فرهنگ مصادیق:نماز طواف

از پژوهشکده امر به معروف
(تغییرمسیر از نماز طواف)
پرش به: ناوبری، جستجو
نماز طواف

نماز طواف از دیدگاه فقهای شیعه و سنی‏

مقدمه

از جمله واجبات عمره و حج در فقه شیعه، نماز طواف است. طواف کننده بعد از اتمام عمره و طواف حج، دو رکعت نمازا- مثل صبح- می‌خواند و احوط آن است که بعد از طواف بلافاصله نماز بخواند. [۱]
اما فقهای اهل تسنن در مورد حکم نماز طواف دو نظریه مختلف داده‌اند:
الف- «شافعیها» و «حنبلیها» نماز طواف را از مستحبات طواف می‌دانند.[۲]
بنابراین نه تنها واجبی به نام نماز طواف را در حج قبول ندراند، بلکه استحباب آن را در ضمن طواف می‌دانند و لذا می‌گویند: از جمله مستحبات طواف، خواندن دو رکعت نماز است.
شافعیها معتقدند که آن دو رکعت نماز هم لازم نیست حتماً به نیت نماز طواف باشد بلکه هر نمازی اگرچه نماز واجب (مثلًا نماز صبح) یا نماز نافله باشد، کافی است. ولی در هر حال مستحب است بلافاصله بعد از طواف بخواند.[۳]
«ابن رشد» می‌گوید: فقها اجماع دارند بر اینکه: از مستحبات طواف است که بعد از آن، دو رکعت نماز خوانده شود و در این‌باره استناد کرده‌اند به عمل رسول خدا صلی الله علیه وآله که دور کعبه طواف (هفت شوط) کرد و در پشت مقام ابراهیم دو رکعت نماز خواند و فرمود: حج خود را از من یاد بگیرید.[۴] ب- «مالکیه» و «حنفیه» خواندن دو رکعت نماز، بعد از طواف را از واجبات طواف می‌دانند. «مالکیه» تصریح می‌نمایند که: نماز طواف جزئی از «طواف» است و لذا فتوا داده‌اند که اگر وضو یا غسل کسی بعد از طواف و قبل از نماز آن، باطل شود باید بعد از گرفتن وضو یا انجام غسل، دوباره طواف کند و بلافاصله نماز طواف را بخواند تا بین این دو، فاصله ایجاد نشود.
از آنچه گفته شد معلوم می‌شود که در اصل وجوب نماز طواف، بین فقهای اهل سنت اختلاف نظر هست. از فتاوای برخی از فقهای فعلی‌عربستان برمی‌آید که آنان در این مسأله تابع فقه حنبلی و شافعی هستند و لذا فتوا به استحباب نماز طواف داده‌اند و گفته‌اند: اگر نماز طواف را فراموش نمود اشکال ندارد زیرا که سنت است و واجب نیست. [۵]

دلائل وجوب نماز طواف در فقه شیعه‏

روایات فراوانی از پیشوایان ما رسیده است که به روشنی، وجوب نماز طواف را نشان می‌دهد. و در برخی از آنها به آیه شریفه (وَ اتَّخِذُوا مِن مَّقَامِ إِبْرَ هِیمَ مُصَلًّی)،[۶]استناد شده است. اینک به عنوان نمونه ترجمه سه حدیث را در اینجا می‌آوریم:
۱- امام صادق علیه السلام فرمود: «وقتی که از طواف فارغ شدی به مقام ابراهیم برو، آن را رو به روی خود قرار داده و دو رکعت نماز بخوان ... و این دو رکعت واجب است ...».[۷]
۲- همچنین امام صادق علیه السلام فرمود: «خواندن دو رکعت نماز طواف عمره و طواف حج و طواف نساء نزد مقام ابراهیم واجب است».[۸]
۳- باز امام ششم فرمود: «طواف کننده، باید نماز طواف را پشت مقام ابراهیم بخواند، زیرا خداوند فرموده است: «مقام ابراهیم را نمازگاه خویش قرار دهید»[۹] و اگر نماز طواف را در جای دیگر خواندی باید آن‌را دوباره در پشت مقام بخوانی.[۱۰]

محل نماز طواف‏

نماز طواف در کدام نقطه از مسجد الحرام خوانده شود؟
فقهای شیعه که قائل به وجوب آن هستند، گفته‌اند: واجب است این نماز نزد مقام ابراهیم خوانده شود و احتیاط واجب آن است که آن را پشت مقام ابراهیم به جا آورد به طوری که «سنگی» که «مقام» است بین او و خانه کعبه واقع شود، و بهتر آن است که هر چه ممکن باشد نزدیکتر بایستد، البته نه به طوری که مزاحمت برای سایرین ایجاد کند[۱۱] لیکن فقهای اهل سنت، چه آنان که نماز طواف را واجب می‌دانند و چه آنان که مستحب می‌دانند، خواندن آن را پشت مقام ابراهیم، افضل و مستحب می‌دانند نه واجب، و می‌گویند: اگر نزد مقام ممکن نشد در «حجر اسماعیل» زیر ناودان، و اگر در حجر هم ممکن نبود در جایی نزدیک کعبه بخواند[۱۲] برخی از فقهای معاصر عربستان سعودی نیز عیناً همین‌گونه فتوا داده‌اند.[۱۳]
اگر در موسم حج دیده می‌شود که برخی از مسلمانان غیر شیعی نیز پشت مقام ابراهیم نماز طواف می‌خوانند، از این جهت است که فقهای آنان خواندن این نماز را در پشت مقام افضل می‌دانند و آنان که توجه‌دارند، به این استحباب عمل می‌نمایند.
گاهی در موسم حج مشاهده می‌شود که تجمع نمازگزاران پشت مقام ابراهیم برای طواف کنندگان ایجاد مزاحمت می‌نماید و احیاناً با اعتراض آنان روبه‌رو می‌شود. باید توجه داشت که این موضوع نیز ریشه در فتوای فقهای آنان دارد که یا نماز طواف را واجب نمی‌دانند، یا اگر واجب هم بدانند خواندن آن را در پشت مقام واجب نمی‌دانند، ولی به این نکته نیز باید توجه نمود که اگرچه فقهای شیعه طبق حکم قرآن و روایات، خواندن نماز طواف در پشت مقام را واجب می‌دانند لیکن فرموده‌اند: «اگر کسی به واسطه زیادی جمعیت نتوانست پشت مقام بایستد به طوری که گفته شود نزد مقام نماز می‌خواند به واسطه دوری زیاد، در یکی از دو جانب به‌جا آورد، در جایی که گفته شود نزد مقام نماز می‌خواند».[۱۴]
در این مورد که باید نماز طواف را پشت مقام ابراهیم خواند، علاوه بر روایاتی که نقل شد، ترجمه دو روایت را نیز در ذیل می‌آوریم:
۱- امام رضا (ع) فرمود: «جایز نیست کسی نماز طواف را جز پشت مقام- همین جایی که امروز هست- بخواند».[۱۵]
۲- امام صادق فرمود: «بعد از هر طواف به دور کعبه (طواف عمره، طواف حج، طواف نساء) باید دو رکعت نماز نزد مقام ابراهیم بخواند».[۱۶][۱۷]

پا نویس

  1. امام خمینی( ره)، مناسک حج، قم، پاسدار اسلام، ص 149.
  2. عبدالرحمن الجزیری، الفقه علی مذاهب الاربعة، بیروت، دارالفکر، ج 1، ص 658- 657.
  3. الجزیری، همان کتاب، ص 656.
  4. بدایة المجتهد، بیروت، دارالوفاء، ج 1، ص 341.
  5. ابن‌باز، الفتاوی المهمة، ص 41.
  6. بقره: 125.
  7. جامع احادیث الشیعة، ج 11، ص 375، از باب 53؛ فیض کاشانی، الوافی، مکتبة امیرالمؤمنین، اصفهان، ج 13، ص 905.
  8. جامع احادیث الشیعة، ج 11، ص 379.
  9. بقره: 125.
  10. بقره: 125.
  11. امام خمینی( ره)، مناسک حج، قم، پاسدار اسلام، ص 147.
  12. عبدالرحمن الجزیری، الفقه علی المذاهب الاربعة، بیروت، دارالفکر، ج 1، ص 658.
  13. بن باز، الفتاوی المهمة، ریاض، ص 41- 40.
  14. امام خمینی( ره)، مناسک حج، قم، پاسدار اسلام، ص 150.
  15. جامع احادیث الشیعه، ج 11، ص 276.
  16. بقره: 125.
  17. برگرفته از کتاب بحث‌هایی از فقه تطبیقی، مهدی پیشوایی - حسین گودرزی، ص87.
منبع: موسسه آموزشی پژوهشی مذاهب اسلامی - تاریخ برداشت: 95/03/31