فرهنگ مصادیق:نماز میت

از پژوهشکده امر به معروف
(تغییرمسیر از نماز میت)
پرش به: ناوبری، جستجو
نماز میت

نویسنده: سید مجید پوربهشت
تهیه و تدوین :پژوهشکده امر به معروف ونهی از منکر قم-95/8/15

مقدمه

انسان موجودی با ارزش است، قرآن کریم می‌فرماید: وَ لَقَدْ کَرَّمْنا بَنی آدَمَ وَ حَمَلْناهُمْ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ رَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّیِّباتِ وَ فَضَّلْناهُمْ عَلی کَثیرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضیلاً ؛ ما آدمیزادگان را گرامی داشتیم و آنها را در خشکی و دریا، ( بر مرکبهای راهوار ) حمل کردیم و از انواع روزیهای پاکیزه به آنان روزی دادیم و آنها را بر بسیاری از موجوداتی که خلق کرده‌ایم، برتری بخشیدیم. [۱]
در بین آدم‌ها افراد مومن از ارزش والایی برخوردار هستند، امام صادق (علیه السلام) می‌فرمایند: الْمُؤْمِنُ أَعْظَمُ حُرْمَهً مِنَ الْکَعْبَهِ. [۲] ارزش و احترام مومن از کعبه بیت الله الحرام بالاتر است، احترام نسبت به انسان مختص به حیات و زندگی او نیست بلکه هنگام مرگ و بعد از مرگ احترام به انسان با ایمان لازم است، این احترام تا جایی است که دفن و کفن و نماز میت خواندن بر انسان با ایمان واجب کفایی است.
در اهمیت نماز میت همین بس که پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله) در نماز میت همه مسلمانان حاضر می‌شدند، و اگرنمی توانستند در نماز میت حاضر شوند، بعد از دفن آن میت، کنار قبر میت تشریف می‌بردند و بر روی قبر آن میت، نماز میت می‌خواندند؛ کَانَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِذَا فَاتَتْهُ الصَّلَاهُ عَلَی الْمَیِّتِ صَلَّی عَلَی الْقَبْرِ. [۳]
نماز میت تفاوت زیادی با نمازهای واجب در کیفیت دارد، در واقع نماز میت نماز نیست بلکه دعا است، به همین خاطر طهارت، رکوع، سجود و افعالی که در نمازها واجب است، در نماز میت واجب نیست، زیرا فلسفه اصلی نماز میت دعا وطلب مغفرت برای میت است؛
در کتاب علل الشرائع آمده است: اگر سوال شود: چرا در نماز میّت رکوع و سجود واجب نمی‌باشد؟
در جواب گفته می‌شود: زیرا مقصود از این نماز تذلّل و خضوع و خشوع نمی‌باشد، بلکه مراد شفاعت کردن از بنده‌ای است که از دنیا رفته و از بازماندگان جدا گردیده است. [۴]
و نیز اگر سوال شود: چرا وضو در نماز میّت واجب نیست؟
پاسخ داده می شود: چون رکوع و سجود ندارد، دعا و طلب است، و از خداوند طلب کردن و حاجت خواستن و خدا را خواندن بدون طهارت جایز است، وضو برای نمازی واجب است که رکوع و سجود از ارکان آن باشد. [۵]
البته فلسفه نماز میت منحصر در طلب مغفرت برای میت نیست، بلکه علت دیگر آن این است که انسان‌های زنده یاد قبر و قیامت کنند، و خود را برای مرگ آماده کنند؛
امام صادق (علیه السلام) فرمودند: شایسته است صاحبان عزا برادران دینی خود را از مرگ عزیزشان با خبر سازند تا در تشییع جنازه و نماز میت و مجلس ترحیم شرکت نمایند. در اینصورت هم برادران دینی او به اجر و پاداشی نائل می‌شوند، و هم برای عزیزشان استغفار بیشتری به عمل می‌آید، و هم خودشان (صاحبان عزا) به اجر و پاداش الهی واصل می‌شوند زیرا برای زنده‌ها و مرده‌ها راهنمای خیر و پاداش شده‌اند. [۶]
در منابع معتبر روایی احادیث زیادی پیرامون نماز میت وجود دارد، مثلا در کتاب وسایل الشیعه ج۳ بیش از ۲۰۰ روایت پیرامون نماز میت آمده است، و در کتاب شریف کافی جلد ۳ بیش از ۵۰ روایت در مورد نماز میت آمده است.
نماز میت یکی از مصادیق معروف است، که تحقیق پیرامون آن لازم است.

آیات نماز میت

در قرآن کریم فقط در یک آیه پیرامون نماز میت صحبت شده است، قرآن کریم در سوره توبه خطاب به پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) می‌فرماید:
وَ لا تُصَلِّ عَلی أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً وَ لا تَقُمْ عَلی قَبْرِهِ إِنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ ماتُوا وَ هُمْ فاسِقُونَ [۷]
این آیه نهی می‌کند رسول خدا (صلی الله علیه و آله) را از اینکه نماز میت بخواند بر آدم منافق، ونیز نهی می‌کند از اینکه کنار قبر منافقی بایستد[برای دعا و استغفار]، و این نهی را تعلیل کرده است به اینکه چون کفر ورزیدند و فاسق شدند و بر همین فسق خود مردند، و این تعلیل تنها در این آیه نیامده، بلکه در هر جا که گفتگو از لغویت استغفار به میان آمده همین تعلیل ذکر شده است [۸]
سیره ی رسول خدا (صلی اللَّه علیه و آله) آن بود که در مراسم تشییع و تدفین مردگانِ مسلمان حاضر شود، برای آنان دعا کند و بر جنازه ی آنان نماز بخواند. خداوند با این آیه پیامبرش را از حضور در مراسمِ مردگانِ منافق، نهی کرد.
امام صادق علیه السلام فرمود: پیامبر اکرم صلی اللَّه علیه و آله در نماز میّت بعد از تکبیر چهارم، برای مرده دعا می‌کردند، امّا پس از نزول این آیه، دیگر چنین کاری را انجام ندادند. [۹]

پیام‌ها

۱ یکی از شیوه‌های مبارزه با منافقان، مبارزه ی منفی است. «لا تُصَلِّ»، «لا تَقُمْ»
۲ مرده ی منافق نیز باید تحقیر شود. در تشییع جنازه ی آنان شرکت نکنیم و به زیارت قبور آنها نرویم. «لا تُصَلِّ»، «لا تَقُمْ»
۳ از اهرم نماز، برای تنبیه متخلّفان کمک بگیریم. «لا تُصَلِّ عَلی أَحَدٍ مِنْهُمْ»
۴ نماز میّت و زیارت قبور، نشانه ی حرمت و احترامِ مؤمن پس از مرگ و کاری پسندیده است و چون منافق، حرمتی ندارد لذا فرمود: «لا تُصَلِّ»، «لا تَقُمْ»
۵ منافق، کافر و فاسق است. «کَفَرُوا»، «فاسِقُونَ»
۶ عاقبتِ کار، مهم است. خطر وقتی است که انسان بدون توبه و در حال فسق بمیرد. «ماتُوا وَ هُمْ فاسِقُونَ» [۱۰]

آثار نماز میت

مغفرت و بخشش برای میت

دعای بعد از تکبیر چهارم نماز میت، طلب عفو و بخشش، مغفرت و رحمت از خداوند سبحان برای میت است. و از خداوند در خواست می‌کنیم که از گناهان و اشتباهات میت بگذرد. وقتی افراد صالح و مومن از خداوند درخواست رحمت و مغفرت کنند و از خداوند بخواهند که رحمت ربوبیه خود را نصیب میت کند، خداوند به جهت آبروی مومنان، عفو و رحمت خود را شامل میت می‌کند.
امام رِّضَا (علیه السلام) می‌فرمایند: هدف از نماز میت طلب مغفرت و رحمت از خداوند سبحان برای میت است، زیرا میت دستش از دنیا خالی شده و نیازمند رحمت خداوند شده است إِنَّمَا أُرِیدَ بِهَذِهِ الصَّلَاهِ الشَّفَاعَهُ لِهَذَا الْعَبْدِ- الَّذِی قَدْ تَخَلَّی مِمَّا خَلَّفَ وَ احْتَاجَ إِلَی مَا قَدَّمَ. [۱۱]

تسلی خاطر بازماندگان

بازماندگان میت با از دست دادن عزیزشان وضعیت روحی و روانی مناسبی ندارند، وقتی اقوام و دوستان و مومنان در مراسم دفن و نماز میت و ترحیم میت حاضر می‌شوند، سبب دلداری و تسلای خاطر بازماندگان می‌شود، و موجب می‌شود بازماندگان در فراق عزیزشان صبر داشته باشند.

اجر و ثواب برای نمازگزاران

پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) می‌فرمایند: وقتی مومنی بر مرده مسلمانی نماز میت می‌خواند، شخص نماز گزار حتما وارد بهشت می‌شود، مگر اینکه این نماز گزار منافق باشد یا مورد عاق والدین قرارگرفته باشد. [۱۲]

یاد مرگ و معاد برای نمازگزاران

هنگامی که در مجالس اموات حاضر می‌شویم، و در مراحل تشییع و نماز میت و دفن و مجلس ترحیم حضور می‌یابیم، ناخودآگاه به این فکر می‌افتیم که یک روزی هم نوبت ما می‌شود، هر چقدر هم که بزرگ و پولدار باشی، جوان و قدرتمند باشی مرگ به سراغ تو می‌آید....
ای بشر آخر چه پنداری که دنیا مال توست
ور نه پنداری که هر ساعت اجل دنبال توست
هرچه خوردی مال مور
هر چه بردی مال گور
هر چه مانده مال وارث
هر چه کردی مال تو

احکام نماز میت

کیفیت وجوب نماز میت:

نماز خواندن بر میت مسلمان واجب است

امام صادق از امام باقر علیه السلام نقل کردند که هر مسلمانی فوت کرد، بر جنازه او نماز میت بخوان،[حتی اگر مومن نباشد] و کاری به شخصیت او نداشته باش، زیرا خداوند اعمال او را مورد محاسبه قرار می‌دهد: صَلِّ عَلَی مَنْ مَاتَ مِنْ أَهْلِ الْقِبْلَهِ وَ حِسَابُهُ عَلَی اللَّهِ. [۱۳]
در روایات دیگری تصریح شده بر مسلمانی که می‌میرد نماز میت بخوان، حتی اگر شراب خوار، زنا کننده، دزد، قاتل، فاسق و ......باشد

نماز خواندن بر میتی که بچه است، با وجود دو شرط، واجب است.

یکی این که حداقل یکی از پدر یا مادر و پدر بزرگ و مادر بزرگ او مسلمان باشند.
دیگر این که شش سال او تمام شده باشد.

وقت نماز میت

۱- نماز میت باید پس از سه عملِ غسل، حنوط و کفن کردن او خوانده شود.
۲- اگر نماز میت، قبل از این سه عمل یا در بین آنها خوانده شود (حتی اگر از روی فراموشی یا ندانستن مسأله باشد)، کافی نیست.
امام باقر (علیه السلام) می‌فرمایند: نماز میت مثل نمازهای یومیه نیست، و هر موقع از روز خواستی نماز میت بخوان، (بر عکس نمازهای یومیه و مستحب)، نماز مستحب هنگام طلوع وغروب کراهت دارد [۱۴].

حکم برخی از شرایط نمازگزار در نماز میت

۱- کسی که می‌خواهد نماز میت بخواند، لازم نیست با وضو، غسل یا با تیمّم باشد یا بدن و لباس او پاک باشد، حتی اگر با لباس غصبی نیز نماز بخواند اشکال ندارد.
علماء امامیه اجماع دارند بر اینکه طهارت(وضو، غسل) برای نماز میت شرط نیست، بلکه مستحب است، ولی شافعی (یکی از فقهاء اربعه اهل سنت) می‌گوید طهارت برای نماز میت شرط است.
یونس بن یعقوب از امام صادق (علیه السلام) سوال کرد آیا نماز میت بدون وضو صحیح است؟ حضرت در جواب فرمودند، نماز میت بدون وضو (طهارت) صحیح است، زیرا نماز میت تکبیر و تسبیح و تحمید و تهلیل است[ذکر خدا است] همانطور که در خانه خودت ذکر خدا می‌گویی و نیاز به وضو(طهارت) ندارد، در نماز میت هم همینطور است نیاز به وضو ندارد، چون فقط ذکر خدا می‌گویی. [۱۵]
۲- احتیاط مستحب آن است که تمام چیزهایی را که در نمازهای دیگر لازم است، رعایت شود.

جهت قبله، محل و نحوۀ قرار دادن میت

۱- نمازگزارِ بر میت، باید رو به قبله باشد.
۲- واجب است میت در مقابل نمازگزار و به پشت خوابانده شود، به طوری که سر او به طرف راست نمازگزار و پای او به طرف چپ نمازگزار باشد.

مکان نمازگزار:

۱- نمازگزار باید در مقابل میت بایستد. البته اگر نماز میت به جماعت خوانده می‌شود، چنانچه صف جماعت از دو طرف میت بگذرد، نماز کسانی که در مقابل او نیستند، اشکال ندارد.
۲- مکان نمازگزار باید از جای میت پست‌تر یا بلندتر نباشد. البته پستی و بلندی مختصر اشکال ندارد. [۱۶]

فاصلۀ نمازگزار از میت

۱- نمازگزار نباید از میت دور باشد.
۲- دور بودن از میت برای کسی که نماز میت را به جماعت می‌خواند، در صورتی که صف‌های نماز به یکدیگر متّصل باشد، اشکال ندارد.

وجود حایل بین نمازگزار و میت و بودن آن در تابوت

۱- نباید بین میت و نمازگزار، پرده، دیوار و مانند آن وجود داشته باشد.
۲- اگر میت در تابوت و مانند آن باشد، اشکال ندارد.

ستر عورت میت هنگام نماز

۱- در هنگام نماز، باید عورت میت پوشیده باشد.
۲- اگر کفن کردن میت ممکن نباشد باید عورت او با چیزی مثل تخته، آجر و امثال آن پوشانده شود.

قیام، قصد قربت و تعیین میت در نماز

نماز میت را باید ایستاده و با قصد قربت خواند و هنگام نیت، میت را معیّن نمود. مثلًا این‌طور نیت کند: نماز می‌خوانم بر این میت قربهً الی اللّه.
اگر کسی نبود که بتواند نماز میت را ایستاده بخواند، می‌شود نشسته بر او نماز خواند.

اگر میت وصیت کرده باشد

اگر میت وصیّت کرده باشد که شخص معیّنی بر او نماز بخواند، احتیاط واجب آن است که آن شخص از ولیّ میت اجازه بگیرد و بر ولیّ نیز بنابر احتیاط واجب، واجب است که اجازه دهد.

دفن بدون نماز

چند بار نماز خواندن بر یک میت، مکروه است، ولی اگر میت اهل علم و تقوا باشد مکروه نیست.
اگر بدون نماز یا با نماز باطل دفن شده باشد:
اگر میت، عمداً یا از روی فراموشی یا به جهت عذری، بدون نماز دفن شود یا پس از دفن معلوم شود که نماز خوانده شده بر او باطل بوده است، تا زمانی که جنازه از هم نپاشیده، بر اساس شرایطی که در نماز میت گذشت، واجب است بر قبرش نماز بخوانند. [۱۷]

کیفیت نماز میت

نماز میت پنج تکبیر دارد:
علت اینکه چرا پنج تکبیر در نماز میّت واجب شده است، در روایات بیان شده است ؟
علت این است در دین پنج عمل واجب وجود دارد که نسبت به سایر واجبات اهمیت بالاتری دارند؛ این پنج عمل عبارتند از نماز، زکات، روزه، حج، ولایت، هر تکبیر نماز میت به یکی از این پنج واجب مهم اشاره داره. [۱۸]
دلیل دیگری نیز نقل شده است که پنج تکبیر نماز میت از پنج نماز شبانه روز گرفته شده در مقابل هر نماز یک تکبیر؛ إِنَّ الْخَمْسَ إِنَّمَا أُخِذَتْ مِنَ الْخَمْسِ الصَّلَوَاتِ فِی الْیَوْمِ وَ اللَّیْلَه. [۱۹]
الف اگر نماز گزار پنج تکبیر را به این ترتیب بگوید، کافی است:
۱- پس از نیت و گفتن تکبیر اول بگوید: اشْهَدُ انْ لا الٰهَ الّا اللّهُ وانَّ مُحَمّداً رَسولُ اللّهِ.
۲- بعد از تکبیر دوم بگوید: اللّهُمَّ صَلِّ عَلیٰ مُحمّدٍ وآلِ مُحَمّدٍ.
۳- بعد از تکبیر سوم بگوید: اللّهُمَّ اغْفِرْ لِلْمُؤْمِنینَ وَالْمُؤْمِنٰاتِ.
۴- بعد از تکبیر چهارم، اگر میت مرد است بگوید: اللّهُمَّ اغْفِرْ لِهٰذا الْمَیِّتِ.
و اگر میت زن است بگوید: اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِهٰذِهِ الْمَیِّتِ.
۵- سپس تکبیر پنجم را بگوید که نماز با گفتن آن تمام می‌شود.
ب بهتر است این دعاها را بخواند:
۱- پس از نیت و گفتن تکبیر اول بگوید: اشْهَدُ انْ لا الٰهَ الّا اللّهُ وَحْدَهُ لا شَریکَ لَهُ وَاشْهَدُ انَّ مُحَمّداً عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ أَرْسَلَهُ بِالحَقِّ بشیراً ونذیراً وبینَ یَدَیِ السّاعهِ.
۲- بعد از تکبیر دوم بگوید: اللّٰهُمَّ صَلِّ عَلیٰ مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ وَبٰارِکْ عَلیٰ مُحَمَّدٍ وآلِ مُحَمَّدٍ وَارْحَمْ مَحَمّداً وآلَ مُحَمَّدٍ کَافْضَلِ مٰا صَلَّیْتَ وَبٰارَکْتَ وَ تَرَحَّمْتَ عَلیٰ ابْرٰاهیٖمَ وآلِ ابْراهیٖمَ انَّکَ حَمیٖدٌ مَجیٖدٌ وَصَلِّ عَلیٰ جَمیٖعِ الْانْبیٰاءِ وَالْمُرْسَلیٖنَ والشُّهداءِ والصِّدّیقینَ وجمیعِ عبادِ اللّٰهِ الصّالحینَ.
۳- بعد از تکبیر سوم بگوید: اللّٰهُمَّ اغْفِرْ لِلْمُؤْمِنیٖنَ وَالْمُؤْمِنٰاتِ وَالْمُسْلِمیٖنَ وَ الْمُسْلِمٰاتِ الأحْیٰاءِ مِنٰهُمْ وَالامْواتِ تٰابِعْ بَیْنَنٰا وَ بَیْنَهُمْ بِالْخَیرٰاتِ انّکَ مُجیبُ الدّعَواتِ انَّکَ عَلیٰ کُلِّ شَی‌ءٍ قَدیٖرٌ.
۴- بعد از تکبیر چهارم، اگر میت مرد است، بگوید: اللّهُمَّ انَّ هَذٰا عَبْدُکَ وَابنُ عَبْدِکَ وَابْنُ امَتِکَ نَزَلَ بِکَ وَانْتَ خَیْرُ مَنْزُولٍ بِهِ، اللّٰهُمَّ انّٰا لا نَعْلَمُ مِنْهُ الّاٰ خَیْراً وَانْتَ اعْلَمُ بِهِ مِنّا. اللّٰهُمَّ انْ کٰانَ مُحْسِناً فَزِدْ فیٖ احْسٰانِهِ وَانْ کٰانَ مُسیئاً فَتَجٰاوَزْ عَنْهُ وَاغْفِرْ لَهُ. اللّٰهُمَّ اجْعَلْهُ عِنْدَکَ فیٖ اعْلیٰ عِلّیّینَ وَاخْلُفْ عَلیْ اهْلِهِ فیٖ الْغٰابِریٖنَ وَ ارْحَمْهُ بِرَحْمَتِکَ یٰا ارْحَمَ الرّاحِمیٖن.
و اگر میت زن است، بگوید: اللّٰهُمَّ انَّ هٰذِهِ امَتُکَ وَ ابْنَهُ امَتِکَ وابْنهُ عَبْدِکْ نَزَلَتْ بِکَ وَ انْتَ خَیْرُ مَنْزُولٍ بِهِ. اللّٰهُمَّ انّٰا لا نَعْلَمُ مِنْهٰا الّا خَیْراً وَانْتَ اعْلَمُ بِها مِنّا. اللّٰهُمّ انْ کٰانَتْ مُحْسِنَهً فَزِدْ فیٖ احْسٰانِها وَانْ کٰانَتْ مُسیٖئَهً فَتَجٰاوَزْ عَنْهٰا وَ اغْفِرْ لَهٰا. اللّٰهُمَّ اجْعَلْهٰا عِنْدَکَ فیٖ اعْلیٰ عِلّیّیِنَ وَ اخْلُفْ عَلیٰ اهْلِهٰا فیٖ الْغٰابِرِینَ وَ ارْحَمْهٰا بِرَحْمَتِکَ یٰا ارْحَمَ الرّٰاحِمیٖنَ. [۲۰]
۵- سپس تکبیر پنجم را بگوید که نماز با گفتن آن تمام می‌شود.
- و بعد بگوید:
«العفو العفو»
(خداوندا عفو و گذشت، عفو و گذشت را برای او درخواست می‌کنیم)
- بر همان حال بایستد تا اینکه جنازه را بردارند.
- بعد با خشوع و اقبال و توجّه به خدا و در حالی که به ذکر و یاد خدا مشغول است، و با این توجّه که خود او نیز در حال وفات و انتقال از دنیا چنین خواهد بود، باز بگردد.
- اگر میّت، دشمن خدا- جلّ جلاله- باشد، و نمازگزار به جهت تقیّه در نماز حاضر شده باشد، بعد از تکبیر چهارم به هر چه که خداوند از آن خشنودتر است، دعا کند.
- اگر میّت، مستضعف [۲۱] باشد، نمازگزار بعد از تکبیر چهارم بگوید:
«اللّهمّ، اغفر لِلَّذِینَ تابُوا، وَ اتَّبَعُوا سَبِیلَکَ، وَ قِهِمْ عَذابَ الْجَحِیمِ .»
- خداوندا، کسانی را که توبه نموده و از راه تو پیروی کردند بیامرز، و از عذاب جهنّم نگاهشان بدار.
- اگر میّت مجهول باشد و معلوم نشود که دشمن خدا- جلّ جلاله- است، و یا دوست خدا- جلّ جلاله- بعد از تکبیر چهارم بگوید:
«اللّهمّ، هذه نفس أنت أحییتها، و أنت امّتها، و أنت أعلم بسرّها و علانیتها، فاحشرها مع من تولّت.»
- خداوندا، این کسی است که تو زنده اش گردانیده و می‌رانده‌ای، و به نهان و آشکارش آگاهتری، پس او را با هر کس که دوست می‌داشت، محشور فرما.
- اگر میّت بچّه بوده و بالغ نباشد، بعد از تکبیر چهارم بگوید:
«اللّهمّ، اجعله لنا و لأبویه فرطا.»
- خدایا، او را پیش فرستاده ما و پدر و مادرش قرار ده. [۲۲]

موالات در نماز میت

باید تکبیرها و دعاها طوری پشت سر هم خوانده شود که نماز از صورت خود خارج نشود.
کسی که نماز میت را به جماعت می‌خواند، باید تکبیرها و دعاهای آن‌را هم بخواند.
نماز میت بر جنازه بستگان پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) توسط آن حضرت:
روایت شده که رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله بر حمزه پنج تکبیر گفت، و بر شهداء دیگر بعد از حمزه پنج تکبیر، پس بر حمزه هفتاد تکبیر رسید.
شرح روایت: «یعنی پس از اینکه رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله بر جنازه ایشان با پنج تکبیر نماز میّت را خواند دسته‌ای از شهدا را کنار حمزه می‌نهادند و رسول خدا نماز بر جنازه ایشان با پنج تکبیر می‌خواند و آنان را می‌بردند و دسته‌ای دیگر را کنار جنازه حمزه می‌نهادند و رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله بر ایشان نماز می‌گزارد تا اینکه جنازه شهدا بآخر رسید رسول خدا بر حمزه هفتاد بار تکبیر گفته بود». [۲۳]
در هنگام وفات حضرت خدیجه و ابوطالب (علیهماالسلام) نماز میت واجب نشده بود و حضرت برای آنها فقط دعا کردند [۲۴]

مستحبات نماز میت

۱- نمازگزار با وضو یا غسل یا تیمّم باشد و احتیاط مستحب آن است که در صورتی تیمّم نماید که وضو و غسل ممکن نباشد یا بترسد که اگر وضو بگیرد یا غسل کند، به نماز میت نرسد.
۲- اگر میت مرد است، امام جماعت یا کسی که فرادا بر میت نماز می‌خواند، در مقابل وسط قامت جنازه بایستد و اگر میت زن است در مقابل سینۀ او بایستد.
۳- پابرهنه نماز بخواند.
۴- در هر تکبیر دست‌ها را بلند کند.
۵- فاصلۀ او با میت به قدری کم باشد که اگر باد لباس او را حرکت دهد، به جنازه برخورد کند.
۶- نماز میت را به جماعت بخواند.
۷- امام جماعت تکبیر و دعاها را بلند بخواند و کسانی که با او نماز می‌خوانند، آن‌را آهسته بخوانند.
۸- مأموم در نماز جماعت (حتی اگر یک نفر باشد) عقب امام بایستد.
۹- نمازگزار برای میت و مؤمنین زیاد دعاکند.
۱۰- قبل از نماز، سه مرتبه بگوید: الصّلٰاه.
۱۱- نماز را در جایی بخوانند که مردم برای نماز میت، بیشتر به آن جا می‌روند.
۱۲- زن حائض اگر نماز میت را به جماعت می‌خواند، در صفی تنها بایستد.

نماز میت در مساجد

۱- خواندن نماز میت در مساجد مکروه است.
۲- خواندن نماز میت در مسجد الحرام مکروه نیست. [۲۵]

راهکارهای ترویج نماز میت

۱. شناخت پیدا کردن نسبت به ارزش و جایگاه، احکام و آثار نماز میت:
۲. تهیه مکان مناسب (با توجه به اینکه نماز میت در مساجد کراهت دارد) و امکانات لازم جهت اقامه نماز میت:
۳. اطلاع رسانی به موقع و با خبر کردن مومنان از مکان و زمان برگزاری نماز:

منابع

قرآن کریم
ادب حضور( ترجمه فلاح السائل)، ابن طاووس، علی بن موسی، مترجم: روحی، محمد، ناشر: انتشارات انصاری
الخصال، ابن بابویه، محمد بن علی، محقق / مصحح: غفاری، علی اکبر، ناشر: جامعه مدرسین
تهذیب الأحکام( تحقیق خرسان)، طوسی، محمد بن الحسن، ناشر: دار الکتب الإسلامیه، چاپ: تهران
توضیح المسائل (امام خمینی)، سید روح اللّٰه موسوی، در یک جلد، اول، ۱۴۲۶ ه‍ ق
تفسیر المیزان، محمد حسین طباطبایی، مترجم موسوی همدانی سید محمد باقر، ناشر: دفتر انتشارات
تفسیر نور، قرائتی محسن، ناشر: مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، مکان چاپ: تهران
علل الشرائع، ابن بابویه، محمد بن علی، عربی، ناشر: کتاب فروشی داوری، چاپ: قم
عیون أخبار الرضا علیه السلام، ابن بابویه، محمد بن علی، مترجم: مستفید، حمید رضا و غفاری، علی اکبر، ناشر: نشر صدوق
الکافی( ط- الإسلامیه)، کلینی، محمد بن یعقوب بن اسحاق، ناشر: دار الکتب الإسلامیه، چاپ: تهران
کشف الغمه / ترجمه و شرح زواره‌ای، اربلی، علی بن عیسی، مترجم: زواره‌ای، علی بن حسین، ناشر: انتشارات إسلامیه، چاپ: تهران
من لا یحضره الفقیه، ابن بابویه، محمد بن علی، ناشر: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ: قم
وسائل الشیعه إلی تحصیل مسائل الشریعه، عاملی، حرّ، محمد بن حسن، ناشر: مؤسسه آل البیت علیهم السلام‌

کتب

نماز میت، محمد حسین رحیمی، ناشر: ساجدین، سال چاپ1378
احکام اموات، امام خمینی (رضوان الله تعالی علیه)، موسسه تنظیم و نشر آثار امام
نماز میت، رضا دانشور، ناشر: لوح، چاپ تهران

مقالات

نماز میت، ویکی شیعه
نماز میت، محمد رضا فروزان،1391

پانویس

  1. (اسراء/70)
  2. الخصال ج 1 27 المؤمن أعظم حرمه من الکعبه ..... ص : 27
  3. تهذیب الأحکام (تحقیق خرسان)، ج 3، ص: 201
  4. فَإِنْ قِیلَ فَلِمَ أُمِرُوا بِالصَّلَاهِ عَلَی الْمَیِّتِ قِیلَ لِیَشْفَعُوا لَهُ وَ یَدْعُوا لَهُ بِالْمَغْفِرَهِ لِأَنَّهُ لَمْ یَکُنْ فِی وَقْتٍ مِنَ الْأَوْقَاتِ أَحْوَجَ إِلَی الشَّفَاعَهِ فِیهِ وَ الطَّلِبَهِ وَ الدُّعَاءِ وَ الِاسْتِغْفَارِ مِنْ تِلْکَ السَّاعَهِ فَإِنْ قَالَ فَلِمَ جُعِلَتْ خَمْسُ تَکْبِیرَاتٍ دُونَ أَنْ تَصِیرَ أَرْبَعاً أَوْ سِتّاً قِیلَ إِنَّمَا الْخَمْسُ أُخِذَتْ مِنَ الْخَمْسِ الصَّلَوَاتِ فِی الْیَوْمِ وَ اللَّیْلَهِ وَ ذَلِکَ أَنَّهُ لَیْسَ فِی الصَّلَاهِ تَکْبِیرَهٌ مَفْرُوضَهٌ إِلَّا تَکْبِیرَهُ الِافْتِتَاحِ فَجُمِعَتِ التَّکْبِیرَاتُ الْمَفْرُوضَاتُ فِی الْیَوْمِ وَ اللَّیْلَهِ فَجُعِلَتْ صَلَاهً عَلَی الْمَیِّتِ فَإِنْ قَالَ فَلِمَ لَمْ یَکُنْ فِیهَا رُکُوعٌ وَ لَا سُجُودٌ قِیلَ لِأَنَّهُ لَمْ یَکُنْ یُرِیدُ بِهَذِهِ الصَّلَاهِ التَّذَلُّلَ وَ الْخُضُوعَ إِنَّمَا أُرِیدُ بِهَا الشَّفَاعَهُ لِهَذَا الْعَبْدِ الَّذِی قَدْ تَخَلَّی عَمَّا خَلَّفَ وَ احْتَاجَ إِلَی مَا قَدَّمَ علل الشرائع ج 1 باب علل الشرائع و أصول الإسلام ..... ص : 247 - علل الشرائع / ترجمه ذهنی تهرانی ج 1 علل و اسرار احکام از زبان فضل بن شاذان ..... ص : 803
  5. فَإِنْ قِیلَ فَلِمَ جَوَّزْتُمُ الصَّلَاهَ عَلَی الْمَیِّتِ بِغَیْرِ وُضُوءٍ قِیلَ لِأَنَّهُ لَیْسَ فِیهَا رُکُوعٌ وَ لَا سُجُودٌ وَ إِنَّمَا هِیَ دُعَاءٌ وَ مَسْأَلَهٌ وَ قَدْ یَجُوزُ أَنْ تَدْعُوَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ وَ تَسْأَلَهُ عَلَی أَیِّ حَالٍ کُنْتَ وَ إِنَّمَا یَجِبُ الْوُضُوءُ فِی الصَّلَاهِ الَّتِی فِیهَا رُکُوعٌ وَ سُجُود علل الشرائع ج 1 باب علل الشرائع و أصول الإسلام ..... ص : 247- عیون أخبار الرضا علیه السلام / ترجمه غفاری و مستفید، ج 2، ص: 243
  6. عنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: یَنْبَغِی لِأَوْلِیَاءِ الْمَیِّتِ مِنْکُمْ- أَنْ یُؤْذِنُوا إِخْوَانَ الْمَیِّتِ بِمَوْتِهِ- فَیَشْهَدُونَ جِنَازَتَهُ وَ یُصَلُّونَ عَلَیْهِ وَ یَسْتَغْفِرُونَ لَهُ- فَیُکْتَبُ لَهُمُ «3» الْأَجْرُ وَ یُکْتَبُ لِلْمَیِّتِ الِاسْتِغْفَارُ وَ یَکْتَسِبُ هُوَ الْأَجْرَ فِیهِمْ- وَ فِیمَا اکْتُسِبَ لَهُ «4» مِنَ الِاسْتِغْفَارِ. وسائل الشیعه؛ ج3، ص: 59، گزیده کافی، ج 2، ص: 144
  7. (توبه/84)
  8. ترجمه المیزان، ج 9، ص: 487
  9. تفسیر نور- الثقلین کافی، ج 3، ص 181.
  10. تفسیر نور، ج 5، ص: 119
  11. وسائل الشیعه؛ ج3، ص: 90
  12. جَاءَ نَفَرٌ مِنَ الْیَهُودِ إِلَی رَسُولِ اللَّهِ ص- فَسَأَلُوهُ عَنْ مَسَائِلَ إِلَی أَنْ قَالَ ع- وَ مَا مِنْ مُؤْمِنٍ یُصَلِّی عَلَی الْجَنَائِزِ- إِلَّا أَوْجَبَ اللَّهُ لَهُ الْجَنَّهَ- إِلَّا أَنْ یَکُونَ مُنَافِقاً أَوْ عَاقّاً. وسائل الشیعه؛ ج3، ص: 60
  13. وسائل الشیعه؛ ج3، ص: 133
  14. أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: تُصَلَّی عَلَی الْجِنَازَهِ فِی کُلِّ سَاعَهٍ إِنَّهَا لَیْسَتْ بِصَلَاهِ رُکُوعٍ وَ لَا سُجُودٍ وَ إِنَّمَا تُکْرَهُ الصَّلَاهُ عِنْدَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَ عِنْدَ غُرُوبِهَا الَّتِی فِیهَا الْخُشُوعُ وَ الرُّکُوعُ وَ السُّجُودُ لِأَنَّهَا تَغْرُبُ بَیْنَ قَرْنَیْ شَیْطَانٍ وَ تَطْلُعُ بَیْنَ قَرْنَیْ شَیْطَانٍ الکافی (ط - الإسلامیه)، ج 3، ص: 180-و قیل: القرن: القوّه أی حین تطلع یتحرک الشیطان و یتسلط فیکون کالمعین لها و قیل: بین قرنیه‌ای امتیه الاولین و الآخرین و کل هذا تمثیل لمن یسجد للشمس عند طلوعها فکأن الشیطان سول له ذلک فإذا سجد لها کان کأنّ الشیطان مقترن بها. انتهی.
    و قال النووی فی شرح المسلم: أی حزبیه اللذین یبعثهما للإغواء. و قیل: جانبی رأسه فانه یدنی رأسه إلی الشمس فی هذین الوقتین لیکون الساجدون لها کالساجدین له و یخیل لنفسه و لاعوانه انهم یسجدون له و حینئذ یکون له و لشیعته تسلط فی تلبیس المصلین. انتهی. هذا آخر ما فی المرأه و لشارح الخصال بالفارسیّه بیان لهذا الحدیث طبع فی آخر مجلده الثالث فمن أراد الاطلاع فلیراجع هناک. و سیأتی فی کتاب الصلاه حدیث رواه المؤلّف عن علیّ بن إبراهیم عن أبیه رفعه قال: قال رجل لابی عبد اللّه علیه السلام: الحدیث الذی روی عن ابی جعفر علیه السلام أن الشمس تطلع بین قرنی الشیطان؟ قال: نعم إن إبلیس اتخذ عرشا بین السماء و الأرض فإذا طلعت الشمس و سجد فی ذلک الوقت الناس قال إبلیس لشیاطینه: ان بنی آدم یصلون لی.
  15. عَنْ یُونُسَ بْنِ یَعْقُوبَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْجِنَازَهِ أَ یُصَلَّی عَلَیْهَا عَلَی غَیْرِ وُضُوءٍ فَقَالَ نَعَمْ إِنَّمَا هُوَ تَکْبِیرٌ وَ تَحْمِیدٌ وَ تَسْبِیحٌ وَ تَهْلِیلٌ کَمَا تُکَبِّرُ وَ تُسَبِّحُ فِی بَیْتِکَ عَلَی غَیْرِ وُضُوءٍ الکافی (ط - الإسلامیه)، ج 3، ص: 178
  16. توضیح المسائل (امام خمینی)، ص: 132
  17. توضیح المسائل (امام خمینی)، ص: 133
  18. الْعِلَّهُ الَّتِی مِنْ أَجْلِهَا یُکَبَّرُ عَلَی الْمَیِّتِ خَمْسُ تَکْبِیرَاتٍ أَنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی فَرَضَ عَلَی النَّاسِ خَمْسَ فَرَائِضَ الصَّلَاهَ وَ الزَّکَاهَ وَ الصَّوْمَ وَ الْحَجَّ وَ الْوَلَایَهَ فَجَعَلَ لِلْمَیِّتِ عَنْ کُلِّ فَرِیضَهٍ تَکْبِیرَهً. من لا یحضره الفقیه، ج 1، ص: 163
  19. عیون أخبار الرضا علیه السلام / ترجمه غفاری و مستفید، ج 2، ص: 240- من لا یحضره الفقیه باب الصلاه علی المیت ..... ص : 161
  20. توضیح المسائل (امام خمینی)، ص: 134
  21. مقصود از« مستضعف» در اینجا، کسی است که از تشخیص مذهب حقّ- یعنی شیعه امامیّه اثنی عشری- عاجز بوده، و هیچ دشمنی با آن مذهب نداشته، و در عین حال مجهول الحال هم نباشد.
  22. ادب حضور (ترجمه فلاح السائل)، ص: 158
  23. عیون أخبار الرضا علیه السلام / ترجمه غفاری و مستفید، ج 2، ص: 62
  24. کشف الغمه / ترجمه و شرح زواره‌ای، ج 2، ص: 80
  25. توضیح المسائل (امام خمینی)، ص: 135