَاحِهِ فِي الْمِيرَاثِ عَلَى آخَرَ ضَعِيفٍ مَنْقُوص.ٍ وَ قَالَ هَذَا هُوَ فِعْلُ رَسُولِ اللَّهِ ص فِي بَدْوِ أَمْرِهِ وَ قَدْ قَالَ غَيْرُنَا أُقَدِّمُهُمْ فِي الْعَطَاءِ بِمَا قَدْ فَضَّلَهُمُ اللَّهُ بِسَوَابِقِهِمْ فِي الْإِسْلَامِ ‏.

حفص بن غیاث می‌گوید: از امام صادق علیه السلام دربارهٔ تقسیم بیت المال پرسیدند، فرمود : اهل اسلام، فرزندان آن محسوب می‌شوند، در امکانات بیت المال، من، برابرشان می‌دانم .امتیازات معنوی آنان، بین آنها و خدا محاسبه می‌شود. [لذا،] همانند فرزندان یک نفر که فضیلت و صلاحیت، سبب فزونی ارث بردن یکی بر دیگری که ضعیف و ناقص است نمی‌شود. [مسلمانان نیز، این چنین هستند] .حضرت، در ادامه فرمود: پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در آغاز اسلام، چنین رفتار می‌کرد ولی دیگران گفتند: ما، برخی را بر اساس سابقهٔ بیشتر در اسلام، از نظر اقتصادی امتیاز می‌بخشیم.[۳۷]

سهل گیری جمع آوری خراج

مردی از قبیله ثقیف گوید: امیر المؤمنین علیه السلام مرا به عنوان مأمور جمع آوری خراج، به برخی نواحی کوفه فرستاد و در مقابل مردم گفت:
انْظُرْ خَرَاجَكَ فَجِدَّ فِيهِ وَ لَا تَتْرُكْ مِنْهُ دِرْهَماً فَإِذَا أَرَدْتَ أَنْ تَتَوَجَّهَ إِلَى عَمَلِكَ فَمُرَّ بِي قَالَ فَأَتَيْتُهُ فَقَالَ لِي إِنَّ الَّذِي سَمِعْتَ مِنِّي خُدْعَةٌ إِيَّاكَ أَنْ تَضْرِبَ مُسْلِماً أَوْ يَهُودِيّاً أَوْ نَصْرَانِيّاً فِي دِرْهَمِ خَرَاجٍ أَوْ تَبِيعَ دَابَّةَ عَمَلٍ فِي دِرْهَمٍ فَإِنَّمَا أُمِرْنَا أَنْ نَأْخُذَ مِنْهُمُ الْعَفْو (ای: الزائد لا أصل المال)
به دقت، در مورد خراج بررسی کن و در آن بکوش و از یک درهم هم نگذر! وقتی خواستی به سوی محل کار خود، بروی نزد من بیا!
او گفت: هنگام حرکت، به خدمت حضرت رفتم.به من فرمود: آنچه شنیدی خدعه بود.مبادا مسلمانی یا یهودی یا مسیحی ای را برای خراج بزنی یا حیوان کاری را به خاطر مالیات بفروشی! زیرا ما مأموریم که مازاد را از آنان بگیریم نه اصل مال را.[۳۸]

تقسیم بیت المال در زمان مشخص

عن مجمع:

أَنَّ عَلِيّاً ع كَانَ يَكْنِسُ بَيْتَ الْمَالِ كُلَّ يَوْمِ جُمُعَةٍ ثُمَّ يَنْضَحُهُ بِالْمَاءِ ثُمَّ يُصَلِّي فِيهِ رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ يَقُولُ تَشْهَدَانِ لِي يَوْمَ الْقِيَامَة.

مجمع تیمی گوید:
علی علیه السلام روزهای جمعه، بیت المال را جارو می‌زد و در آن آب می‌پاشید و دو رکعت نماز می‌گزارد و می‌گفت: این «دو رکعت نماز» شاهدند [که من، بیت المال را به موقع، در میان مسلمانان تقسیم کردم ] .[۳۹]

بیت المال و بدهکاران

قال النبی (ص) :
مَا مِنْ غَرِيمٍ ذَهَبَ بِغَرِيمِهِ إِلَى وَالٍ مِنْ وُلَاةِ الْمُسْلِمِينَ وَ اسْتَبَانَ لِلْوَالِي عُسْرَتُهُ- إِلَّا بَرِئَ هَذَا الْمُعْسِرُ مِنْ دَيْنِهِ وَ صَارَ دَيْنُهُ عَلَى وَالِي الْمُسْلِمِينَ فِيمَا فِي يَدَيْهِ مِنْ أَمْوَالِ الْمُسْلِمِين.
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود:
هر بدهکاری که نزد حاکمی از حاکمان مسلمانان برود و فقر و ناچاری وی، برای والی روشن شود، بدهکاری او، بر عهدهٔ حاکم مسلمانان نهاده می‌شود و او، از اموال عمومی، قرض آن شخص را پرداخت می‌کند.[۴۰]

خیانت در بیت المال

قال رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم:
من استعملناه منکم علی عمل، فکتمنا مخیطا فما فوقه، کان غلولا یأتی به یوم القیامة
رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود:
هر کس از شما را، بر کاری گماردیم و او، سوزنی یا چیز مهم تری را از ما پنهان دارد، آن خیانت گر را همراه با خیانت اش روز قیامت خواهند آورد.[۴۱]

تقسیم سریع بیت المال

عن ضحاک ابن مزاحم عن علی علیه السلام قال:

كَانَ خَلِيلِي رَسُولُ اللَّهِ ص لَا يَحْبِسُ شَيْئاً لِغَدٍ وَ كَانَ أَبُو بَكْرٍ يَفْعَلُ وَ قَدْ رَأَى عُمَرُ فِي ذَلِكَ أَنْ دَوَّنَ الدَّوَاوِينَ وَ أَخَّرَ الْمَالَ مِنْ سَنَةٍ إِلَى سَنَةٍ وَ أَمَّا أَنَا فَأَصْنَعُ كَمَا صَنَع‏ خَلِيلِي رَسُولُ اللَّهِ ص- قَالَ وَ كَانَ عَلِيٌّ ع يُعْطِيهِمْ مِنَ الْجُمُعَةِ إِلَى الْجُمُعَةِ- وَ كَانَ يَقُولُ هَذَا جَنَايَ وَ خِيَارُهُ فِيهِ إِذْ كُلُّ جَانٍ يَدُهُ إِلَى فِيه‏* امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: دوستم رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم چیزی را برای فردا ذخیره نمی‌کرد و ابو بکر گاهی این کار را انجام می‌داد.عمر مصلحت دید که دفتر و دستک درست کند و پرداخت اموال را از سال به سال دیگر تأخیر انداخت.اما من همان شیوه پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را عمل می‌کنم.

ضحاک می‌گوید: امیر المؤمنین علیه السلام جمعه به جمعه اموال بیت المال را به مستحقان می‌داد و می‌فرمود: این است دست چین من و خوب‌هایش هم در میان آنان است.در شرائطی که دست هر میوه چین به سوی دهان خویش است.[۴۲]


پانویس

  1. قدر خدا، یعنی، قدرت و ارادهٔ خدا در انجام کارهایی که آدمی انجام می‌دهد شیعه در مقابل جبر و تفویض از آن به «الامر بین الأمرین» یاد می‌کند و نه به جبر مطلق و نه اختیار تام، بلکه بین آن دو که قدرت خدا در کارهای آدمی دخیل است عقیده دارد.رجوع کنید: «الکافی» ، ج 1، کتاب التوحید، تحت همین عنوان.
  2. حلال شمارد.الکافی، ج 2، ص 293.
  3. وسائل الشیعة، ج 18، ص .156.
  4. الجمل، ص 154، چاپ جدید، ص 285، نسخ بدل یعسوب المؤمنین، یعسوب الدین آمده است.
  5. میزان الحکمة، ج 10، ص .745.
  6. تحف العقول، ص 191، الحیاة، ج 3، ص .178.
  7. نهج البلاغه، نامهٔ .6.
  8. بحار الانوار، ج 70، ص .139.
  9. صحیح مسلم، ج 1، ص 27، باب الأمر بالایمان.
  10. بحار الانوار، ج 32، ص 401، وقعة صفین، ص 106، نهج السعادة، ج 5، ص .321.
  11. بحار الانوار، ج 40، ص 328، نهج السعادة، ج 75 ص .348.
  12. نهج البلاغه، نامهٔ .53.
  13. نهج السعادة، ج 4، ص 87، تاریخ یعقوبی، ج 2، ص .200.
  14. امالی مفید، ص 193 و .194.
  15. «فی ء» غنائمی است که بدون جنگ و درگیری از کفار به دست مسلمانان می‌افتد.
  16. امالی مفید، ص 259 و .260.
  17. نهج البلاغه، خطبهٔ .15.
  18. الانوار، ج 76، ص 49، میزان الحکمة، ج 9، ص 308، خصال، ص .219.
  19. نهج البلاغه، نامهٔ .40.
  20. نهج البلاغة، خطبهٔ .119.
  21. نهج البلاغه، نامهٔ 53، (فرمان امام علیه السلام به مالک اشتر) .
  22. نهج البلاغه، نامهٔ .26.
  23. نهج البلاغه، نامهٔ .20.
  24. نهج البلاغه، نامهٔ .53.
  25. المکاسب، شیخ انصاری، ص 60، المکاسب المحرمة، امام خمینی، ج 2، ص 127، وسائل الشیعة، ج 12، ص .150.
  26. وسائل الشیعة، ج 12، ص 150، المکاسب المحرمة، امام خمینی، ج 2، ص .127.
  27. عیون أخبار الرضا، ج 2، ص 126، مسند الامام الرضا علیه السلام، ج 2، ص .502.
  28. نهج البلاغه، نامهٔ 62 و .67.
  29. اصول کافی، ج 2، ص .495.
  30. اصول کافی، ج 2، ص .273.
  31. نهج البلاغه، خطبه .232.
  32. نهج البلاغه، خطبه .126.
  33. نهج البلاغه، نامهٔ .3.
  34. سیرهٔ ابن هشام، ج 3، ص .354.
  35. تحف العقول، ص .270.
  36. نهج البلاغه، نامهٔ .71.
  37. وسائل الشیعه، ج 11، ص .81.
  38. الکافی، ج 1، ص 152، وسائل الشیعة، ج 4، ص .90.
  39. وسائل الشیعة، ج 11، ص .83.
  40. مستدرک الوسائل، ج 2، ص .491.
  41. صحیح مسلم، ج 2، ص .127.
  42. وسائل الشیعه، ج 11، ص .83.
منبع: پایگاه اطلاع رسانی حوزه - تاریخ برداشت: 94/06/15