فرهنگ مصادیق:نماز جمعه

از پژوهشکده امر به معروف
(تغییرمسیر از نماز جمعه)
پرش به: ناوبری، جستجو
نماز جمعه


نویسنده: سید مجید پوربهشت
تهیه و تدوین : پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر قم - 95/7/7

مقدمه

روز جمعه در بین ایام هفته بهترین روز هفته است، این روز نسبت به سایر ایام امتیازایتی دارد، که به نوبه خود منحصر به فرد است، حضرت امیرالمومنین (علیه السلام) در ضمن خطبه‌ای در روز جمعه فرمودند:
روز جمعه روزی است که خداوند این رور را عید قرار داده، بهترین روز و بهترین عید است، خداوند در این روز شما را امر کرده که به نماز جمعه شتاب کنید، پس رغبت نشان بدهید، نیت‌هاتان را خالص کنید، در نماز جمعه زیاد گریه، دعاء و درخواست مغفرت کنید،[هنگام نماز جمعه] ساعت مبارکی است که هرکس در این ساعت از خداوند در خواستی بکند، عطاء می‌کند..... [۱] در روایت دیگری امام صادق (علیه السلام) می‌فرماید:
در روز جمعه به چیزی غیر از عبادت مشغول نشوید، زیرا در این روز بندگان مورد مغفرت واقع می‌شوند، و رحمت الهی نازل می‌شود [۲].
«اسلام برای نماز جمعه، خیلی اهمیت قائل است، از قول پیامبر خدا(صلی الله علیه واله) نقل شده که فرمود: «َ مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ- فَعَلَيْهِ بِالْجُمُعَةِ يَوْمَ الْجُمُعَة» [۳]. یعنی هر کس که ایمان دارد، در روز جمعه نباید نماز جمعه را فراموش کند. از امام باقر(علیه السلام) روایت شده است که فرمود: « وَ اللَّهِ لَقَدْ بَلَغَنِي أَنَّ أَصْحَابَ النَّبِيِّ ص كَانُوا يَتَجَهَّزُونَ لِلْجُمُعَةِ يَوْمَ الْخَمِيس‏» [۴]. یعنی اصحاب پیامبر، در روز پنجشنبه خودشان را برای فردا آماده می‌کردند، تا به نماز جمعه بروند.
دربارهٔ احترام به نماز جمعه، از امام صادق(علیه الصلاه والسلام) روایت است: « لِيَتَزَيَّنْ أَحَدُكُمْ يَوْمَ الْجُمُعَةِ »؛ روز جمعه، خود را زینت کنید. «يَغْتَسِلُ وَ يَتَطَيَّبُ وَ يُسَرِّحُ لِحْيَتَهُ »؛ غسل کنید، عطر بزنید و سر و صورت خود را مرتب نمایید. «يَلْبَسُ أَنْظَفَ ثِيَابِه‏» [۵]؛ تمیزترین لباس هایتان را بپوشید و به نماز جمعه بروید.
در یک روایت دارد که «ٌ لَوْ يَعْلَمُ أُمَّتِي مَا لَهُمْ فِيهَا ‏»؛ اگر مردم منافع این سه چیز را می‌دانستند، «لَضَرَبُوا عَلَيْهَا بِالسِّهَامِ» [۶]، بر سر آن با هم منازعه می‌کردند برای حضور قرعه کشی می‌انداختند. آن سه چیز، عبارت از اذان و زود رفتن به نماز جمعه و قرار گرفتن در صف اول است، که ممکن است صف اول جهاد یا صف اول نماز جمعه باشد.
در یک روایت فرمود: «مَنْ تَرَكَ الْجُمُعَةَ ثَلَاثاً مِنْ غَيْرِ عِلَّةٍ طَبَعَ اللَّهُ عَلَى قَلْبِه‏» [۷]. هر کس سه جمعه پشت سر هم، از روی بی اعتنایی نماز جمعه را ترک کند - اگر کسی کاری داشته باشد، آن مورد بحث نیست - خداوند بر قلب او مهر می‌زند. [۸] در منابع روایی احادیث زیادی در مورد نماز جمعه وارد شده است، در بحارالانوار باب مستقلی در مورد وجوب، فضیلت، شرایط....نماز جمعه [۹]آمده است، در کتاب وسایل الشیعه [۱۰] بیش از ۲۷۳ روایت پیرامون نماز جمعه آمده است.
نماز جمعه از نماز جماعت بسیار مهم تر است؛ زیرا هم اجتماع بیشتری را در مسجد جامع شهر می‌طلبد و هم خطبه‌های امام جمعه عامل رشد فکری و معنوی مردم است.
امامت جمعه، سمت مهمی است و در هدایت فکر مردم بسیار مؤثر است. هر چه تریبون نماز جمعه قویتر و بهتر و صادقتر و مستقیمتر باشد، مردم صادق تر و مستقیم تر و قوی تر و مقاوم ترند و در مقابل فشار دشمن، هوشیارتر خواهند بود. [۱۱]
«ما نماز جمعه را از انقلاب و از امام داریم. قبل از انقلاب، نماز جمعه ی کشور ما هم از لحاظ تعداد نماز جمعه‌ها، هم از لحاظ کمیت مردمی که در آن شرکت می‌کردند و هم از لحاظ کیفیت سخنانی که گفته می‌شد - مگر استثناهای محدودی - نزدیک به صفر بود. بعد از انقلاب، نماز جمعه ی ایران در صدر فهرست نماز جمعه‌های دنیای اسلام قرار گرفت و این مبالغه نیست. هزار جمعه است که در تهران و در شهرستانهای دیگر، با اندکی تقدیم و تأخیر، نماز جمعه ای تشکیل می‌شود که از لحاظ کمیت شرکت کنندگان، در مواقعی حتما بی نظیر و یا در مواقعی هم کم نظیر است. از لحاظ نوع مطالبی که گفته می‌شود، در دنیای اسلام بی نظیر است. از لحاظ تأثیراتی که این نماز جمعه بر دل مردم، بر جان مردم، بر خط سیاسی مردم و بر تصمیم گیریهای بزرگ مردم می‌گذارد، در دنیا بی نظیر است.

هشت سال دفاع مقدس ما از نماز جمعه‌ها نیرو گرفت و در نماز جمعه‌ها تبیین شد. سخت‌ترین دوران این انقلاب - یعنی سالهای پنجاه ونه و شصت - که توطئهٔ عظیم سیاسی علیه امام و انقلاب و کشور طراحی و اجرا می‌شد، این توطئه در نماز جمعه‌ها شکست خورد. مردم در طول این مدت، در نماز جمعه، از زبان یک امام عادل و یک نفس امین - که همین ائمهٔ جمعهٔ محترمی هستند که در تهران و شهرستانها با مردم حرف می‌زنند - نسبت به مسائل کشورشان و مسائل جهان آگاه شدند و اطلاعاتشان به روز شد. در هیچ جای دنیا چنین چیزی وجود ندارد. این از برکات انقلاب بود.

دو نکته در این زمینه بسیار قابل توجه است: یک نکته، دشمنیهایی است که از اول انقلاب تا امروز با نماز جمعه شده است. هر هفته تبلیغات سنگین حجیمی از طرف دشمنان نسبت به نماز جمعه صورت می‌گرفت. حرفهایی می‌زدند که تقصیر هم نداشتند؛ چون ملت ایران را نمی‌شناختند. به ضرر خودشان حرف می‌زدند؛ مثل بسیاری از جاهای دیگر که رادیوهای بیگانه و صداهای دشمن، نسبت به مردم ایران حرف می‌زنند و اظهارنظر می‌کنند. اینها در واقع خود را پیش ملت ایران رسوا می‌کنند و بی خبری خودشان را نشان می‌دهند. حرفها می زدند که مایهٔ خندهٔ مردم شرکت کننده در نماز جمعه بود. می‌گفتند به هر کدام از افراد شرکت کننده در نماز جمعه ی تهران، فلان قدر پول می‌دهند، فلان قدر جنس می‌دهند! اینها همان مردمی بودند که با پشتیبانیهای مالی خودشان، آن جنگ عظیم را پشتیبانی کردند. در همین نماز جمعه ی تهران، انبوه پول و جنس و هدایای مردمی به سمت جبهه‌ها روانه می‌شد. این قدر این ایرانی ناشناسها، دربارهٔ این مردم اشتباه می‌کردند، جفا می‌نمودند و سخن به یاوه می‌گفتند!

آنها به تبلیغات هم اکتفا نکردند و نماز جمعه را مورد تهاجم خونین قرار دادند. پنج امام جمعهٔ معتبر معروف را به شهادت رساندند: مرحوم آیهالله قاضی، مرحوم آیهالله مدنی، مرحوم آیهالله صدوقی، مرحوم آیهالله دستغیب، مرحوم آیهالله اشرفی. پنج عالم مجتهد پیرمرد با تقوای پرهیزکار پارسا و پاکدامن را که هر هفته مردم با دل و جان پشت سر آنها می‌ایستادند و به آنها اقتدا می‌کردند، جلو چشم همین مردم در نماز جمعه به شهادت رساندند. به بسیاری دیگر هم سوء قصد کردند که بحمدالله به جایی نرسید. همین نماز جمعه ی تهران و همین محوطه‌ای که در آن نشسته‌اید، بسیاری از شما به یاد دارید که شاهد چه حوادثی بوده است. در موشکباران طولانی مدت تهران که در چند نوبت بود، مردم در نماز جمعه شرکت می‌کردند. یک نوبت که در حدود پنجاه روز یا دو ماه بود و هر روز و شبی موشکهای دشمن به این شهر فرود می‌آمد، این نماز جمعه با اجتماعی عظیم - شاید بشود گفت بیش از سایر اوقات - مملو از جمعیت می‌شد. چون خطر بود و مردم احساس می‌کردند که حضورشان در این جا خطرپذیری است و برای خداست، لذا برای ثواب مضاعف شرکت می‌کردند! بنده نماز جمعه‌هایی را به یاد دارم که در اثنای آن، صدای انفجار موشکها از اطراف همین محل نماز جمعه می‌آمد. در همین نماز جمعه، دشمن انفجار خونینی را به راه انداخت و جلو چشم مردم در همین نقطه عده‌ای به شهادت رسیدند؛ اما این مردم مثل کوه استوار ایستادند و تکان نخوردند. بنده آن روز در همین جا ایستاده بودم که آن انفجار اتفاق افتاد. اول خیال کردیم موشک یا بمباران هوایی است؛ نگران شدم که نماز جمعه به هم خواهد خورد. معلوم می‌شود که ما هم مردممان را درست نشناخته بودیم. خدا می‌داند که این صفها تکان نخورد. یک گله جا این انفجار واقع شد و چند لحظه همان جا یک هیاهویی شد، بعد شهدا و مجروحان را بردند؛ اما مردم همان جا نشستند و نماز جمعه و خطبه‌ها ادامه پیدا کرد!

و اما نکتهٔ دوم. مردم در تمام این بیست سال، نماز جمعه را با همهٔ آن دشمنیها گرم نگاه داشتند. در سرمای سخت زمستان، زیر آفتاب داغ سوزان تیر ماه و مرداد ماه تهران، در اوقات گوناگون، زن و مرد، گاهی بر روی زمینهای یخ، بر روی برف، در زیر بارندگی تند، گاهی بر روی زمین تفته و آسفالتهای داغ - که همین محوطه هم مسقف نبود و تمام محوطه را هم آفتاب و باران و برف می‌پوشاند - این نماز جمعه را طی سالهای متمادی حفظ کردند و پاس داشتند و نماز جمعه ی تهران برای نمازهای جمعه در سراسر کشور محور شد. بحمدالله امروز در سرتاسر کشور نمازهای جمعهٔ فراوانی تشکیل می‌شود؛ مردم اجتماع می‌کنند و امنای مردم برای مردم حرف می‌زنند و مسائل دینی و اعتقادی و سیاسی را برای آنها بیان می‌کنند. [۱۲]

آیات

سوره مبارکه جمعه:
یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا نُودِیَ لِلصَّلاهِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَهِ فَاسْعَوْا إِلی ذِکْرِ اللَّهِ وَ ذَرُوا الْبَیْعَ ذلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ * فَإِذا قُضِیَتِ الصَّلاهُ فَانْتَشِرُوا فِی الْأَرْضِ وَ ابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَ اذْکُرُوا اللَّهَ کَثِیراً لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ * وَ إِذا رَأَوْا تِجارَهً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَیْها وَ تَرَکُوکَ قائِماً قُلْ ما عِنْدَ اللَّهِ خَیْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجارَهِ وَ اللَّهُ خَیْرُ الرَّازِقِینَ (جمعه/9-10-11)
ترجمه آیات:
ای کسانی که ایمان آوردید هنگامی که در روز جمعه برای نماز جمعه اذان داده می‌شود به سوی ذکر خدا بشتابید و داد وستد را رها کنید، اگر بفهمید این برای شما بهتر است (9)
و چون نماز به پایان رسید در زمین پراکنده شوید و از فضل خدا طلب کنید و خدا را بسیار یاد کنید تا شاید رستگار گردید (10)
و چون در بین نماز از تجارت و لهوی با خبر می‌شوند به سوی آن متفرق گشته تو را در حال خطبه سر پا رها می‌کنند بگو آنچه نزد خدا است از لهو و تجارت بهتر است و خدا بهترین رازقان است (11)


آثار نماز جمعه

آثار اجتماعی

۱.وحدت و اتحاد و همدلی:
باتوجه به اینکه حضور در نماز جمعه واجب است، حضور همه افراد با تفکرات مختلف، دیدگاه‌های متفاوت، و جناح‌های گوناگون سبب همدلی و وحدت بین مومنین می‌شود؛ در روایتی که امام باقر و امام صادق (علیهماالسلام) نقل کردند:
خداوند سبحان در طول هفته ۳۵ وعده نماز واجب کرده، که در هیچکدام اجتماع واجب نیست مگر در نماز جمعه. [۱۳] این اجتماع با توجه به اینکه هفتگی هست، سبب وحدت و یکپارچگی جامعه می‌شود.
«به نظر من، یکی از مهمترین عوامل حفظ ایمان و روحیه در مردم، همین نمازهای جمعه و خطبه‌های جمعه و حضور معنوی مردم در صحنهٔ نماز جمعه است و این که یک نفر انسان امین، با زبان صادقی که مردم او را قبول دارند، هر جمعه از اوضاع کشور برای مردم می‌گوید و آنها را نصیحت، و جهتگیریشان را تصحیح می‌کند». [۱۴]
۲.نمایش جامعیت اسلام:
نماز جمعه ترکیبی هست از دو رکعت نماز، و دو خطبه که حکم دو رکعت را دارند، بدل از نماز ظهر است؛
در خطبه اول مسایل عبادی ودر خطبه دوم مسایل اجتماعی سیاسی و مشکلات جامعه مطرح می‌شود؛ نشانگر این است که اسلام فقط نماز خواندن و ذکر گفتن نیست، بلکه پرداختن به مسایل اجتماعی جهان اسلام و مشکلات مسلمین در حکم نماز است، حضور در نماز جمعه واجب است؛ نشانگر این است که اسلام دین اجتماعی است و حتی عبادی‌ترین اعمال همراه با اجتماع است، و با رهبانیت مخالف است.
مستحب است امام جمعه به چیزی از قبیل کمان و شمشیر (اسلحه) و عصا تکیه کند؛ نشانگر این است که در همه حال حتی وقت خواندن خطبه نماز جمعه آمادگی دفاعی خود را حفظ می‌کنیم و نسبت به دشمن حساس باشیم.
مستحب است در رکعت دوّم نماز جمعه بعد از حمد سورهٔ منافقین خوانده شود؛ نشانگر این است که هیچوقت حتی موقع انجام نماز، از دشمنان غفلت نکن و مواظب مکر و حیله‌ها باشید .
«سورهٔ جمعه، هر هفته در نماز جمعه تکرار می‌شود. آدم در این جاها می‌فهمد که چرا سورهٔ جمعه باید هر هفته تکرار بشود و مردم اینها را بشنوند. ببینید چه طور این حقیقت، به شکل بسیار هنرمندانه و ظریفی بیان شده است. اول، گسترهٔ دعوت الهی را بیان می‌کند: «هوالذی بعث فی الامیین رسولا منهم یتلوا علیهم ایاته و یزکیهم و یعلمهم الکتاب و الحکمه و ان کانوا من قبل لفی ضلال مبین. و اخرین منهم لما یلحقوا بهم». یعنی خدا این پیامبر را فقط برای همین عده یی که هستند، نفرستاده است؛ بلکه برای دیگرانی هم که هنوز به اینها ملحق نشده‌اند - یعنی شماها، یعنی نسلهای آینده - فرستاده است. آیا پرتاب این دعوت الهی و کشش آن، به نسلهای بعد هم خواهد رسید؟» [۱۵]
به علاوه در در سوره جمعه اندیشه موهوم یهود در باره برتری ایشان به نقد کشیده شده، و آنان به عنوان گروهی ستمگر و تکذیب کننده کتاب آسمانی معرفی شده‌اند.

آثار عبادی

۱.سبب آمرزش گناهان: پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله): کسی که در نماز جمعه حاضرشود، و ایمان داشته باشد، اعمال گذشته او پاک می‌شود، و گویا زندگی را دوباره آغاز کند. مَنْ أَتَی الْجُمُعَهَ إِیمَاناً وَ احْتِسَاباً اسْتَأْنَفَ الْعَمَلَ. [۱۶] ۲. نماز جمعه شرط قبولی سایر اعمال: نماز جمعه به قدری با ارزش است که اگر کسی از روی کوچک شمردن در آن حاضر نشود، سایر اعمال او مقبول واقع نمی‌شود، پیامبر اکرم در ضمن خطبه بلندی که شیعه و سنی نقل کردند فرمودند:
خداوند تبارک وتعالی نماز جمعه را بر شما واجب کرده است، اگر کسی در زمان حیات من یا بعداز من از روی کوچک شمردن در نماز جمعه حاضر نشود، کارهای او برکت ندارد، نمازهای او قبول نمی‌شود، زکات او صحیح نیست، حج او قبول نیست، روزه‌های او صحیح نیست، کارهای نیک او قبول نمی‌شود، مگر اینکه توبه کند [۱۷].
۳.معادل حج: شخصی از اعراب بادیه نشین به نام قلیب خدمت پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله) آمد و عرض کرد یا رسول الله من آماده حج شدم ولی موفق به انجام حج نمی‌شوم، حضرت فرمودند در نماز جمعه شرکت کن، که نماز جمعه حج مستمندان است [۱۸].
۴.ترک کردن نماز جمعه سبب نفاق:
در روایتی آمده است :کسی که سه جمعه پشت سر هم از روی عمد بدون علت در نماز جمعه شرکت نکند، خداوند بر قلب او مهر نفاق می‌زند [۱۹] ۵.مستجابب شدن دعاء:
امام صادق (علیه السلام): در روز جمعه دوموقع دعاء مستجاب می‌شود؛ یکی وقتی که امام از خطبه‌ها فارغ می‌شود تا وقتی که مردم صف‌های نماز را مرتب می‌کنند، دوم آخرین وقت از روز تا وقت غروب خورشید. [۲۰] ۶. ایمنی عذاب آخرت:
در روایات تصریح شده که یکی از آثار نماز جمعه ایمنی از عذاب‌های آخرت است: امام صادق (علیه السلام): اولین قدمی که برای شتاب به نماز جمعه برداشته می‌شود، عذاب جهنم از او برداشته می‌شود مَا مِنْ قَدَمٍ سَعَتْ إِلَی الْجُمُعَهِ- إِلَّا حَرَّمَ اللَّهُ جَسَدَهَا عَلَی النَّارِ. [۲۱]
عده‌ای از یهود خدمت پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله) آمدند و از هفت خصلت سوال کردند که یکی از آنها نماز جمعه بود، حضرت فرمودند روز جمعه روزی است که خداوند اولین و آخرین رادر این روز جمع می‌کند، هیچ مومنی برای نماز جمعه قدم بر نمی‌دارد مگر اینکه خداوند سختی‌های روز قیامت را از او برمی دارد، و به او می‌گویند می‌کنند وارد بهشت شو. [۲۲]

راهکارها

رهبر عزیز انقلاب در این زمینه نکاتی را فرمودند: ما اول باید فکر کنیم که چگونه می‌شود جوانان را به نماز جمعه جذب کرد. آنچه که برای ما ایجاب می‌کند، این است که نسبت به این قضیه، بررسی و فکر بشود. البته خیلی آسان می‌شود همهٔ تقصیرها را گردن دیگران انداخت؛ بگوییم وضع اقتصادی این طور، گرانی آن طور، فوتبال آن طور، پس مردم نمی‌آیند! می‌شود این را گفت؛ اما درست نیست.
اینها عواملی در گوشه و کنار هستند و البته تأثیراتی هم دارند - بی تأثیر نیستند - اما عامل این که ما ببینیم در نماز جمعه ی ما جوانی حضور ندارد، یا بسیار معدود حضور دارد، یا با شوق و رغبت نمی‌آید، این نیست. اصل قضیه این است که این مرکز باید جاذبه داشته باشد، تا بکشاند. اگر جاذبه داشت، خواهد کشاند؛ حتی از پای تلویزیون هم هرگونه انسانی را می‌کشاند. ما نباید این مرکز به این مهمی را رها بکنیم؛ اساس کار ما این جاست. نماز جمعه است که دلها را محکم و ایمانها را قوی می‌کند؛ شجاعت اقدام به افراد می‌بخشد و این سربازان عظیم و این جنودالله را در هنگام لزوم به کار می‌اندازد. اگر این حربه کند شد، بسیاری از مشکلات به وجود خواهد آمد. [۲۳]

راهکارهای اجتماعی و حکومتی

۱. پرهیز از اختلاف:
« گاهی در بعضی از شهرها دیده می شود که بین بعضی از مسؤولان، یا بعضی از اهل علم، یا بعضی از اصحاب و شؤون مختلف، اختلافاتی وجود دارد؛ مردم نه حال نماز جمعه، نه حال نماز جماعت، نه حال راهپیمایی، نه حال کارهای گوناگون را دارند؛ اصلا دلمرده‌اند. وحدت و اتفاق و هماهنگی و نزدیکی به هم، به مردم شور و نشاط می‌دهد. این جا بحمدالله این طور است؛ ما باید این را هرچه بیشتر کنیم. [۲۴]
۲.انتصاب خطیب توانا، مقبول، باسواد، با تقوا:
«اگر ما بی تقوایی کردیم و بر اثر بی تقوایی ما ضایعه یی پیش آمد، ضایعه بر اسلام پیش می‌آید، نه بر ما؛ آن وقت وزر و وبالش به گردن ماست، روسیاهیش متعلق به ماست. هر وقت این داستان به یادم می‌آید، تکان می‌خورم. در شهری از شهرهای مسلمانان، محلهٔ مسیحی نشینی بود و دختری از مسیحیها عاشق اسلام شده بود و رغبت به اسلام پیدا کرده بود. او به کلیسا نمی‌رفت، در مراسم دینی شرکت نمی‌کرد و پدر و مادر او درمانده بودند که با این دختر چه بکنند. مؤذن یا قرآن خوان بدصدایی پیدا شد، پدر آن دختر پول داد و گفت بیا نزدیک خانهٔ ما اذان بگو! او هم رفت و اذان گفت. وقتی صدای نکرهٔ او بلند شد، همهٔ مردم آن محل متوحش شدند. این دختر گفت: چه صدایی است؟ پدر پاسخ گفت: چیزی نیست، اذان مسلمانان است. دختر گفت: عجب! مسلمانان اینند؟ عشق اسلام از دلش رفت! مولوی این داستان را در کتاب مثنوی نقل می‌کند. این کتاب، کتاب پرحکمتی است. این هم یک حکمت است که واقعیت دارد. [۲۵]
۳.آگاه کردن مردم نسبت به آثارنماز جمعه:
۴.تهیه امکانات مناسب؛ مصلی بزرگ، مجهز، نزدیک به مرکز شهر، آماده کردن وسیله ایاب و ذهاب،تهیه هدایای جزیی برای نونهالان
۵.اصلاح رفتار متدینین، که منجر به بد بینی سایر افراد می‌شود؛

راهکارهای شخصی

۱. احساس مسئولیت و تقویت انگیزه مومنان:
۲. پرهیز از تنبلی و راحت طلبی:
۳. معرفت پیدا کردن به نماز جمعه:

شرایط نماز جمعه

علاوه بر شرائط نمازهای یومیه، چند شرط دیگر دارد: [۲۶]

حضور پنج نفر

حدّ اقلّ نمازگزاران که امام هم یکی از آنهاست باید پنج نفر باشند و به کمتر از آن منعقد نمی‌شود.
اگر بعضی از افراد جماعت بروند و عدد مطلوب یعنی حدّ اقل نمازگزاران کم شود هر چند بعد از خطبه باشد و آن افراد برنگردند یا کسانی دیگر به جای آنها نیایند و حدّ اقلّ عدد تکمیل نشود، جمعه منعقد نمی‌گردد و از باقی مانده جمعه ساقط می‌شود.
اگر افرادی که در بین خطبه رفته بودند قبل از گذشتن وقت برگردند نماز جمعه را باید بخوانند، و تکرار آن چه از خطبه شنیده شده بود در صورتی که موالات عرفیّه بهم نخورده باشد واجب نیست و الّا احوط تکرار خطبه است، و هم چنین اگر افرادی که بعد از خطبه رفته بودند پیش از نماز برگردند. هر گاه به واسطهٔ رفتن چند نفر عدد کم شود و به جای آنها از کسانی که خطبه را گوش نکرده‌اند عدد تکمیل گردد، ظاهر این است که تکرار خطبه لازم باشد زیرا که عدد مذکور «پنج یا هفت نفر» در استماع خطبه ظاهراً شرط است، هر چند جایز است دیگران که خطبه را گوش نداده‌اند به آنها در نماز ملحق شوند.
عدول از نماز جمعه به نماز ظهر صحیح نیست.

ایراد دو خطبه

در خطبه‌های نماز جمعه چه مطالبی باید بیان شود:
نماز جمعه دارای دو خطبه است که مانند اصل نماز، واجب بوده و باید توسط امام جمعه ایراد شود. بدون این دو خطبه نماز جمعه محقق نمی‌شود.
واجب است دو خطبه را قبل از نماز جمعه بخواند و اگر اول نماز جمعه را به جا آورد باطل است. [۲۷]جائز است دو خطبه نماز جمعه قبل از ظهر شرعی ایراد شود [۲۸] به طوری که پایان خطبه‌ها با ظهر شرعی مصادف باشد ولی احتیاط مستحب آن است که آنها را در وقت ظهر بخواند.
در خطبه اول واجب است حمد الهی، گرچه به هر لفظی که حمد الهی محسوب شود جایز است، ولی احتیاط مستحب آن است که به لفظ جلاله «اللّٰه» باشد و احتیاط واجب آن است که پس از آن به ثنای الهی بپردازد و سپس به پیغمبر اسلام درود فرستد و واجب است مردم را به تقوی سفارش کند و یک سوره کوچک از قرآن را بخواند.
و در خطبه دوم نیز حمد و ثنای الهی به صورتی که ذکر شد و درود بر پیغمبر اسلام واجب است. و احتیاط واجب آن است که در این خطبه نیز به تقوی سفارش کند و سوره کوچکی از قرآن تلاوت نماید. و احتیاط مستحب و مؤکد آن است که در خطبهٔ دوم پس از درود بر پیغمبر صلی اللّٰه علیه و آله و سلم به ائمه معصومین علیهم السلام نیز درود بفرستد و برای مؤمنین استغفار کند. و بهتر است از خطبه‌های منسوب به امیر المؤمنین علیه السلام یا آن چه از ائمه معصومین علیهم السلام وارد شده انتخاب کند.
بهتر است امامِ خطیب، بلیغ باشد و به تناسب اوضاع و احوال سخن گوید و عبارات فصیح و روان به کار برد، به حوادثی که در سراسر عالم بر مسلمین می‌گذرد بخصوص حوادث منطقه خود، آشنا باشد. مصالح اسلام و مسلمین را تشخیص دهد. چنان شجاع باشد که در راه خدا از ملامت و نکوهش احدی بیم به خود راه ندهد، در اظهار حق و ابطال باطل بر حسب شرایط زمان و مکان صراحت داشته باشد، اموری از قبیل مواظبت در اوقات نماز و عمل به روش صلحا و اولیاء خدا را که موجب تأثیر کلام او در مردم است رعایت کند، کارهای او با مواعظ و وعد و وعیدهایش تطبیق نماید، از آن چه که موجب سبکی او و کلامش می‌شود حتی از قبیل پرگویی، شوخی و بیهوده گویی بپرهیزد و همه این امور را تنها برای خداوند رعایت کند و هدفش اعراض از دنیا پرستی و ریاست طلبی باشد که سر سلسلهٔ همهٔ گناهان است، تا کلامش در جان مردم مؤثر افتد.
بهتر است امام خطیب در خطبه نماز جمعه مصالح دین و دنیای مسلمین را تذکر دهد و مردم را در جریان مسائل زیانبار و سودمند کشورهای اسلامی و غیر اسلامی قرار دهد و نیازهای مسلمین را در امر معاد و معاش تذکر دهد و از امور سیاسی و اقتصادی آن چه را که در استقلال و کیان مسلمین نقش مهمی دارد گوشزد کند و کیفیت صحیح روابط آنان را با سایر ملل بیان نماید و مردم را از دخالتهای دول ستمگر و استعمارگر در امور سیاسی و اقتصادی مسلمین که منجر به استعمار و استثمار آنها می‌شود برحذر دارد.
خلاصه، نماز جمعه و دو خطبه آن نظیر حج و مراکز تجمع آن و نمازهای عید فطر و قربان و غیره از سنگرهای بزرگی است که متأسفانه مسلمانان از وظائف مهم سیاسی خود در آن غافل مانده‌اند، چنانچه از سایر پایگاه‌های عظیم سیاست اسلام هم غافلند. اسلام دین سیاست آن هم در همه شئون آن است و کسی که در احکام قضایی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی اسلام اندکی تأمل کند متوجه این معنی می‌شود. هر کس گمان کند دین از سیاست جدا است، جاهلی است که نه اسلام را می‌شناسد و نه سیاست را.
مستحب است امام خطیب در زمستان و تابستان عمامه داشته باشد و ردایی از برد یمنی یا عدنی به پوشد و خود را بیاراید، تمیزترین لباسهای خود را به پوشد و بوی خوش به کار برد به طوری که با وقار و سکینه باشد و قبل از خطابه هنگامی که مؤذن اذان می‌گوید او بر منبر نشسته باشد تا اذان به پایان رسد و خطبه را آغاز کند و هنگام صعود بر منبر خطابه روبروی مردم بایستد و سلام کند و مردم نیز با چهره‌های خود از او استقبال کنند و به چیزی از قبیل کمان و شمشیر (اسلحه) و عصا تکیه کند. و مردم نیز خود را روبروی او قرار دهند.
واجب است امام جمعه شخصاً و در حال ایستاده به ایراد خطبه بپردازد و اگر نتواند خطبه‌ها را در حال ایستاده بخواند، باید دیگری به ایراد خطبه بپردازد و امامت نماز را هم به عهده گیرد. و اگر هیچ کس برای ایراد خطبه‌ها در حال ایستاده پیدا نشود، نماز جمعه ساقط و نماز ظهر واجب است.
احتیاط مستحب آن است که در هنگام موعظه و سفارش به تقوی صدای خود را چنان بلند نماید که همه حاضرین مواعظ او را بشنوند و در مجامع بزرگ به توسط بلندگوها به خطبه بپردازد تا تشویق و تحذیر و مسائل مهمه را به گوش همگان برساند.احتیاط مستحب آن است که امام در حال خطبه سخنی غیر مربوط به خطبه‌ها نگوید البته در فاصله بین خطبه‌ها و نماز سخن گفتن بلا مانع است.واجب است امام پس از خطبه اول مقدار کمی بنشیند و سپس به خطبه دوم بپردازد.احتیاط مستحب آن است که امام و مستمعین در حال خطبه واجد طهارت کامل که برای نماز معتبر است باشند.احتیاط مستحب آن است که مأمومین در حال خطبه روبروی امام بوده و بیش از مقداری که در نماز می‌توانند خود را از قبله منحرف کنند، رو برنگردانند.. [۲۹]

مسافت بین دو نماز جمعه بیش از یک فرسخ باشد

اگر در کمتر از مسافت یک فرسخ دو نماز جمعه هم زمان و با هم برپا شد، هر دو نماز باطل است.هر گاه یکی از این دو نماز پیشتر از دوّمی منعقد شد، هر چند به تکبیره الإحرام باشد «به این معنی که امام جماعت یکی از دو نماز تکبیره الإحرام را جلوتر از امام جماعت نماز دوّم گفت» دوّمی باطل و اوّلی صحیح است، خواه سبقت گیرنده بداند که نماز جمعهٔ دیگری بعد از شروع او منعقد شده یا نداند و در صورتی که بداند جمعهٔ دیگری در کمتر از مسافت اقامه می‌شود، و سبقت بگیرد این دانستن ضرر بجواز سبقت ندارد. در باطل بودن جمعهٔ دوّم فرقی نیست بین این که بدانند جمعهٔ دیگری منعقد است یا ندانند.

همهٔ شرائطی که در نماز جماعت معتبر است در نماز جمعه نیز لازم است، مانند نبودن حائل، بالاتر نبودن جای امام، فاصله بیش از حدّ نداشتن و غیر اینها.
همه شرائطی که در امام جماعت لازم است باید در امام جمعه هم باشد مانند عقل، ایمان، حلال زادگی و عدالت. ولی امامت کودکان و زنان در نماز جمعه جایز نیست اگر چه در نمازهای دیگر برای خودشان جایز باشد.


کیفیت نماز جمعه

نماز جمعه دو رکعت است و کیفیت آن مانند نماز صبح است و مستحب است که حمد و سوره با صدای بلند خوانده شود و در رکعت اول بعد از حمد، «سوره جمعه» و در رکعت دوم، «سوره منافقون» را قرائت نمایند.
نماز جمعه دارای دو قنوت است، قنوت اول قبل از رکوع رکعت اول و قنوت دوم پس از رکوع رکعت دوم است.
احتیاط آن است که قرائت حمد و سوره در نماز جمعه به جهر یعنی بلند خوانده شود.
مستحبّ است در رکعت اوّل بعد از حمد سورهٔ جمعه و در رکعت دوّم بعد از حمد سورهٔ منافقین خوانده شود.
هر گاه در رکعت اوّل شروع به سورهٔ جمعه و در رکعت دوّم شروع به سورهٔ منافقین نمود، احوط آن است که به غیر آنها عدول نکند.

شرایط نمازگزار

نماز جمعه بر کسی که واجد شرایط ذیل باشد واجب می‌شود:
اوّل: آن که بالغ باشد، پس بر شخص نابالغ واجب نمی‌شود.
دوّم: آن که عاقل باشد و بر دیوانه واجب نیست.
سوّم: آن که مرد باشد و بر زن واجب نیست [۳۰].

نماز جمعه بر چه کسانی واجب نیست

۱. بر مسافر واجب نیست.
۲. بر نابینا هر چند برای او مشقّت نداشته باشد نماز جمعه واجب نیست.
۳. بر شخص مریض و بیمار واجب نیست.
۴. بر کسی که پایش شل یا لنگ است و انجام نماز برای او حرجی باشد واجب نیست.
۵. بر پیر مردی که به جا آوردن نماز جمعه برایش حرجی باشد واجب نیست هم چنان که سایر واجبات از او ساقط می‌شود.
۶. کسی که دو فرسخ از محلّ نماز دور باشد و نتواند در کمتر از این مسافت آن را به جا آورد واجب نیست، هر گاه کسی که به جهت دارا نبودن شرایط مذکوره جمعه بر او واجب نیست خود را به زحمت انداخته و حاضر شد و نماز جمعه را به جا آورد نماز جمعه اش صحیح است (بجز دیوانه و بچّهٔ غیر ممیّز) بلکه بر چنین شخصی بعد از حضور عیناً واجب می‌شود بنا بر قول به وجوب عینی، جز کسی که اقامهٔ جمعه بر او حرجی باشد ولی ظهر حرجی نباشد و امّا طفل غیر ممیّز یا نابالغ گرچه نه جمعه و نه ظهر بر او واجب است زیرا تکلیفی ندارد لکن بعید نیست که فقط جمعه برای او با اجتماع سایر شرایط مشروع باشد نه ظهر.

فتاوای مراجع تقلید عصر حاضر

امام خمینی(رضوان الله علیه):
در زمان غیبت ولی عصر عجل اللّٰه تعالی فرجه الشریف نماز جمعه واجب تخییری است یعنی مکلف می‌تواند روز جمعه به جای نماز ظهر نماز جمعه بخواند ولی جمعه، افضل است و ظهر، أحوط و احتیاط بیشتر در آن است که هر دو را به جا آورند.
بر هر مرد مکلف آزاد غیر مسافری که نابینا، بیمار و پیر فرتوت نباشد، نماز جمعه واجب تخییری است البته در صورتی که فاصله او تا محل اقامهٔ جمعه بیش از دو فرسخ نباشد بنا بر این بر کسانی که فاقد یکی از این شروط باشند حرکت به سوی نماز جمعه به فرض این که وجوب تعیینی هم داشته باشد واجب نیست گرچه حضور در آن بر ایشان هیچ مشقتی نداشته باشد. [۳۱]
آیت الله مکارم شیرازی:
به هنگام تشکیل حکومت اسلامی، احتیاط در انجام نماز جمعه است.

حضرت آیت اللّٰه بهجت :
در زمان غیبت نماز جمعه واجب تخییری است و کفایت از نماز ظهر می‌کند.

آیت الله صافی گلپایگانی:
به جا آوردن نماز جمعه در عصر حاضر «زمان غیبت» اگر شرائطی که بیان خواهد شد موجود باشد احتیاطاً و برجاءِ مطلوبیت جایز است، بلکه این احتیاط مستحسن است، و احوط و اولی برای غیر فقیه عادل آن است که در اقامهٔ نماز جمعه از فقیه عادل اذن بگیرد.

آیت الله سیستانی:
مکلف در روز جمعه مخیر است که نماز جمعه را بخواند در صورتی که شرایطش موجود باشد، یا نماز ظهر به جا آورد، اگر نماز جمعه را به جا آورد کفایت از ظهر می‌کند. [۳۲]

(استفتاءات از مقام معظم رهبری)
[س ۶۰۶ شرکت در نماز جمعه]
س ۶۰۶: نظر جناب عالی در بارهٔ شرکت در نماز جمعه با توجه به این که در عصر غیبت حضرت حجت «عجل اللّٰه تعالی فرجه الشریف» به سر می‌بریم، چیست؟ اگر افرادی اعتقاد به عدالت امام جمعه نداشته باشند، آیا تکلیف شرکت در نماز جمعه از آنان ساقط می‌شود؟
ج: هر چند نماز جمعه در عصر حاضر واجب تخییری است و حضور در آن واجب نیست، ولی با توجه به فوائد و آثار شرکت در آن، سزاوار نیست که مؤمنین خود را از برکات حضور در این نماز به مجرد تشکیک در عدالت امام جمعه و یا عذرهای واهی دیگر، محروم سازند.
[س ۶۰۷ معنای وجوب تخییری نماز جمعه]
س ۶۰۷: معنای وجوب تخییری در مسأله نماز جمعه چیست؟
ج: معنای آن این است که مکلّف در ادای فریضهٔ واجب ظهر روز جمعه بین خواندن نماز جمعه یا نماز ظهر مخیر است.
[س ۶۰۸ شرکت نکردن در نماز جمعه]
س ۶۰۸: نظر جناب عالی در مورد شرکت نکردن در نماز جمعه بر اثر بی مبالاتی، چیست؟
ج: ترک حضور و شرکت نکردن در نماز عبادی سیاسی جمعه به خاطر اهمیت ندادن به آن، شرعاً مذموم است.
[س ۶۰۹ نماز جمعه واجب تخییری است]
س ۶۰۹: بعضی از مردم به دلیل عذرهای واهی و گاهی بر اثر اختلاف دیدگاه‌ها، در نماز جمعه شرکت نمی‌کنند، نظر جناب عالی در این باره چیست؟
ج: نماز جمعه هر چند واجب تخییری است، ولی خودداری از شرکت در آن بصورت دائمی وجه شرعی ندارد.
[س ۶۱۰ اقامۀ نماز جماعت ظهر هم زمان با اقامۀ نماز جمعه]
س ۶۱۰: آیا اقامهٔ نماز جماعت ظهر هم زمان با اقامهٔ نماز جمعه در مکان دیگری نزدیک محل اقامهٔ نماز جمعه جایز است؟
ج: این کار فی نفسه اشکال ندارد و موجب برائت ذمّه مکلّف از فریضهٔ ظهر جمعه می‌شود، زیرا در عصر حاضر، نماز جمعه واجب تخییری است، ولی با توجه به این که اقامهٔ نماز جماعت ظهر در روز جمعه در مکانی نزدیک محل اقامه نماز جمعه باعث تفرقهٔ صفوف مؤمنین می‌شود و چه بسا در نظر مردم بی احترامی و اهانت به امام جمعه و کاشف از بی اعتنایی به نماز جمعه است، بنا بر این سزاوار است که مؤمنین اقدام به انجام آن نکنند، و حتی در صورتی که مستلزم مفاسد و حرام باشد، واجب است از اقامهٔ آن اجتناب کنند.
[س ۶۱۱ خواندن نماز ظهر در فاصلۀ زمانی بین نماز جمعه و نماز عصر]
س ۶۱۱: آیا خواندن نماز ظهر در فاصلهٔ زمانی بین نماز جمعه و نماز عصر، جایز است؟ اگر نماز عصر را شخصی غیر از امام جمعه بخواند، آیا اقتدا به او در نماز عصر جایز است؟
ج: نماز جمعه مجزی از نماز ظهر است، ولی خواندن آن بعد از نماز جمعه از باب احتیاط اشکال ندارد و اقتدا در نماز عصر روز جمعه به غیر امام جمعه اشکال ندارد، ولی هر گاه بخواهد با مراعات احتیاط در خواندن نماز ظهر پس از خواندن نماز جمعه نماز عصر را به جماعت بخواند، احتیاط کامل این است که به کسی اقتدا نماید که نماز ظهر را احتیاطاً بعد از نماز جمعه خوانده است.
[س ۶۱۲ اگر امام جمعه نماز ظهر را بعد از نماز جمعه نخواند]
س ۶۱۲: اگر امام جمعه نماز ظهر را بعد از نماز جمعه نخواند، آیا مأموم می‌تواند آن را احتیاطاً به جا آورد؟
ج: برای او جایز است.
[س ۶۱۳ آیا بر امام جمعه کسب اجازه از حاکم شرع واجب است]
س ۶۱۳: آیا بر امام جمعه کسب اجازه از حاکم شرع واجب است؟ مراد از حاکم شرع چه کسی است؟ و آیا این حکم در شهرهای دور دست هم جاری است؟
ج: اصل جواز امامت برای اقامهٔ نماز جمعه متوقف بر این اجازه نیست، ولی ترتب احکام نصب وی برای امامت جمعه متوقف بر این است که منصوب از طرف ولی امر مسلمین باشد و این حکم شامل هر سرزمین و شهری که ولی امر مسلمین در آن حاکم و مطاع است، می‌شود.
[س ۶۲۵ کسی که نمازش شکسته است]
س ۶۲۵: کسی که نمازش شکسته است آیا می‌تواند آن را به صورت جماعت پشت سر امام جمعه بخواند؟
ج: نماز جمعه از مأموم مسافر صحیح و مجزی از نماز ظهر است.
[س ۶۲۹ اگر مأموم چیزی از خطبه‌های نماز جمعه را درک نکند]
س ۶۲۹: اگر مأموم چیزی از خطبه‌های نماز جمعه را درک نکند، بلکه فقط هنگام نماز حاضر شود و به امام جمعه اقتدا نماید. آیا نماز او صحیح و مجزی است؟
ج: نماز او صحیح و مجزی است، حتی اگر امام را در رکوع رکعت آخر نماز جمعه درک کند [۳۳].

مستحبّات نماز جمعه

برای امام جمعه چند چیز مستحبّ است:
(۱) در حال خطبه خواندن امام رو به مردم بایستد.
(۲) بلیغ و توانا در سخن گفتن و موقع شناس باشد.
(۳) مواظب بر نمازهای خود در وقتشان باشد.
(۴) بر انجام اوامر الهی حتّی مستحبّات حریص باشد.
(۵) نواهی الهی حتّی مکروهات را ترک نماید.
(۶) از شبهات اجتناب نماید.
(۷) از سخنان بیهوده خودداری کند
تا مواعظ او در نفوس افراد تأثیر بیشتری داشته باشد.
(۸) در حال نماز در زمستان و تابستان عمّامه بگذارد.
(۹) در حال نماز رداء بر دوش داشته باشد چه عبا باشد چه بُرد یمانی یا غیر اینها.
(۱۰) هنگام ایراد خطبه تکیه بر عصا یا شمشیر یا غیر آن بنماید.
(۱۱) هنگام روبرو شدن با مأمومین سلام بنماید.
(۱۲) قبل از خواندن خطبه‌ها مادامی که مؤذّن مشغول اذان است امام بنشیند [۳۴].

مکروهات نماز جمعه

آن چه بر امام و مأمومین هنگام ایراد خطبه کراهت دارد:
(۱) آن که خطیب در حال خطبه به غیر از خطبه سخن دیگر بگوید، و أحوط ترک آن است.
(۲) آن که مأمومین هنگام ایراد خطبه‌ها حرف بزنند، بنا بر احتیاط آنها نیز حرف نزنند و أحوط بر مأمومین آن است که خطبه‌ها را به دقّت گوش کنند و توجّه به مواعظ خطیب بنمایند.
اگر خطیب در اثناء خطبه حرف بزند که صورت خطبه به هم بخورد خطبه باطل می‌شود و هم چنین هر کاری که موجب محو صورت خطبه شود مانند راه رفتن زیاد یا چیز خوردن زیاد یا کار دیگری از این قبیل که هر کس ببیند نگوید دارد خطبه می‌خواند.
و به عنوان تیمّن و تبرّک، ملخّص خطبهٔ حضرت امیر المؤمنین علیه السلام را ذکر می‌نماییم: «الحمد اللّٰه الولیّ الحمید ..» سپس خطیب به زبان حاضرین موعظه و نصیحت نموده و آنها را از مسائل مهمّ روز آگاه و به وظائف شرعیّه آشنا می‌نماید آن گاه یک سوره از سوره‌های کوچک قرآن را «سورهٔ توحید یا و العصر یا کوثر» بخواند و مقدار کمی بنشیند و بلند شود بعد خطبهٔ دوّم را بخواند: «الحمد للّٰه نحمده و نستعینه ..».

مآخذ

قرآن کریم
الصحیفه السجادیه، علی بن الحسین علیه السلام، امام چهارم‏
بحار الأنوار، اصفهانی، مجلسی دوم، محمد باقر بن محمد تقی، ۳۳ جلد، مؤسسه الطبع و النشر، بیروت - لبنان، اول، ۱۴۱۰ ه‍ ق
تفسیر قمی، قمی علی بن ابراهیم، قرن: سوم، ناشر: دار الکتاب، مکان چاپ: قم
توضیح المسائل (محشّٰی - امام خمینی)، امام خمینی(رضوان الله علیه)، سید روح اللّٰه موسوی، ۲ جلد، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، قم - ایران، هشتم، ۱۴۲۴ ه‍ ق
خطبه‌های نماز جمعه، خامنه‌ای(حفظه الله) (رهبر معظم انقلاب اسلامی)، سید علی، سایت دفتر معظم له
دوازده رسالهٔ فقهی دربارهٔ نماز جمعه، جعفریان، رسول، در یک جلد، ، قم، اول، ۱۴۲۳ ه‍ ق
الروضه البهیه فی شرح اللمعه الدمشقیه (المحشّٰی - کلانتر)، عاملی، شهید ثانی، زین الدین بن علی، ۱۰ جلد، کتابفروشی داوری، قم - ایران، اول، ۱۴۱۰ ه‍ ق
الشهاب الثاقب فی وجوب صلاه الجمعه العینی، کاشانی، فیض، محمد محسن ابن شاه مرتضی، در یک جلد، مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، بیروت - لبنان،ناشر: دفتر نشر الهادی‏، مکان چاپ: قم‏
صلاه الجمعه (للحائری)، یزدی، مرتضی بن عبد الکریم حائری، در یک جلد، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، قم - ایران، سوم، ۱۴۱۸ ه‍ ق
المیزان فی تفسیر القرآن، محمد حسین طباطایی، ترجمه: موسوی همدانی سید محمد باقر،قرن: چهاردهم،ناشر: دفتر انتشارات اسلامی جامعهٔ مدرسین حوزه علمیه قم،دمکان چاپ: قم
مجمع البیان فی تفسیر القرآن، طبرسی فضل بن حسن، قرن: ششم، انتشارات ناصر خسرو، مکان چاپ: تهران، سال چاپ: ۱۳۷۲ ش
نماز جمعه، مولی محمد بن حسن، در یک جلد، مؤسسه دائره المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت علیهم السلام، قم - ایران، اول، ۱۴۲۶ ه‍ ق
من لا یحضره الفقیه‏، ابن بابویه، محمد بن علی‏، تاریخ وفات مؤلف: ۳۸۱ ق‏، تعداد جلد: ۴، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‏، مکان چاپ: قم‏، سال چاپ: ۱۴۱۳ ق‏
الوافی‏، فیض کاشانی، محمد محسن بن شاه مرتضی‏، تاریخ وفات مؤلف: ۱۰۹۱ ق‏، تعداد جلد: ۲۶، ناشر: کتابخانه امام أمیر المؤمنین علی علیه السلام‏، مکان چاپ: اصفهان‏، سال چاپ: ۱۴۰۶ ق‏
وسائل الشیعه، عاملی، حرّ، محمد بن حسن، ۳۰ جلد، مؤسسه آل البیت علیهم السلام، قم - ایران، اول، ۱۴۰۹ ه‍ ق

کتابها

کتاب از آزادی تا شهادت،خطبه‌های آیت الله طالقانی
چهل حدیث نماز جمعه و جماعت، محمود لطیفی
رسالت و جایگاه نماز جمعه، سید رضا تقوی
مباحثی پیرامون نماز جمعه، دبیر خانه مرکزی نماز جمعه کتاب دوازده رساله فقهی دربارهٔ نماز جمعه ،نویسنده: جعفریان، رسول، زبان: عربی و فارسی ، تعداد جلد: ۱ ، ناشر: مؤسسه انصاریان ، تاریخ نشر: ۱۴۲۳ ه‍ ق ، چاپ: قم- ایران
کتاب نماز جمعه، نویسنده: مولی محمد بن حسن ، زبان: فارسی ، حقق/ مصحح: زهرا رجایی موسوی، ناشر: مؤسسه دائره المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت علیهم السلام ، تاریخ نشر: ۱۴۲۶ ه‍ ق ، نوبت چاپ: اول چاپ: قم- ایران

مقالات

نقش نماز جمعه در تعالی فرهنگ، محل انتشار: همایش ملی تعالی فرهنگ از دیدگاه قرآن و عترت، فارسی، سال انتشار ۱۳۹۰،
اهمیت نماز جمعه در اسلام، روزنامه کیهان، سال انتشار مرداد ۸۳
مقاله‌ای دربارهٔ نماز جمعه به قلم حجت الاسلام مصباحی سرشت امام جمعه شهر باغستان

پانویس

  1. وسائل الشیعه؛ ج 7، ص: 379
  2. وسائل الشیعه؛ ج 7، ص: 378
  3. بحار الأنوار (ط - بیروت) ج‏20 126 باب 12 غزوه أحد و غزوه حمراء الأسد ..... ص : 14
  4. الکافی (ط - الإسلامیه) ج‏3 415 باب فضل یوم الجمعه و لیلته ..... ص : 413
  5. الکافی (ط - الإسلامیه) ج‏3 417 باب التزین یوم الجمعه ..... ص : 417
  6. بحار الأنوار (ط - بیروت) ج‏81 156 باب 13 الأذان و الإقامه و فضلهما و تفسیرهما و أحکامهما و ص : 103
  7. الوافی ج‏8 1125 18 ..... ص : 1125
  8. خطبه‌های نماز جمعه ی تهران 19/11/1369
  9. بحار الأنوار؛ ج 86، ص: 122
  10. وسائل الشیعه؛ ج 7، ص: 295
  11. سخنرانی در دیدار با گروهی از روحانیون و مردم رفسنجان 21/07/1368
  12. خطبه‌های نماز جمعه ی تهران 08/08/1377
  13. وسائل الشیعه؛ ج 7، باب 1 ح19
  14. سخنرانی در مراسم بیعت ائمهٔ جمعهٔ سراسر کشور به اتفاق رئیس مجلس خبرگان 12/04/1368
  15. سخنرانی در دیدار با فرماندهان سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و رؤسای دفاتر نمایندگی ولی فقیه در این نهاد 29/06/1369
  16. وسائل الشیعه؛ ج 7، باب 1 ح10
  17. قَالَ النَّبِیُّ ص فِی خُطْبَهٍ طَوِیلَهٍ نَقَلَهَا الْمُخَالِفُ وَ الْمُؤَالِفُ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی فَرَضَ عَلَیْکُمُ الْجُمُعَهَ- فَمَنْ تَرَکَهَا فِی حَیَاتِی أَوْ بَعْدَ مَوْتِی- اسْتِخْفَافاً بِهَا أَوْ جُحُوداً لَهَا- فَلَا جَمَعَ اللَّهُ شَمْلَهُ- وَ لَا بَارَکَ لَهُ فِی أَمْرِهِ- أَلَا وَ لَا صَلَاهَ لَهُ- أَلَا وَ لَا زَکَاهَ لَهُ- أَلَا وَ لَا حَجَّ لَهُ- أَلَا وَ لَا صَوْمَ لَهُ- أَلَا وَ لَا بِرَّ لَهُ حَتَّی یَتُوبَ وسائل الشیعه؛ ج 7، باب 1 ح28
  18. جَاءَ أَعْرَابِیٌّ إِلَی النَّبِیِّ ص یُقَالُ لَهُ قُلَیْبٌ- فَقَالَ لَهُ یَا رَسُولَ اللَّهِ- إِنِّی تَهَیَّأْتُ إِلَی الْحَجِّ کَذَا وَ کَذَا مَرَّهً فَمَا قُدِّرَ لِی- فَقَالَ لِی «4» یَا قُلَیْبُ عَلَیْکَ بِالْجُمُعَهِ- فَإِنَّهَا حَجُّ الْمَسَاکِینَوسائل الشیعه؛ ج 7، باب 1 ح17
  19. وسائل الشیعه؛ ج 7، باب 1 ح26
  20. عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: السَّاعَهُ الَّتِی یُسْتَجَابُ فِیهَا الدُّعَاءُ یَوْمَ الْجُمُعَهِ- مَا بَیْنَ فَرَاغِ الْإِمَامِ مِنَ الْخُطْبَهِ- إِلَی أَنْ یَسْتَوِیَ النَّاسُ فِی الصُّفُوفِ- وَ سَاعَهٌ أُخْرَی مِنْ آخِرِ النَّهَارِ إِلَی غُرُوبِ الشَّمْسِ وسائل الشیعه؛ ج 7، باب 30 ح1
  21. وسائل الشیعه؛ ج 7، باب 1 ح7
  22. وسائل الشیعه؛ ج 7، باب 1 ح9
  23. سخنرانی در آغاز هفتمین گردهمایی ائمهٔ جمعهٔ سراسر کشور 25/06/1370
  24. سخنرانی در جمع روحانیون و طلاب حوزهٔ علمیه و ائمهٔ جمعه و جماعات استان بوشهر 11/10/1370
  25. سخنرانی در دیدار با مسؤولان و کارگزاران نظام جمهوری اسلامی ایران 23/05/1370
  26. صلاه الجمعه (للحائری)؛ ص: 255
  27. توضیح المسائل (محشی - امام خمینی)، ج 1، ص: 849
  28. مکارم: احتیاط واجب آن است که بعد از ظهر بخوانند.
  29. توضیح المسائل (محشی - امام خمینی)، ج 1، ص: 852
  30. زنان می‌توانند در نماز جمعه شرکت کنند و نمازشان صحیح است و مجزی از نماز ظهر است اما به تنهایی بدون شرکت مردان نمی‌توانند نماز جمعه تشکیل دهند چنانکه نمی‌توانند مکمل عدد لازم 5 نفر هم باشند زیرا نماز جمعه تنها با شرکت مردان منعقد می‌شود.
  31. توضیح المسائل (محشی - امام خمینی)، ج 1، ص: 846
  32. توضیح المسائل (محشی - امام خمینی)، ج 1، ص: 862
  33. توضیح المسائل (محشی - امام خمینی)، ج 1، ص: 880
  34. توضیح المسائل (محشی - امام خمینی)، ج 1، ص: 865