فرهنگ مصادیق:وفای به نذر

از پژوهشکده امر به معروف
(تغییرمسیر از وفای به نذر)
پرش به: ناوبری، جستجو
وفای به نذر

نذر - ویکی شیعه

مقدمه

نذر به معنای آن است که انسان بر خود واجب کند که کار خیری را برای خدا به جا آورد و یا کاری که انجام ندادن آن بهتر است برای خدا ترک کند. از نظر شرعی نذر وقتی واجب العمل است که یا به صورت صیغه عربی و یا به صیغه فارسی که در بردارنده مضمون آن است خوانده شود. نذر سنتی است که مورد اهتمام تمامی انبیاء الهی و امت‌های گذشته بوده و در اسلام نیز سابقه و مشروعیت دارد. نذر برای ائمه اطهار (ع) از مؤثرترین نذرها است.

تعریف

این واژه در لغت به معنای واجب کردن چیزی بر خود است[۱] و در اصطلاح فقهی نذر آن است که انسان بر خود واجب کند که کار خیری را برای خدا به جا آورد و یا کاری که انجام ندادن آن بهتر است برای خدا ترک کند[۲]. به عنوان مثال نذر آن است که انسان در قالب این عبارت و صیغه بگوید: نذر کردم که اگر - مثلاً - مریض من خوب شد برای خدا، بر من واجب است که صد تومان به فقیر بدهم.

سابقه نذر

نذر سنتی است که مورد اهتمام تمامی انبیاء الهی و امت‌های گذشته بوده و در اسلام نیز سابقه و مشروعیت دارد.قرآن کریم داستان نذر همسر عمران، یعنی مادر حضرت مریم(س) را نقل می‌کند و می‌فرماید: و به یاد آورید هنگامی را که همسر عمران گفت:«خداوندا آنچه در رحم دارم برای تو نذر کردم که آزاد و در خدمت خانه تو باشد. از من بپذیر که تو شنوا و دانایی»[۳].
و در سوره مریم پس از نقل داستان تولد حضرت عیسی(ع) خدای متعال به حضرت مریم(س) می‌فرماید: هرگاه کسی از انسان‌ها را دیدی (با اشاره) بگو: «من برای خداوند رحمان روزه‌ای نذر کرده‌ام؛ بنابراین با کسی سخن نمی‌گویم.»[۴]. این کتاب آسمانی هنگامی که یکی از ویژگی‌های عباد الرحمن را بر می‌شمارد، می‌فرماید: ایشان به نذر خویش وفا می‌کنند و از روزی( قیامت ) که شر و عذابش گسترده است، می‌ترسند[۵].
امام صادق(ع) در روایتی که در شأن نزول همین آیه «یوفون بالنذر» از آن حضرت صادر شده، فرموده است: هنگامی که امام حسن و امام حسین(علیهم السلام) مریض بودند روزی پیامبر(ص) به ملاقات آنها آمد و به علی(ع) فرمود: خوب است جهت سلامتی فرزندانت نذر نمایی. علی(ع) فرمود من نذر می‌کنم، چنانچه این دو بهبود یابند، سه روز را به جهت تشکر از خداوند روزه بدارم. سپس فاطمه(س) و همچنین فضّه که خادمه آنها بود، همین نذر را تکرار نمودند و خدای متعال لباس عافیت را به اندام آن دو امام پوشاند و ایشان نیز روزه داشتند[۶]. بنابراین نه تنها نذر با توحید، رضا، تسلیم و ادب در مقابل خدای عالم منافاتی ندارد، بلکه پیمان و وفای به آن، عین توجه به حق تعالی، توحید و عبودیت او و باعث قرب به خالق هستی است و در سنت و سیره اهل عصمت و طهارت و مؤمنان جریان دارد.

شروط نذر

إِذْ قَالَتِ امْرَ أَتُ عِمْرَ انَ رَ بِّ إِنِّی نَذَرْ تُ لَکَ مَا فِی بَطْنِی مُحَرَّ رً ا فَتَقَبَّلْ مِنِّی ۖ إِنَّکَ أَنتَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ[۷] (ترجمه: چون زن عمران گفت: «پروردگارا، آنچه در شکم خود دارم نذر تو کردم تا آزاد شده (از مشاغل دنیا و پرستشگر تو). باشد؛ پس، از من بپذیر که تو خود شنوای دانایی.»)
نذر در حقیقت پیمانی است با خداوند[۸] تا در نتیجه انجام عمل نیکی که آدمی بر خویش واجب می‌نماید، حق تعالی حاجت او را برآورد. نذر کردن دارای آداب خاصی می‌باشد از جمله:

صیغه نذر

از نظر شرعی نذر وقتی واجب العمل است که یا به صورت صیغه عربی خوانده شود و یا به صیغه فارسی که در بردارنده این مضمون باشد: برای خدا بر عهده و ذمه من باشد اگر فلان حاجت و خواسته من برآورده شد، فلان کار را انجام می‌دهم ولی اگر تنها از ذهن و قلب گذشته و خطور کرده باشد و صیغه نذر به صورت شرعی که گفته شد خوانده نشود، این نذر وجوب عمل ندارد البته عمل به آن بی اشکال است.

متعلق نذر

مورد نذر باید رجحان داشته باشد. اگر نذر کند که کار حرام یا مکروهی را انجام دهد، یا کار واجب یا مستحبی را ترک کند، نذر او صحیح نیست. اگر نذر کند که کار مباحی را انجام دهد یا ترک نماید، چنانچه به جا آوردن آن و ترکش از هر جهت مساوی باشد، نذر او صحیح نیست، اما اگر انجام آن از جهتی بهتر باشد و انسان به قصد همان جهت نذر کند، نذر او صحیح است.(مثلا نذر کند غذایی را بخورد که برای عبادت قوت بگیرد) و نیز اگر ترک آن از جهتی بهتر باشد و انسان برای همان جهت نذر کند که آن را ترک نماید، نذر او صحیح می‌باشد(مثلا برای این که دود مضر است، نذر کند که آن را استعمال نکند). اگر نذر کند نماز واجب خود را در جایی بخواند که بخودی خود ثواب نماز در آنجا زیاد نیست، مثلا نذر کند نماز را در اطاق بخواند، چنانچه نماز خواندن در آنجا از جهتی بهتر باشد مثلا به واسطه این که خلوت است انسان حضور قلب پیدا می‌کند، نذر صحیح است.

امکان انجام نذر

انسان کاری را می‌تواند نذر کند که در توانش باشد بنابراین کسی که نمی‌تواند پیاده به کربلا برود، اگر نذر کند که پیاده برود نذر او صحیح نیست.

نذر کننده

برای صحت نذر، نذر کننده باید دارای خصوصیت‌هایی باشد.
مکلف باشد: شرط اول نذر آن است که نذر کننده باید مکلف باشد بنابراین بر کسی که مکلف نیست عمل و وفای به نذر واجب نیست[۹].
عاقل باشد: شرط دوم نذر آن است که نذرکننده عاقل باشد. بنابراین آدم سفیهی که مال خود را در کارهای بیهوده مصرف می‌کند، چنانچه با حال سفاهت بالغ شده باشد یا حاکم شرع او را از تصرف در اموالش جلوگیری کرده باشد، نذرهای مربوط به مالش صحیح نیست[۱۰].
مختار باشد:شرط سوم آن است که نذر کننده از روی اختیار نذر کند، بنابراین نذر کردن کسی که او را مجبور کرده‌اند، یا به واسطه عصبانی شدن بی اختیار نذر کرده، صحیح نیست.[۱۱]
قصد نذر: نذر کننده در حین نذر قصد داشته باشد بنابراین صرف خطور بر ذهن و صرف به کاربردن صیغه آن و یا نذر نمودن در مستی موجب تحقق آن نیست[۱۲].
قصد قربت: نذر کننده به هنگام نذر قصد قربت داشته باشد پس نذر کافر و نذر از روی ریا منعقد نمی‌گردد[۱۳].
استطاعت: امر مورد نذر در استطاعت نذر کننده باشد و نذر به محال عرضی نیز نباشد[۱۴].
نذر به معصیت: امر مورد نذر از امور عبادی و یا مباح باشد لذا نذر به معصیت منعقد نمی‌گردد[۱۵].

نذر و عدم توانایی انجام عمل

عدم توانایی بر انجام کار با توجه به زمان نذر دو صورت دارد:
آن که از ابتدا قادر به انجام کار نباشد.
آن که در زمان نذر قادر به انجام باشد، ولی بعد از نذر کردن از انجام آن عاجز شده باشد.
در فرض اول مراجع تقلید فرموده‌اند: انسان کاری را می‌تواند نذر کند که انجام آن برایش ممکن باشد، بنابر این کسی که نمی‌تواند پیاده کربلا برود، اگر نذر کند که پیاده برود، نذر او صحیح نیست[۱۶].
و در فرض دوم فرموده‌اند: اگر نذری غیر از نذر روزه کرده است باز هم نذرش باطل و چیزی بر او نیست[۱۷]. ولی اگر نذر کند که روزه‌ای بگیرد و بدون پیش بینی قبلی از انجام آن عاجز شود، باید آن را قضا کند و اگر ممکن نشد[۱۸] به مقدار یک مدّ طعام به فقیر صدقه بدهد[۱۹].

انواع نذر

نذر به حسب قصد فعل نذر کننده بر دوگونه است:
قال رسول الله (ص):
پیامبر(ص) فرمود:هیچ نذری در هیچ معصیتی (صحیح). نیست و هیچ سوگندی در بریدن پیوند خویشاوندی (صحیح). نیست.»[۲۰]

نذر مجازاتی

عبارت است از نذری که نذر کننده عمل به آن را در گرو تحقق فعلی قرار می‌دهد؛ مثلاً اگر فلان حادثه رخ دهد بر من باد که فلان کار را انجام دهم. از همین رو تحقق و وجوب این نذر از ناحیه تحقق مقدّم قضیّه شرطیه نشأت می‌گیرد[۲۱]. نذر مجازاتی بر دو گونه است:
نذر شکر: که به شکرانه روا شدن حاجتی نذری می‌کند.مثلاً می‌گوید چنانچه بیمار من بهبود یابد، انجام فلان کار برای خدا بر عهدۀ من است این گونه نذر را نذر شکر می‌گویند[۲۲].
نذر زجر: که بخاطر ارتکاب کار زشتی بر خود نذری واجب کرده و سخت می‌گیرد مثلاً می‌گوید اگر مرتکب فلان کار زشت شوم فلان کار خیر را برای خدا انجام خواهم داد این گونه نذر کردن را نذر زجر گویند[۲۳].

نذر تبرّعی

عبارت است از نذری که عمل به آن در گرو امر دیگری قرار نگرفته است. مثلاً شخصی بر خود واجب کند فلان عمل را انجام دهد[۲۴].

احکام نذر

مخالفت با نذر

در صورتی که شخصی نذر صحیح نموده باشد با مخالفت عمدی نذر کفاره بر او لازم است[۲۵].

تغییر مصرف در نذر

کسی که چندین سال نذری نموده در صورتی که صیغۀ نذر را بنحو شرعی خوانده باشد تغییر جایز نیست و لکن غالب مردم صیغۀ شرعی نمی‌خوانند و لذا نذر منعقد نمی‌شود بنابراین مختار است در تغییر یا ترک عمل به آن[۲۶].

تبدیل عین منذوره

در صورتی که نذر صحیح با صیغۀ عربی یا فارسی واقع شده باشد واجب است عین همان مورد استفاده شود.به عنوان مثال کسی که برای قربانی کردن گوسفندی را نذر می‌کند باید همان گوسفندی که برای قربانی اسم برده شده را قربانی کنند و گوسفند دیگری به جای آن مجزی نیست[۲۷].
وَمَا أَنفَقْتُم مِّن نَّفَقَهٍ أَوْ نَذَرْ تُم مِّن نَّذْرٍ فَإِنَّ اللَّـهَ یَعْلَمُهُ ۗ وَمَا لِلظَّالِمِینَ مِنْ أَنصَارٍ[۲۸] (ترجمه: و هر نفقه‌ای را که انفاق، یا هر نذری را که عهد کرده‌اید، قطعاً خداوند آن را می‌داند، و برای ستمکاران هیچ یاوری نیست.)

تعیین نکردن منذور

حلبی از امام صادق(ع) روایت می‌کند که ایشان دربارۀ کسی که بدون تعیین منذور برای خدا نذری را بر عهدۀ خود قرار می‌دهد فرمود: «اگر معین کند، همان چیزی است که تعیین کرده است و اگر تعیین نکند، چیزی بر او نیست.»[۲۹]

نذر زن بدون اجازه شوهر

چنانچه زن در غیاب شوهر و یا با عدم اطلاع و یا با عدم رضایت او نذر کند صحیح نیست هر چند که در مال شوهر یا مشترک یا مختص خودش باشد از قبیل ارث و یا اجرت کاری که از شوهر می‌گیرد[۳۰].

نهی والدین از متعلق نذر

پدر یا مادر نمی‌توانند فرزند را از نذر نمودن یا از عمل به منذور از آن جهت که متعلق نذر شده نهی کنند اما از نفس عملی که مورد تعلق نذر قرار گرفته می‌توانند نهی نمایند. مثلا فرزند نذر کرده روزه بگیرد؛ پدر یا مادر نمی‌توانند به فرزند بگویند نذر نکن ولی می‌توانند بگویند نذرت روزه نباشد[۳۱].

فهرست منابع

. قرآن.
. گلپایگانی، محمدرضا، مجمع المسایل، جلد:۲، دار القرآن الکریم، قم.
. امام خمینی و سایر مراجع، رساله توضیح المسایل(مراجع)، جلد:۲، گردآورندگان، اصولی، احسان،/ بنی هاشمی خمینی، محمد حسن، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین . حوزه علمیه قم، قم، ۱۳۸۱.
. فقه شیعه، جلد:۲۴، بروجردی، حسین، زیر نظر:اسماعیل تبار، احمد، مترجم:حسینیان قمی، مهدی، مترجم:مهوری، محمد حسین، فرهنگ سبز، تهران۱۳۸۷.

پا نویس

  1. خرمشاهی، ج۲، ص۲۲۲۱.
  2. توضیح المسائل مراجع، ج۲، ص ۶۰۹-۶۱۲٫
  3. سوره آل عمران، آیه ۳۵.
  4. سوره مریم، آیه ۲۶.
  5. سوره انسان، آیه ۷.
  6. میزان الحکمه، ج۱۰، ص۴۸.
  7. آل عمران، ۳۵
  8. تفسیر انوار درخشان، ج۱، ص۳۵۳.
  9. توضیح المسائل مراجع، ج۲، ص ۶۰۹-۶۱۲٫
  10. توضیح المسائل مراجع، ج۲، ص ۶۰۹-۶۱۲٫
  11. توضیح المسائل مراجع، ج۲، ص ۶۰۹-۶۱۲٫
  12. خرمشاهی، ج۲، ص۲۲۲۱ و ۲۲۲۲.
  13. خرمشاهی، ج۲، ص۲۲۲۱ و ۲۲۲۲.
  14. خرمشاهی، ج۲، ص۲۲۲۱ و ۲۲۲۲.
  15. خرمشاهی، ج۲، ص۲۲۲۱ و ۲۲۲۲.
  16. توضیح المسائل (المحشی للإمام الخمینی)، ج ‏۲، ص ۶۱۳، حضرات آیات امام خمینی(ره)، سیستانی، بهجت، مکارم، زنجانی.
  17. همان، بنا بر فتوای آیت الله سیستانی.
  18. حضرت آیت الله سیستانی در ادامه مطلب فرموده‌اند: و اگر ممکن نشد، احتیاط واجب آن است که یا به جای هر روز ۷۵۰ گرم غذا به فقیری صدقه بدهد یا ۵/ ۱ کیلو به کسی بدهد که به جای او آن روزه را بگیرد.
  19. این نظریه بنا بر فتوای آیت الله زنجانی است.
  20. منابع فقه شیعه ج۲۴؛ ص۸۵۵
  21. خرمشاهی، ج۲، ص۲۲۲۱ و ۲۲۲۲.
  22. ر.ک.رساله توضیح المسایل(مراجع)، ج۲، ص۶٠٩.
  23. ر.ک.رساله توضیح المسایل(مراجع)، ج۲، ص۶٠٩.
  24. خرمشاهی، ج۲، ص۲۲۲۱ و ۲۲۲۲.
  25. مجمع المسایل، ج2 ص318.
  26. مجمع المسایل، ج2 ص321.
  27. ر.ک. مجمع المسایل، ج۲ ص۳۲۰.
  28. بقره، ۲۷۰
  29. منابع فقه شیعه، جلد:٢۴، ص٨۶٣.
  30. مجمع المسایل، ج2 ص323.
  31. ر.ک. مجمع المسایل، ج2 ص323.
منبع: ویکی شیعه - تاریخ برداشت:94/12/04