فرهنگ مصادیق:پخش موسیقی حرام در مراکز عمومی

از پژوهشکده امر به معروف
پرش به: ناوبری، جستجو
پخش موسیقی حرام در مراکز عمومی

کتب مرتبط

ردیف عنوان

مقالات مرتبط

ردیف عنوان

مصادیق مرتبط

ردیف عنوان
۱ آرزوهای حرام
۲ اجاره به قصد کارحرام
۳ ارتباط حرام با نامحرم
۴ اشتغال در مراکز تولید کالای حرام
۵ اشتغال و کسب درآمد از کار حرام
۶ غنا (تولید، ضبط، پخش غنا)
۷ حرام خواری از اموال مردم
۸ خرید و فروش آبزیان حرام گوشت
۹ خرید و فروش حرام
۱۰ روابط جنسی حرام
۱۱ پرداخت خمس مال مخلوط به حرام
۱۲ پوشاندن عورت از نگاه حرام
۱۳ تبلیغ کارهای حرام
۱۴ تبلیغ کالای حرام
۱۵ ازدواج‌های حرام
۱۶ جنگ در ماه حرام
۱۷ حرام خواری از بیت المال
۱۸ حلال کردن حرام
۱۹ حمل و نقل کالای حرام
۲۰ خورانیدن اشیاء حرام به دیگران
۲۱ خوردن خون حیوان حرام گوشت
۲۲ تخوردن فراورده‌های حرام از حلال گوشت
۲۳ خوردن فراورده‌های حیوان حرام گوشت
۲۴ درمان به وسیله امور حرام
۲۵ دلالی برای فعالیت‌های حرام
۲۶ دلالی کالاهای حرام
۲۷ ورزش‌های حرام و استعماری
۲۸ راهنمایی فرزند به حلال و حرام
۲۹ پخش اذان در فضای جامعه
۳۰ غیبت تصویری (تولید، پخش، مشاهده)
۳۱ احسان به عموم
۳۲ اتلاف منابع عمومی (انفال)
۳۳ تخریب اموال عمومی
۳۴ همکاری در ایجاد مراکز گناه
۳۵ اشتغال در مراکز تولید کالای حرام
۳۶ اشتغال در مراکز لهو و لعب
۳۷ اشتغال در مراکز مجسمه سازی
۳۸ تأسیس مراکز آموزش غنا
۳۹ ایجاد مراکز فساد جنسی
۴۰ تبلیغ مراکز گناه
۴۱ صدور مجوز مراکز فساد جنسی

چندرسانه‌ای مرتبط

ردیف عنوان

مرتبط‌های بوستان

ردیف عنوان

نرم‌افزارهای مرتبط

ردیف عنوان

کلیدواژه‌ها: موسیقی، آواز، صوت، صدا.

موسیقی – اسلام پدیا

درباب لغت در تعریف موسیقی گفته‌اند: موسیقی مأخوذ از Moosika یونانی یا Musica لاتینی است و ریشه آن Mosa یا Misse می‌باشد که نام یکی از «نه رب النوع» اساطیری یونان و حامی هنرهای زیبا است.
در رسائل اخوان الصفا موسیقی به معنای غنا و موسیقار معادل مغنّی و دو کلمه موسیقات و موسیقار در برابر آلت نوازندگی (ساز) دیده می‌شود.
شیخ آذری صاحب جواهر الاسرار گوید: «مو» در لغت سریانی یعنی هوا و «سقی» به معنای گره است؛ یعنی موسیقی دان به واسطه ظرافت کار، گوئی هوا را گره می‌زند[۱].
موسیقی عبارت است از: صنعت و فن ترکیب اصوات و صداها به نحوی که خوشایند باشد و سبب لذت سامعه و انبساط و انقلاب روح گردد. مطابق این تعریف، رکن اصلی موسیقی “صوت و صدا” است. صوت و صدا از ارتعاش اجسام صدادار حاصل می‌گردد. ارتعاشات جسم صدادار در هوا تولید امواج می‌کند و این امواج نیز هوا را مرتعش کرده و صدا را به گوش می‌رساند. پرده (صماخ) که در داخل گوش قرار دارد، بر اثر ارتعاشات امواج هوا به لرزه می‌افتد و در گوش ما صدا تولید می‌کند و ما آن صدای ایجاد شده را می‌شنویم.

انواع صدا

صدا بر دو قسم است: صدای موسیقی که آن را آواز می‌نامیم؛ مانند آواز انسان و نغمه سرایی بلبل. و صدای غیرموسیقی که مطلق صداهای نامنظم است؛ مانند صدای خِش خِش قلم، آهنگ چکاچاک شمشیر و صدای غریو توپ‌ها.
بنابراین، علم موسیقی همان ترکیب صداها براساس نوسان‌های منظم و قابل شمارش است که البته حدود معینی دارد. علم تجربی ثابت کرده که ما تنها صداهایی را می‌توانیم بشنویم که نوسانات آن در هر ثانیه کمتر از ۳۲ بار و بیش تر از ۷۰۵۵۲ بار نباشد[۲].

دلائل حرمت موسیقی

موارد زیر را می‌توان از فلسفه‌های حرمت موسیقی دانست:
الف) آیات قرآن هر چند به صورت روشن و صریح حکم غنا را بیان نمی‌کند و مانند بسیاری از احکام به اصول و کلیات می‌پردازد، ولی برخی از آیات با توجه به تفسیری که پیامبر اکرم و اهل‌بیت(ع) از آنها نموده‌اند بر غنا تطبیق می‌کند. در این باره به چند آیه اشاره می‌کنیم:
۱- انسان را به فساد و فحشا گرایش می‌دهد.
در حدیثی از نبی اکرم(ص) آمده: «غنا نردبان زنا است.»[۳]. تجربه نشان داده است که بسیاری افراد، تحت تاثیر آهنگ‌های غنا راه تقوا را رها کرده و به فساد روی می‌آورند. مجلس غنا معمولا مرکز انواع مفاسد است[۴]..
ب) غنا انسان را از یاد خدا غافل می‌سازد:

قرآن کریم می‌فرماید: «بعضی از مردم خریدار سخنان بیهوده‌اند تا به نادانی مردم را از راه خدا گمراه کنند و قرآن را به مسخره می‌گیرند، نصیب اینان عذابی است خوار کننده.»[۵]. در این آیه یکی از عوامل گمراهی از سبیل الهی «لهو الحدیث» دانسته شده است. «لهو» آن چیزی است که انسان را به خودش آن چنان مشغول کند که باعث غفلت و بازماندن از کارهای مهم تر شود و در روایات اسلامی از آن به «غنا» تفسیر شده است[۶].
ج) تاثیر سوء موسیقی و غنا بر روان و اعصاب:
غنا و موسیقی یکی از عوامل تخدیر اعصاب است. «توجه به بیوگرافی مشاهیر موسیقی دانان نشان می‌دهد که در دوران عمر دچار ناراحتی‌های روحی گردیده ، و رفته رفته اعصاب خو درا از دست داده و عده‌ای مبتلا به بیماری‌های روانی شده و گروهی مشاعر خود را از کف داده‌اند، دسته‌ای فلج و ناتوان گردیده و بعضی هنگام نواختن موسیقی درجهٔ فشار خونشان بالا رفته، دچار سکتهٔ ناگهانی شده‌اند.»[۷].
د) غنا یکی از ابزار کار استعمارگران است:
استعمارگران جهان همیشه از بیداری مردم، مخصوصاً نسل جوان، وحشت داشته‌اند، به همین دلیل بخشی از برنامه‌های گستردهٔ آنها برای ادامهٔ استعمار، فرو بردن جامعه در غفلت و بی خبری و نا آگاهی و گسترش انواع سرگرمی‌های ناسالم است. ایجاد مراکز فحشا، کلوپهای قمار و همچنین سرگرمی‌های ناسالم دیگر و از جمله توسعهٔ غنا و موسیقی، از مهمترین ابزاری است که آنها برای تخدیر افکار مردم بر آن اصرار دارند[۸].
۳) موارد ذکر شده حکمت حرمت غنا و موسیقی می‌باشد نه علت تامه و به همین دلیل، در مواردی هم که این آثار و نتایج سوء وجود ندارد باز حکم حرمت هم وجود دارد.
۴) دلایل اصلی حرمت موسیقی(یا حلیت بعضی از اقسام آن) آیات قرآن و روایات پیامبراکرم(ص) و ائمه(ع) است که در حوزه دربارهٔ آیات «و کسانی که شهادت به باطل نمی‌دهند(و در مجالس باطل شرکت نمی‌کنند)[۹].و «از سخن باطل بپرهیزید»[۱۰].، می‌فرمایند: «منظور مجالس لهو و لعب و غناست.»[۱۱].

۲- امام صادق(ع) دربارهٔ آیهٔ «و آنها که از لغو و بیهودگی رویگردانند»[۱۲].، فرمود: «منظور از «لغو» در این آیه، غنا و ملاهی می‌باشد.»[۱۳].
۳- امام باقر و امام صادق(ع) دربارهٔ آیهٔ «بعضی از مردم سخنان بیهوده را می‌خرند تا مردم را از روی نادانی از راه خدا گمراه سازند و آیات الهی را به استهزا گیرند، برای آنان عذابی خوارکننده است»[۱۴].،فرمودند: «منظور از سخنان بیهوده، غناست.»[۱۵].
نکته: هر چند اکثر این روایات، آیات مذکور را بر غنا تطبیق نموده‌اند ولی دربعضی روایات، بر موسیقی نیز تطبیق شده است[۱۶].و فقها نیز برخی از این آیات را بر موسیقی تطبیق نموده‌اند[۱۷] ب) مهمترین دلیل بر حرمت غنا ، روایاتی است که ازپیامبراکرم و اهل‌بیت(ع) به دست ما رسیده و به طور صریح و روشن دلالت بر حرمت غنا دارند. برای نمونه به برخی از روایات اشاره می‌کنیم:
امام باقر (ع) می‌فرمایند: «غنا از چیزهایی است که خداوند آتش جهنم را سزایش قرار داده»[۱۸]. و امام صادق (ع) می‌فرمایند: «از غنا دوری کنید[۱۹]..»
ج) در مورد حرمت موسیقی نیز روایاتی از پیامبراکرم و ائمه معصومین(ع) به دست ما رسیده که برخی از آنها را نقل می‌کنیم:
امام صادق(ع) می‌فرمایند: «آلات ساز و آواز، از عمل شیطان است پس هر چه در زمین از این نوع وجود دارد از ناحیهٔ شیطان است.»[۲۰].پیامبر اکرم(ص) نیز می‌فرمایند: «شما را از مزمار و کوبات (آلات موسیقی) نهی می‌کنم.»[۲۱].
د) از آنجائی که واژهٔ غنا به معنای «کشیدن صدا» بلکه به معنای هر گونه صدا و آواز است[۲۲].و به تعبیر شیخ انصاری ره «کاملا روشن و بدیهی است که هیچ یک از این مفاهیم حرام نیستند »[۲۳].، به همین جهت، همهٔ فقها «لهوی بودن» را قید غنای حرام می‌دانند؛ یعنی، غنای لهوی حرام است[۲۴]. (واژهٔ «لهو» را به فراموشی یاد خداوند و فرو غلطیدن در ابتذال معنا نموده‌اند[۲۵]. و گفته‌اند غنا و آوازی حرام است که مناسب مجالس لهو و لعب و فساد و خوش گذرانی باشد.)[۲۶].
بعضی از فقها علاوه بر«لهوی بودن» قید «مطرب» را نیز بر آن افزوده‌اند[۲۷].. «طرب» به حالت سبک عقلی گفته می‌شود که در اثر شنیدن آواز یا آهنگ در نفس آدمی پدید می‌آید و او را از حد اعتدال خارج می‌کند و در مورد موسیقی(آهنگی که از آلات پدید آید) نیز اکثر فقها نوعی را که «لهوی» باشد حرام می‌دانند و بعضی استماع موسیقی مطرب را حرام می‌دانند[۲۸].
نکته پایانی: همان طوری که قبلا تذکر دادیم، بررسی دقیق این مباحث، در حوزهٔ تخصصی فقه انجام می‌شود و کسانی که در این زمینه قدرت اجتهاد ندارند باید از مراجع تقلید خودپیروی کنند.

فطرت و حرمت موسیقی

برای روشن شدن رابطه بین فطرت و حرمت موسیقی باید علاوه بر در نظر داشتن مفهوم موسیقی و حکمت‌ها و علت‌های حرمت موسیقی به ویژگی‌های فطرت انسان از نظر قرآن نیز توجه شود .
از نگاه قرآن انسان موجودی است که از یک‌سو فطرتی الاهی و از سوی دیگر، طبیعتی مادی دارد، فطرت او را به سمت معارف بلند، معنویات، و خیرات دعوت می‌کند و طبیعت او را به حضیض مادیّت، شهوات و شرور فرا می‌خواند. حیات انسان صحنه مبارزه دائم بین طبیعت و فطرت او است. اگر طبیعت انسان بر فطرت غلبه کرد و او مسیر طبیعت را پی گرفت، از نگاه قرآن این انسان، انسانی است وارونه و منحرف و اگر فطرتش غالب شد و طبیعتش در مسیر فطرت قرار گرفت، در این صورت این انسان، انسانی است که در مسیر هدایت قرار گرفته و در طریق حق قدم برداشته است.
نتیجه این که بین فطرت انسانی و طبیعت مادی (شهوات حیوانی) فرق وجود دارد؛ و این نکته قابل اثبات نیست که فطرت انسانی با گرایشی که به معارف و معنویات دارد، تمایلی به تمام انواع موسیقی حتی نوع لهوی آن داشته باشد، گرچه تمایل غرایز و شهوات حیوانی سرکش بدان قابل انکار نیست.

موسیقی در احادیث

واژهٔ موسیقی یا موسیقیا، در متون دینی به چشم نمی‌خورد؛ ولی به جای آن، واژه‌های غنا، لهو، ملاهی و مصادیق آلات موسیقی، مانند دف، مزمار (نی و فلوت)، معزف (تار)، عود، طبل، طنبور و… بیان شده‌اند[۲۹].
در مورد آواز خوش، روایاتی وجود دارد که صدای زیبا را تحسین کرده است، خصوصاً در رابطه با تلاوت قرآن؛ مانند: آنچه از پیامبر اکرم (ص) رسیده است: “إِنَّ مِنْ أَجْمَلِ الْجَمَالِ الشَّعْرَ الْحَسَنَ وَ نَغْمَهَ الصَّوْتِ الْحَسَن”؛ از زیباترین زیبایی‌ها، موی زیبا و نغمهٔ صدای زیبا است[۳۰]. روایت دیگر از پیامبر اکرم (ص): “لِکُلِّ شَیْ‌ءٍ حِلْیَهٌ وَ حِلْیَهُ الْقُرْآنِ الصَّوْتُ الْحَسَن؛ برای هر چیزی زینتی است و زینت قرآن صدای زیبا است[۳۱].
از امام صادق (ع) چنین نقل شده است: “إِنَّ الْقُرْآنَ نَزَلَ بِالْحُزْنِ فَاقْرَءُوهُ بِالْحُزْن”؛ همانا قرآن با حزن نازل شد پس با حزن آن را قرائت کنید[۳۲].‏
از پیامبر اکرم (ص) روایت شده است: “اقْرَءُوا الْقُرْآنَ بِأَلْحَانِ الْعَرَبِ وَ أَصْوَاتِهَا”؛ قرآن را با لحن‌ها و صداهای عرب بخوانید[۳۳].
بله روایاتی در باب جواز حدو ابل نیز (آواز خوانی برای تسریع حرکت شتر) وارد شده است که می‌توان آن را از منافع آواز خوش شمرد که در روایات از آن منع نشده است[۳۴].
اما در مورد نواختن با آلات موسیقی باید اذعان کرد در روایات، منفعتی که از این ناحیه باشد ذکر نشده است، بلکه از مجموع احادیثی که در این باب وارد شده می‌توان به دست آورد که نواختن با آلات موسیقی در صورتی که مناسب مجالس لهو و لعب باشد، مضراتی دارد که از آن نهی شده است.
کلید واژه: حدیث، منفعت، موسیقی.

شناسایی موسیقی حلال از حرام

مراجع تقلید ویژگی‌های موسیقی حرام به این شرح بیان داشته‌اند:
حضرت آیت الله العظمی خامنه‌ای: هر گونه نوازندگی مطرب لهوی که متناسب با مجالس عیش و نوش باشد حرام است.
حضرت آیت الله العظمی فاضل لنکرانی (ره): موسیقی اگر مطرب و مهیّج و مناسب مجالس لهو و لعب باشد حرام است و در غیر این صورت مانعی ندارد و مرکز پخش تاثیری در حکم ندارد.
حضرت آیت الله العظمی بهجت: اگر موسیقی مطرب باشد استماع و خرید و فروش آن حرام است.
حضرت آیت الله العظمی صافی گلپایگانی: آنچه را عرف مردم موسیقی می‌دانند استماع آن و ساخت و تعلیم و تعلم و فروش آلات آن حرام است.
حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی: کلیه صداها و آهنگ‌ها که مناسب لهو و فساد است حرام و غیر آن حلال است. تشخیص آن با مراجعه به اهل عرف عام خواهد بود.
حضرت آیت الله العظمی تبریزی (ره): گوش دادن به موسیقی لهوی که مناسب مجالس خوشگذرانی باشد، جایز نیست. همچنین ساخت، تعلیم، خرید و فروش ابزار آلات موسیقی لهوی جایز نیست.
حضرت آیت الله العظمی سیستانی: اگر موسیقی مناسب مجالس لهو و عیاشی نباشد حرام نیست[۳۵].
پس گوش دادن به آهنگ‌ها و موسیقی‌هایی که مطرب و مناسب مجالس لهو و لعب است، حرام است.
اما تشخیص موارد و مصادیق، که آیا نوع خاصی از موسیقی؛ مثل “پاپ” از مصادیق موسیقی حرام است یا مجاز، بر عهدهٔ افراد مکلف است؛ زیرا افرادی که آشنایی مختصری با موسیقی دارند، می‌توانند موارد موسیقی مطرب و مناسب مجالس لهو و لعب را از غیر آن تشخیص دهند. از این رو حتی اگر آهنگ‌های انقلابی و جنگی، مطرب و مناسب با مجالس لهو و لعب باشد، گوش کردن به آن نیز حرام است.
موسیقی پاپ هم از این قاعده مستثنا نیست و چنانچه مشتمل بر طرب و لهو و لعب باشد حرام و گوش کردن آن جایز نیست.
اما این که چرا موسیقی مطرب و مناسب با مجالس لهو و لعب حرام و اگر چنین نباشد، حرام نیست، مطلب جداگانه‌ای است که به طور کلی می‌توان گفت: احکام الاهی براساس علم و حکمت الاهی و مصالح و مفاسد مربوط به هر حکم، جعل و بیان گردیده است و آنها را جز خداوند متعال آگاه نیست. آنچه در اختیار و امکان انسان‌ها است احکام مربوطه و مقداری از حکمت و فلسفه آنها است (نه علت واقعی).
آنچه در مورد موسیقی در این مجال می‌توان گفت: این است که مجموعه عواملی که انسان را از مسیر هدایت و تعالی معنوی و تفکر و زندگی متعادل و آرام باز می‌دارد و موجب ناراحتی‌های عصبی و روانی و نقصان عقل و خوشی‌های ناگهانی و مصنوعی و تهییج شهوت و فاصله گرفتن از واقعیت‌های زندگی می‌گردد، مورد نهی قرار گرفته‌اند.

حرمت موسیقی از نظر علمای شیعه

فقیهان شیعه از سده یازدهم به این سو در غنا رساله‌های مستقلی نوشته‌اند و این مسئله از آن زمان به بعد معرکهٔ آراء شده است. پیش از آن به همان مقدار اندکی از بحث که معمولاً در دوره‌های فقهی در کتاب التجاره یا کتاب الشهادات ذکر می‌شد بسنده می‌کرده‌اند؛ چون ظاهراً مسئله روز نبوده و چندان ابهام یا اهمیتی نداشته است[۳۶].
شیخ انصاری در ابتدای بحث غناء به این حقیقت اشاره می‌کند که تمام موارد غناء حرام نمی‌باشد، ایشان می‌گوید: “اختلافی نیست که غناء فی الجمله (یعنی در مصادیقی از آن) حرام است[۳۷].
ایشان در بخش پایانی بحث خود به مصادیقی از غناء اشاره دارد که توسط فقهاء و به علت وجود دلایل شرعی از حکم حرمت غناء استثناء شده است[۳۸].
نظر فقها دربارهٔ موسیقی و مصادیق حرمت آن، همه از آیات و روایات معصومین (ع) استفاده شده است؛ به عنوان نمونه می‌توان به این روایات اشاره کرد. امام صادق(ع) می‌فرمایند: «آلات ساز و آواز، از عمل شیطان است پس هر چه در زمین از این نوع وجود دارد از ناحیهٔ شیطان است.»[۳۹].
پیامبر اکرم(ص) نیز می‌فرمایند: «شما را از مزمار و کوبات (آلات موسیقی) نهی می‌کنم.»[۴۰].
امام باقر (ع) می‌فرمایند: «غنا از چیزهایی است که خداوند آتش جهنم را سزایش قرار داده»[۴۱].
و امام صادق (ع) می‌فرمایند: «از غنا دوری کنید[۴۲]..»
از نتیجهٔ این مطالب دانسته می‌شود که همهٔ مصادیق آن حرام نمی‌باشد. بیان نظر همهٔ فقهاء دربارهٔ غنا بحث مفصّلی را می‌طلبد که از عهدهٔ این جواب خارج است. شما را به کتابی که در همین زمینه به طور مفصّل نگارش شده است رهنمون می‌کنیم[۴۳].

حکم آموزش موسیقی

آموزش و یادگیری نوازندگی آلات موسیقی از نظر مراجع تقلید شیعه چنین است:
همه مراجع (به جز آیات عظام بهجت و صافی) می‌گویند: آموزش و یادگیری نوازندگی با آلات مختص (به لهو). جایز نیست و اگر از آلات مشترک باشد، به منظور استفاده مشروع و حلال، اشکال ندارد[۴۴].
آیات عظام بهجت و صافی می‌گویند: آموزش و یادگیری نوازندگی با آلات موسیقی، حرام است[۴۵].

پا نویس

  1. آفاق موسیقی در اسلام، سایت تبیان.
  2. شریعتی سبزواری، محمد باقر، مقالهٔ غنا و موسیقی در اسلام، سایت تبیان.
  3. الغناء رقیه الزنا؛ بحار الانوار، ج ۷۶، باب ۹۹، الغناء.
  4. نک: تاثیر موسیقی بر روان و اعصاب ، ص ۲۹؛ تفسیر روح المعانی، ج ۲۱، ص ۶؛ تفسیر نمونه، ج ۱۷، ص ۲۵ و ۲۶٫.
  5. وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْتَرِي لهو الْحَدِيثِ لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَيَتَّخِذَهَا هُزُوًا أُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ؛ لقمان، ۶٫.
  6. وسائل الشیعه، ج ۱۲، باب ۹۹ ـ ابواب ما یکتسب به.
  7. تاثیر موسیقی بر روان و اعصاب، ص ۲۹ و ۹۲( به نقل از تفسیر نمونه، ج ۱۷، ص ۲۶).
  8. تفسیر نمونه ، ج ۱۷، ص ۲۷٫.
  9. وَالَّذِينَ لَا يَشْهَدُونَ الزُّورَ؛ فرقان، ۷۲٫.
  10. وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ؛ حج، ۳۰٫.
  11. وسائل الشیعه، ج ۱۲، باب ۹۹، ابواب ما یکتسب به، ح ۲، ۳ ، ۵ ، ۹ و ۲۶٫.
  12. وَالَّذِينَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ؛ مؤمنون، ۳٫.
  13. . تفسیر علی بن ابراهیم، ج ۲، ص ۸۸٫.
  14. لقمان، ۶٫.
  15. وسائل الشیعه، ج ۱۲، باب ۹۹، ابواب ما یکتسب به، ح ۶، ۷، ۱۱، ۱۶و۲۵٫.
  16. همان، باب ۱۰۰، ح۳٫.
  17. المکاسب المحرمه، امام خمینی(ره)، ج ۱، ص ۲٫.
  18. وسائل الشیعه، ج ۱۲، باب ۹۹، ابواب ما یکتسب به ح ۶٫.
  19. همان، ح ۲۳ و ۲۴٫.
  20. همان. باب ۱۰۰، ح ۵ و ۶٫.
  21. همان.
  22. المکاسب المحرمه، امام خمینی(ره)، ج ۱، ص ۲۹۹٫.
  23. مکاسب شیخ انصاری،جلد۱، ص ۲۹۲٫.
  24. رسالهٔ دانشجویی، ص ۱۷۱٫.
  25. احمد شرمخانی، انسان، غناء، موسیقی، ص ۱۴٫.
  26. رساله دانشجویی، ص ۱۷۱٫ بهر حال حرام بودن مطلق صدای زیبا با فطرت و عقل انسان سازگار نیست و مخالف با بعض روایات که دستور به خواندن قرآن به صوت زیبا می‌دهند می‌باشد. لذا منظور نوع خاصی از آن است و می‌توان معیار نوع حرام را از همین تعبیرات «باطل» یا «لهو» بدست آورد.
  27. همان.
  28. توضیح المسائل مراجع، ج ۲، صص ۸۱۳ و ۹۱۳؛ مسائل جدید، ج ۱، ص ۴۷ به بعد.
  29. شماره ۴۶ ، ص ۲۵(با اندکی دخل و تصرف) حسینی ، سید مجتبی، مجله پرسمان.
  30. کلینی، الکافی، ج ۲ ، ص ۶۱۵ ، چاپ چهارم ، ناشر: دارالکتب الاسلامیه، تهران ، ۱۴۰۷هـ ق.
  31. همان.
  32. همان ، ص ۶۱۴٫.
  33. همان.
  34. خَرَجْنَا مَعَ النَّبِیِّ (صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ) إِلَی خَیْبَرَ فَسِرْنَا لَیْلًا فَقَالَ رَجُلٌ مِنْ الْقَوْمِ لِعَامِرٍ یَا عَامِرُ أَلَا تُسْمِعُنَا مِنْ هُنَیْهَاتِکَ وَکَانَ عَامِرٌ رَجُلًا شَاعِرًا فَنَزَلَ یَحْدُو بِالْقَوْمِ یَقُولُ اللَّهُمَّ لَوْلَا أَنْتَ مَا اهْتَدَیْنَا وَ لَا تَصَدَّقْنَا وَ لَا صَلَّیْنَا فَاغْفِرْ فِدَاءً لَکَ مَا أَبْقَیْنَا؛ صحیح البخاری،ج ۱۲، ص ۹۷، غزوه خیبر. همچنین در این باره نک: همان، ۱۹،ص ۱۲۷٫ بحارالأنوار، ج ۱۶، ص ۲۹۸٫.
  35. مسائل جدید از دیدگاه علما و مراجع تقلید، سید محسن محمودی، ج ۱، ص ۵۳ و ۵۴٫.
  36. مختاری، رضا صادقی، محسن، غناء موسیقی، ج۱، ص ۶۶، دفتر تبلیغات اسلامی قم، قم، ۱۴۱۹٫.
  37. انصاری، شیخ مرتضی، مکاسب المحرمه، ج ۱، ص ۲۸۵، مجمع الفکر الاسلامی، قم،۱۴۲۲٫.
  38. همان، ص ۳۱۳٫.
  39. همان، باب ۱۰۰، ح ۵ و ۶٫.
  40. همان.
  41. حر عاملی، وسائل الشیعه، ج ۱۲، باب ۹۹، ابواب ما یکتسب به ح ۶٫.
  42. همان، ح ۲۳ و ۲۴٫.
  43. کتاب غناء و موسیقی اثر رضا مختاری و محسن صادقی،چاپ دفتر اتبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم. در جلد سوم این کتاب و در صفحهٔ ۱۹۵۹ در بخش سوم : آراء فقیهان دربارهٔ غنا، را بررسی می‌کند.
  44. امام، استفتاءات، ج ۲، مکاسب محرمه، م ۲۶ آیت‌الله خامنه‌ای، اجوبه الاستفتاءات، س ۱۱۴۴ آیت‌الله تبریزی، استفتاءات، س ۱۰۷۸ آیت‌الله فاضل، جامع‌المسائل، ج ۱، س ۹۹۲ آیت‌الله مکارم، استفتاءات، ج ۲، س ۷۱۱ آیت‌الله سیستانی، منهاج الصالحین، ج ۲، م ۱۱ و Sistani.org س ۱۷ و ۱۸ دفتر آیت‌الله وحید و آیت‌الله نوری،با استفاده از نرم افزار پرسمان.
  45. آیت‌الله صافی، جامع الاحکام، ج ۱، س ۱۰۰۵ و ۱۰۰۷ و ۱۰۲۰ و ۱۰۱۸ و دفتر آیت‌الله بهجت.
منبع: اسلام پدیا - تاریخ برداشت: 94/11/13