فرهنگ مصادیق:نماز آیات

از پژوهشکده امر به معروف
(تغییرمسیر از نماز آیات)
پرش به: ناوبری، جستجو
نماز آیات

نویسنده : سید مجید پوربهشت
تهیه و تدوین :پؤوهشکده امر به معروف و نهی از منکر قم-95/8/4
کید واژه:نماز آیات،خسوف،کسوف،زلزله،حوادث سماوی

مقدمه

نماز یکی از مهمترین و بهترین اعمال است،نماز ستون دین است؛ نماز مانند ستون خیمه است، وقتی ستون ثابت باشد، خیمه ثابت است، اگر ستون بشکند یا بیفتد خیمه هم از بین می‌رود، نمازهم همینطور است و ستون دین است؛ امام باقر (علیه السلام) می‌فرمایند:
الصَّلَاهُ عَمُودُ الدِّینِ مَثَلُهَا کَمَثَلِ عَمُودِ الْفُسْطَاطِ إِذَا ثَبَتَ الْعَمُودُ ثَبَتَتِ الْأَوْتَادُ وَ الْأَطْنَابُ وَ إِذَا مَالَ الْعَمُودُ وَ انْکَسَرَ لَمْ یَثْبُتْ وَتِدٌ وَ لَا طُنُبٌ[۱].
از اولین چیزی که در روز قیامت سوال می‌شود نماز است، اگر نماز قبول شد سایر اعمال قبول می‌شود، اگر نماز قبول نشود، سایر اعمال قبول نمی‌شود، امام باقر (علیه السلام) می‌فرمایند:
‏ إِنَّ أَوَّلَ مَا یُحَاسَبُ بِهِ الْعَبْدُ الصَّلَاهُ فَإِنْ قُبِلَتْ قُبِلَ مَا سِوَاهَا.[۲]
نمازهای واجب عبارتند: اول نماز یومیه. دوّم نماز آیات. سوم نماز میّت. چهارم نماز طواف واجب خانه کعبه. پنجم نماز قضای پدر[۳] که بر پسر بزرگتر واجب است. ششم نمازی که به واسطۀ اجاره و نذر و قسم و عهد واجب می‌شود[۴] نماز آیات یکی از نمازهای واجب برای مسلمانان است، این نماز در مواقع ویژه واجب می‌شود، و در بین نمازهای واجب از اهمیت بالایی برخوردار است، و اقامه فردی و جمعی این عبادت یک معروف در حد واجب به حساب می‌آید.
آیات در زبان عربی یعنی نشانه‌ها. این نماز هنگامی واجب می‌شود که حادثه‌هایی ویژه روی دهد و مسلمانان آن را نشانه‌های خدا می‌دانند.
به ظاهر اهل سنت درباره واجب بودن نماز آیات باهم اختلاف دارند، گویا اهل سنت خواندن نماز آیات را مستحب و شایسته می‌دانند
البته این اتفاقات آسمانی و زمینی دلیل بی نظمی در نظام آفرینش نیست بلکه نشانه‌ای از وجود خداوند سبحان است، قرآن کریم می‌فرماید: بی‌تردید خداوند آسمان‌ها و زمین را از اینکه (از مسیر نظام عالم هستی) منحرف و زایل گردند نگه می‌دارد و اگر زایل و منحرف شوند هرگز احدی پس از او آنها را نگه نمی‌دارد البته او همواره بردبار و آمرزنده است.
إِنَّ اللَّهَ یُمْسِکُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ أَنْ تَزُولا وَ لَئِنْ زالَتا إِنْ أَمْسَکَهُما مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ إِنَّهُ کانَ حَلیماً غَفُوراً[۵]
در منابع معتبرروایی احادیث زیادی راجع به این فریضه وارد شده، مثلا در کتاب وسائل الشیعه بیش از ۷۴ روایت آمده است[۶].

نماز آیات درقرآن

آیه اول

وَ کَأَیِّنْ مِنْ آیَهٍ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ یَمُرُّونَ عَلَیْها وَ هُمْ عَنْها مُعْرِضُونَ (یوسف /105)
و چه بسیار نشانه‌ها (از توحید و جلال و جمال خدا و حقّیّت معاد) در آسمان‌ها و زمین است که مردم بر آنها می‌گذرند در حالی که از آنها رویگردان و به آنها بی‌توجه‌اند.
مقصود از "کَأَیِّنْ مِنْ آیَهٍ" در آیه شریفه: کُسُوفُ وَ زَّلْزَلَهُ وَ صاعِقه است.[۷]
جمله «یَمُرُّونَ عَلَیْها» را سه نوع معنی کرده‌اند:
۱ منظور از مرور انسان‌ها بر آیات الهی، مشاهده آنهاست.
۲ منظور از مرور انسان‌ها بر آیات، حرکت زمین است، زیرا با حرکت زمین، انسان بر اجرام آسمانی مرور می‌کند.
۳ مرور بر آیات آسمانی، پیشگویی سوار شدن انسان بر وسایل فضایی و حرکت آنها در آسمان‌ها است.
اعراض، از غفلت خطرناکتر است. با اینکه تعداد نشانه‌ها زیاد است «کَأَیِّنْ» و انسان دائماً با آنها رابطه دارد «یَمُرُّونَ» امّا نه تنها فراموش می‌کند و نه تنها از آنها غفلت می‌کند، بلکه مواقعی نیز با عنایت از آنها اعراض می‌کند.[۸]

آیه دوم

سَنُریهِمْ آیاتِنا فِی الْآفاقِ وَ فی أَنْفُسِهِمْ حَتَّی یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَ وَ لَمْ یَکْفِ بِرَبِّکَ أَنَّهُ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ شَهیدٌ (فصلت/53)
به زودی نشانه‌های (توحید و قدرت) خود را به آنان (به مشرکان مکه و همه انسان‌های تاریخ) در کرانه‌ها (ی مکه و پهنه زمین) و در نفوس خودشان نشان خواهیم داد (مانند فتوحات مسلمین در آن عصر و گسترش اسلام در گیتی در آینده و توجه انسان‌ها به لطایف حکمت‌های خداوند در وجودشان) تا بر آنها روشن گردد که آن (خدا و قرآن) حق است، آیا (در ظهور حق) همین کافی نیست که پروردگار تو بر همه چیز گواه است (و نزد همه موجودات مشهود و آشکار است)؟!
مقصود از اینکه آیات را در آسمانها نشان می‌دهیم کسوف و زلزله- و آن اتفاقاتی که در آسمانها می‌افتد- است، اما مقصود از آیات در انفس انسان،این است که گاهی گرسنگی، گاهی تشنگی، گاهی مریضی، گاهی سلامتی، گاهی فقر، گاهی غناء، گاهی غضب، گاهی ترس، گاهی امنیت،........برای انسان اتفاق می‌افتد، این نشانه‌های آفاقی و انفسی دلالت بر توحید می‌کند، به قول شاعر:
و فی کل شی‌ء له آیه تدل علی أنه واحد[۹]
(در هرچیزی نشانه‌ای بر وجود خداوند است-که دلالت می‌کند خدا واحد است)

فلسفه نماز آیات

در طول تاریخ این پدیده‌ها همواره مورد توجه اقوام وملل مختلف بوده است، مثلا تمدنهای کهن خورشید گرفتگی را پدیده‌ای شوم می‌پنداشتند ودرباره آن اعتقادات خرافی داشتند، چینی‌ها عقیده داشتند که هنگام خورشید گرفتگی اژدهایی خورشید را می‌بلعد. در بسیاری از فرهنگها خورشید گرفتگی بلایی آسمانی پنداشته شده است، مردم هند در خلال گرفتگی خود را تا گردن در آب فرو می‌کردند و اعتقاد داشتند که با این کاربه خورشید و ماه کمک می‌کنند تا در برابر اژدها از خود دفاع کنند.
دیدگاه اسلام نسبت به سایر اقوام وملل خیلی متفاوت است، امام رضا (علیه السلام) می‌فرمایند:
برای خورشید گرفتگی نماز آیات واجب شد، چون خورشید گرفتگی یکی از آیات الهی است، و معلوم نیست برای عذاب است یا از روی رحمت است، به همین خاطر پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) دوست دارند [امر کردند] هنگام کسوف به خالق تضرع ودعاء کنید، تا شر آن از شما دفع شود، واز ضرر آن در امان باشید، همانطور که قوم حضرت یونس تضرع کردند وبلاء از آنها دفع شد.[۱۰]
در روایتی که از امام صادق و امام باقر (علیهما السلام) نقل شده است، فرمودند:
وقتی خداوند سبحان قصد ترساندن بندگان را دارد، و می‌خواهد بندگان را مورد ابتلاء قرار دهد، خورشید گرفتگی و ماه گرفتگی قرار می‌دهد، پس وقتی کسوف و خسوف شد، به واسطه نماز به درگاه خداوند گریه و توسل کنید
الصَّادِقِینَ ع أَنَّ اللَّهَ إِذَا أَرَادَ تَخْوِیفَ عِبَادِهِ- وَ تَجْدِیدَ الزَّجْرِ لِخَلْقِهِ- کَسَفَ الشَّمْسَ وَ خَسَفَ الْقَمَرَ- فَإِذَا رَأَیْتُمْ ذَلِکَ فَافْزَعُوا إِلَی اللَّهِ تَعَالَی بِالصَّلَاهِ.[۱۱]
امام کاظم (علیه السلام) می‌فرمایند:
وقتی ابراهیم پسر پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) فوت کرد، کسوف اتفاق اقتاد، در بین مردم شایعه شد که خورشید گرفتگی به خاطر فوت ابراهیم پسر پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) است، خبر به پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) رسید که بین مردم چنین شایعه شده است، حضرت منبر رفتند و بعد از حمد و ثناء الهی فرمودند:
ای مردم خورشید و ماه دوتا ازآیات الهی هستند، که به امر خداوند جریان دارند و مطیع امر خداوند هستند، به خاطر حیات و ممات کسی، کسوف اتفاق نمی‌افتد، پس هر وقت کسوف و خسوف اتفاق افتاد نماز آیات بخوانید، حضرت از منبر پایین آمدند و نماز آیات را به جماعت خواندند.[۱۲]
از مجموع روایات استفاده می‌شود یکی از آثار نمازآیات دفع بلاء است، و به همین خاطر اهل بیت (علیهم السلام) امر کرده‌اند هنگام این اتفاقات نماز آیات بخوانید، دعاء کنید، گریه کنید، به مساجد بروید تا بلاء از شما دفع شود.
دعاء و توسل سبب دفع بلاء و شدائد است؛ امام صادق (علیه السلام) می‌فرمایند: ادْفَعُوا الْبَلَاءَ بِالدُّعَاء؛ بلاها را با دعاء کردن بر طرف کنید[۱۳]
همانطور که بلاء از قوم حضرت یونس به واسطه دعاء دفع شد، ماجرای آنها به این قرار بود که در تواریخ آمده است: هنگامی که یونس از ایمان آوردن قوم خود که در سرزمین" نینوا" (در عراق) زندگی می‌کردند مایوس شد، به پیشنهاد عابدی که در میان آنها می‌زیست نفرین کرد در حالی که عالم و دانشمندی نیز در میان آن گروه بود که به یونس پیشنهاد می‌کرد باز هم در باره آنان دعا کند و باز هم به ارشاد بیشتر بپردازد و مایوس نگردد. ولی یونس پس از این ماجرا از میان قوم خود بیرون رفت، قوم او که صدق گفتارش را بارها آزموده بودند، گرد مرد دانشمند اجتماع کردند، هنوز فرمان قطعی عذاب فرا نرسیده بود، ولی نشانه‌های آن کم و بیش به چشم می‌خورد، آنها موقع را غنیمت شمرده و به رهبری عالم از شهر بیرون ریختند، در حالی که دست به دعا و تضرع برداشته و اظهار ایمان و توبه کردند و برای اینکه انقلاب و توجه بیشتری در روح و جان آنها پیدا شود، مادران را از فرزندان جدا ساختند و لباسهای درشت و خشن و کم اهمیت در تن کردند، و به جستجوی پیامبر خویش برخاستند اما اثری از او ندیدند. ولی این توبه و ایمان و بازگشت به سوی پروردگار که به موقع انجام یافته بود، و با آگاهی و اخلاص توأم بود کار خود را کرد، نشانه‌های عذاب بر طرف شد و آرامش به سوی آنها بازگشت، و هنگامی که یونس پس از ماجرای طولانیش به میان قوم خود بازگشت، او را از جان و دل پذیرا گشتند[۱۴].

در نتیجه دفع بلاء به واسطه دعا، نماز و اعمال عبادی، یکی از مسلمات تاریخ پیامبران است.

آثار تربیتی آیات الهی

یادآوری قیامت

در روایتی امام صادق از امام باقر (علیهما السلام) نقل کردند:
زلزله، کسوف، خسوف و.... از علامت‌های قیامت است، پس وقتی زلزله، کسوف، خسوف و.... اتفاق افتادند یاد قیامت بیفتید[واینکه یک روزی در زمین زلزله می‌شود و زمین از بین می‌رود، همه موجودات می‌میرند] پس در این هنگام به مسجد بروید و به درگاه خداوند گریه کنید (و نماز آیات بخوانید)
الصَّادِقِ عَنْ أَبِیهِ ع قَالَ: إِنَّ الزَّلَازِلَ وَ الْکُسُوفَیْنِ وَ الرِّیَاحَ الْهَائِلَهَ- مِنْ عَلَامَاتِ السَّاعَهِ- فَإِذَا رَأَیْتُمْ شَیْئاً مِنْ ذَلِکَ فَتَذَکَّرُوا قِیَامَ السَّاعَهِ- وَ افْزَعُوا إِلَی مَسَاجِدِکُمْ.[۱۵]

شناخت بهتر خداوند

قرآن کریم می‌فرماید: سَنُریهِمْ آیاتِنا فِی الْآفاقِ وَ فی أَنْفُسِهِمْ حَتَّی یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَ وَ لَمْ یَکْفِ بِرَبِّکَ أَنَّهُ عَلی کُلِّ شَیْ‌ءٍ شَهیدٌ[۱۶]، در بخش آیات توضیح دادیم که کسوف و خسوف و....از نشانه‌های آسمانی هستند که موجب خداشناسی می‌شود، شاید در ظاهر نشانه بی نظمی باشد، ولی در واقع نشانه نظم ومدیریت نظام هستی است، زیراگر مدیر و ناظم واحد ومقتدری نداشت، این اتفاقت کنترل نمی‌شد و در آن واحد زمین تبدیل به خاکستر می‌شد. قرآن کریم می‌فرماید: بی‌تردید خداوند آسمان‌ها و زمین را از اینکه (از مسیر نظام عالم هستی) منحرف و زایل گردند نگه می‌دارد و اگر زایل و منحرف شوند هرگز احدی پس از او آنها را نگه نمی‌دارد البته او همواره بردبار و آمرزنده است.[۱۷]

آزمایش بندگان

یکی از آثار این اتفاقات آزمایش وامتحان است، تا معلوم شود ظرفیت و ایمان مردم چه قدر است، آیا واقعا زمام تمام حرکت و سکون جهان را به دست خدا می‌دانند.
در روایتی آمده است: وقتی خداوند سبحان قصد ترساندن بندگان را دارد، و می‌خواهد بندگان را مورد ابتلاء قرار دهد، خورشید گرفتگی و ماه گرفتگی قرار می‌دهد[۱۸].
قرآن کریم می‌فرماید: و به یقین ما به سوی امت‌هایی پیش از تو (پیامبرانی) فرستادیم، پس آنها را به فقر و تنگدستی و بیماری و رنج بدنی گرفتار کردیم، شاید (به درگاه ما) خضوع و زاری کنند؛ وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا إِلی أُمَمٍ مِنْ قَبْلِکَ فَأَخَذْناهُمْ بِالْبَأْساءِ وَ الضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ یَتَضَرَّعُونَ[۱۹]
در جای دیگری می‌فرماید: بی‌تردید کسانی را که پیش از آنها بودند (طبق سنّت جاریه خود به توجیه تکلیف) آزمودیم پس بی‌تردید علم ازلی خداوند درباره کسانی که راست گفتند تحقق می‌یابد و درباره دروغگویان (نیز) تحقق می‌یابد، و صدق راستگویان و کذب دروغگویان ظاهر می‌گردد؛ وَ لَقَدْ فَتَنَّا الَّذینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَیَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذینَ صَدَقُوا وَ لَیَعْلَمَنَّ الْکاذِبینَ[۲۰]

آشنایی مسلمانان با علوم جدید

عبادات اسلامی با طبیعیات گره خورده است، همچون: وقت شناسی، قبله شناسی، خسوف و کسوف و نماز آیات، اوّل ماه و هلال. اینها سبب آشنایی مسلمانان با علم هیئت و ایجاد رصدخانه‌هایی در بغداد، دمشق، قاهره، مراغه و اندلس و نگارش کتاب‌هایی در این زمینه به دست مسلمانان شد.[۲۱]

راه‌های دفع اتفاقات سماوی

دفع زلزله

علی بن مهزیار اهوازی می‌گوید: نامه‌ای به امام جواد (علیه السلام) نوشتم، و به حضرت عرض کردم در اهواز زیاد زلزله می‌آید، آیا صلاح می‌بینید از اهواز خارج شوم، حضرت درجواب نوشتند: از اهواز خارج نشو، روز چهار شنبه، پنج شنبه، جمعه روزه بگیرید، و غسل کنید، لباسهایتان را بشویید، و روز جمعه از خانه بیرون بیایید، واز خداوند درخواست کنید، دعا کنید، زلزله رفع می‌شود. علی بن مهزیار می‌گوید همانطور که حضرت فرمودند عمل کردیم، زلزله‌ها پایان یافت.[۲۲]

دفع باد و طوفان

درروایتی آمده است:
خداوند هیچ بادی را نمی‌فرستد، مگر اینکه از روی رحمت یا عذاب است، پس هر وقت بادها را دیدید بگویید:
اللَّهُمَّ إِنَّا نَسْأَلُکَ خَیْرَهَا وَ خَیْرَ مَا أُرْسِلَتْ لَهُ- وَ نَعُوذُ بِکَ مِنْ شَرِّهَا وَ شَرِّ مَا أُرْسِلَتْ لَهُ و با صدای بلند تکبیر بگویید، زیرا تکبیر فشار آن بادها را می‌شکند.[۲۳]

دفع صاعقه

امام صادق (علیه السلام): اگر کسی هنگام صاعقه ذکر بگوید(و به یاد خداوند باشد) صاعقه به او اصابت نمی‌کند
إِنَّ الصَّاعِقَهَ تُصِیبُ الْمُؤْمِنَ وَ الْکَافِرَ وَ لَا تُصِیبُ ذَاکِراً.[۲۴]

اعمال هنگام زلزله و کسوف

شخصی از امام صادق (علیه السلام) سوال کرد، زلزله چیست؟
حضرت در جواب فرمودند: آیه‌ای از آیات الهی است،
از حضرت سوال کرد در هنگام زلزله چکار کنم؟
حضرت در جواب فرمودند: نماز آیات بخوانید، بعد از نماز آیات به سجده برو و در سجده بگو: یَا مَنْ یُمْسِکُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ أَنْ تَزُولَا- وَ لَئِنْ زَالَتَا إِنْ أَمْسَکَهُمَا مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ- إِنَّهُ کَانَ حَلِیماً غَفُوراً- یَا مَنْ یُمْسِکُ السَّمَاءَ أَنْ تَقَعَ عَلَی الْأَرْضِ إِلَّا بِإِذْنِهِ- أَمْسِکْ عَنَّا السُّوءَ إِنَّکَ عَلَی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدِیرٌ.[۲۵]
ابوبصیر می‌گوید: در ماه مبارک رمضان پیش امام صادق (علیه السلام) بودم که ماه گرفتگی اتفاق افتاد، حضرت به سرعت از جا برخاست و فرمودند: هنگام کسوف و خسوف به مساجد بروید و گریه و ناله کنید.
أَبِی بَصِیرٍ قَالَ: انْکَسَفَ الْقَمَرُ وَ أَنَا عِنْدَ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع- فِی شَهْرِ رَمَضَانَ فَوَثَبَ وَ قَالَ- إِنَّهُ کَانَ یُقَالُ إِذَا انْکَسَفَ الْقَمَرُ وَ الشَّمْسُ- فَافْزَعُوا إِلَی مَسَاجِدِکُمْ.[۲۶]

فتاوا و احکام نماز آیات

نماز آیات [۲۷] به واسطۀ چهار چیز واجب می‌شود:
اول: گرفتن خورشید.
دوم: گرفتن ماه.
اگر چه مقدار کمی از آن دو گرفته شود و کسی هم از آن نترسد.
سوم: زلزله، اگر چه کسی هم نترسد.
چهارم: رعد و برق و بادهای سیاه و سرخ و مانند اینها در صورتی که بیشتر مردم بترسند که بنا بر احتیاط واجب باید برای اینها هم نماز آیات بخوانند.

تکرار نماز آیات

اگر از چیزهایی که نماز آیات برای آنها واجب است بیشتر از یکی اتفاق بیفتد، انسان باید برای هر یک از آنها یک نماز آیات بخواند، مثلًا اگر خورشید بگیرد و زلزله هم بشود، باید دو نماز آیات بخواند.
مکارم: مثل این که چند بار زلزله شود یا گرفتن خورشید با زلزله همراه گردد. امّا اگر در بین نماز آیات این امور واقع شود، همان یک نماز آیات کافی است.
س: چگونه نیت کند؟
ج: کسی که چند نماز آیات بر او واجب است، اگر همۀ آنها برای یک چیز بر او واجب شده باشد، مثلًا سه مرتبه خورشید گرفته و نماز آنها را نخوانده است، موقعی که قضای آنها را می‌خواند، لازم نیست معین کند که برای کدام دفعۀ آنها باشد و هم چنین است اگر چند نماز برای رعد و برق و بادهای سیاه و سرخ و مانند اینها بر او واجب شده باشد، ولی اگر برای آفتاب گرفتن و ماه گرفتن و زلزله، یا برای دو تای اینها نمازهایی بر او واجب شده باشد بنا بر احتیاط واجب، باید موقع نیت، معین کند نماز آیاتی را که می‌خواند برای کدام یک آنها است

وجوب نماز آیات بر مردم منطقه حادثه

چیزهایی که نماز آیات برای آنها واجب است، در هر منطقه اتفاق بیفتد، فقط مردم همان محل باید نماز آیات بخوانند و بر مردم جاهای دیگر واجب نیست، ولی اگر مکان آنها به قدری نزدیک باشد که با آن محل یکی حساب شود، نماز آیات بر آنها هم واجب است.

وقت خواندن نماز

از وقتی که خورشید یا ماه شروع به گرفتن می‌کند انسان باید نماز آیات را بخواندو بنا بر احتیاط واجب باید به قدری تأخیر نیندازد که شروع به باز شدن کند.

تأخیر در نماز آیات

اگر خواندن نماز آیات را به قدری تأخیر بیندازد که آفتاب یا ماه شروع به باز شدن کند، باید نیت ادا و قضا نکند ولی اگر بعد از باز شدن تمام آن، نماز بخواند باید نیت قضا نماید.
سیستانی: نیت ادا مانعی ندارد، ولی بعد از باز شدن تمام آن، نماز قضا می‌شود. و اگر کسوف کلّی یا خسوف کلّی شود و مکلّف عمداً نماز آیات را نخواند تا قضا شود بنا بر احتیاط واجب باید برای قضای آن غسل کند.[۲۸]
اگر مدت گرفتن خورشید یا ماه بیشتر از خواندن یک رکعت باشد ولی انسان نماز را نخواند، تا به اندازۀ خواندن یک رکعت به آخر وقت آن مانده باشد باید نیت ادا کند بلکه اگر مدت گرفتن آنها به اندازۀ خواندن یک رکعت هم باشد بنا بر احتیاط واجب باید نماز آیات را بخواند و ادا است.
وجوب فوری نماز آیات برای زلزله و رعد و برق:
موقعی که زلزله و رعد و برق و مانند اینها اتفاق می‌افتد، انسان باید فوراً نماز آیات را بخواند و اگر نخواند معصیت کرده و تا آخر عمر بر او واجب است و هر وقت بخواند ادا است.

نماز آیات پس از کسوف و خسوف

اگر بعد از باز شدن آفتاب یا ماه بفهمد که تمام آن گرفته بوده، باید قضای نماز آیات را بخواند. ولی اگر بفهمد مقداری از آن گرفته بوده قضا بر او واجب نیست.
اگر عدّه‌ای بگویند که خورشید یا ماه گرفته است چنانچه انسان از گفتۀ آنان یقین پیدا نکند و نماز آیات نخواند و بعد معلوم شود راست گفته‌اند، در صورتی که تمام خورشید یا ماه گرفته باشد باید نماز آیات را بخواند. و اگر دو نفر که عادل بودن آنان معلوم نیست بگویند خورشید یا ماه گرفته، بعد معلوم شود که عادل بوده‌اند باید نماز آیات را بخواند بلکه اگر معلوم شود که مقداری از آن گرفته احتیاط واجب آن است که نماز آیات را بخواند.
اگر انسان به گفتۀ کسانی که از روی قاعدۀ علمی وقت گرفتن خورشید و ماه را می‌دانند، اطمینان پیدا کند که خورشید یا ماه گرفته، بنا بر احتیاط واجب باید نماز آیات را بخواند و نیز اگر بگویند فلان وقت خورشید یا ماه می‌گیرد و فلان مقدار طول می‌کشد و انسان به گفتۀ آنان اطمینان پیدا کند، بنا بر احتیاط واجب باید به حرف آنان عمل نماید، مثلًا اگر بگویند آفتاب فلان ساعت شروع به باز شدن می‌کند احتیاطاً باید نماز را تا آن وقت تأخیر نیندازد.

قضای نماز آیات

اگر بفهمد نماز آیاتی که خوانده باطل بوده، باید دوباره بخواند و اگر وقت گذشته قضا نماید.
س: نماز یومیه را اول بخوانیم یا نماز آیات؟
ج: اگر در وقت نماز یومیه، نماز آیات هم بر انسان واجب شود، چنانچه برای هر دو نماز وقت دارد، هر کدام را اول بخواند اشکال ندارد. و اگر وقت یکی از آن دو تنگ باشد، باید اول آن را بخواند و اگر وقت هر دو تنگ باشد، باید اول نماز یومیه را بخواند.
اگر در بین نماز یومیه بفهمد که وقت نماز آیات تنگ است، چنانچه وقت نماز یومیه هم تنگ باشد، باید آن را تمام کند بعد نماز آیات را بخواند. و اگر وقت نماز یومیه تنگ نباشد، باید آن را بشکند و اول نماز آیات، بعد نماز یومیه را به جا آورد.
اگر در بین نماز آیات بفهمد که وقت نماز یومیه تنگ است، باید نماز آیات را رها کند و مشغول نماز یومیه شود و بعد از آن که نماز را تمام کرد پیش از انجام کاری که نماز را به هم بزند، بقیۀ نماز آیات را از همان جا که رها کرده بخواند.

کیفیت نماز آیات:

روش اول

نماز آیات[۲۹] دو رکعت است و در هر رکعت پنج رکوع دارد و دستور آن است که انسان بعد از نیت، تکبیر بگوید و یک حمد و یک سورۀ تمام بخواند و به رکوع رود و سر از رکوع بردارد، دوباره یک حمد و یک سوره بخواند، باز به رکوع رود تا پنج مرتبه و بعد از بلند شدن از رکوع پنجم دو سجده نماید و برخیزد و رکعت دوم را هم مثل رکعت اول به جا آورد و تشهد بخواند و سلام هد.

روش دوم

در نماز آیات ممکن است انسان بعد از نیت و تکبیر و خواندن حمد، آیه‌های یک سوره را پنج قسمت کند و یک آیه یا بیشتر[۳۰] از آن را بخواند و به رکوع رود و سر بردارد و بدون این که حمد بخواند، قسمت دوم از همان سوره را بخواند و به رکوع رود و همین طور تا پیش از رکوع پنجم سوره را تمام نماید، مثلًا [پس از نیت، با گفتن الله اکبر نماز را شروع می‌کنیم، بعد از تکبیر سوره حمد را می‌خوانیم و بعد از حمد] به قصد سورۀ «قُل هو اللّٰه احد»؛
۱.« بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیم» بگوید و به رکوع رود،
۲.بعد بایستد و بگوید «قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَد» دوباره به رکوع رود
۳.و بعد از رکوع بایستد و بگوید «اللَّهُ الصَّمَد» باز به رکوع رود
۴.و بایستد و بگوید «لَمْ یَلِدْ وَ لَمْ یُولَدْ» و برود به رکوع
۵.باز هم سر بردارد و بگوید «وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ کُفُواً أَحَدٌ» و بعد از آن به رکوع پنجم رود
و بعد از سر برداشتن، دو سجده کند و رکعت دوم را هم مثل رکعت اول به جا آورد و بعد از سجدۀ دوم تشهد بخواند و نماز را سلام دهد[۳۱].
اگر در یک رکعت روش اول بخواند، و در رکعت دوم روش دوم بخواند:
اگر در یک رکعت از نماز آیات، پنج مرتبه حمد و سوره بخواند و در رکعت دیگر یک حمد بخواند و سوره را پنج قسمت کند مانعی ندارد.
واجبات و مستحبات نماز آیات:
چیزهایی که در نماز یومیه واجب و مستحب است در نماز آیات هم واجب و مستحب می‌باشد ولی در نماز آیات مستحب است به جای اذان و اقامه سه مرتبه به قصد امید ثواب، بگویند «الصلاه»[۳۲].
مستحب است بعد از رکوع پنجم و دهم بگوید: «سَمِعَ اللّٰهُ لِمَنْ حَمِدَه»
و نیز پیش از هر رکوع و بعد از آن تکبیر بگوید ولی بعد از رکوع پنجم و دهم، گفتن تکبیر مستحب نیست.
مستحب است پیش از رکوع دوم و چهارم و ششم و هشتم و دهم قنوت بخواند و اگر فقط یک قنوت پیش از رکوع دهم بخواند کافی است.
شک در نماز آیات:
اگر در نماز آیات شک کند که چند رکعت خوانده و فکرش به جایی نرسد نماز باطل است.
مکارم: مسأله اگر در عدد رکوع‌ها شک کند، بنا بر کمتر می‌گذارد و اگر از محلّ گذشته یعنی وارد سجده شده باشد، اعتنا نمی‌کند.
هر یک از رکوع‌های نماز آیات رکن است که اگر عمداً یا اشتباهاً کم یا زیاد شود نماز باطل است.
نماز آیات بر مستحاضه واجب است. و باید برای نماز آیات هم کارهایی را که برای نماز یومیّه گفته شد انجام دهد، ولی نماز آیات بر حائض و نفساء واجب نیست. هر گاه در وقت نماز یومیّه نماز آیات بر مستحاضه واجب شود اگر چه بخواهد هر دو را پشت سر هم به جا آورد[۳۳] باید برای نماز آیات هم تمام کارهایی را که برای نماز یومیّه او واجب است انجام دهد و احتیاط واجب آن است که هر دو را با یک غسل و وضو به جا نیاورد. [۳۴] کسی که در موقع گرفتن خورشید و ماه نماز آیات را عمداً نخوانده در صورتی که تمام ماه و خورشید گرفته باشد مستحب است غسل کند.[۳۵]

راهکارهای اقامه این فریضه

۱.توجیه جامعه در زمینه نقش نماز آیات در آرامش روحی و روانی:
۲.یاد گرفتن کیفیت نمازآیات و احکام آن:
۳.قرار دادن احکام نمازآیات در متون درسی مدارس دانش آموزی:
۴.به جماعت خواندن نماز آیات:
وقتی نماز به جماعت برگزار شود، دیگران هم ترغیب به نماز می‌شوند، همانطور که پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله) نماز را به جماعت اقامه می‌کردند. در روایتی پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله) می‌فرمایند: هر وقت کسوف شد، مبادرت کنید به سوی مساجد فَإِنِ انْکَسَفَ أَحَدُهُمَا فَبَادِرُوا إِلَی مَسَاجِدِکُمْ.[۳۶] ۵.ائمه جماعت آمادگی لازم برای اقامه نماز آیات به جماعت را داشته باشد، و مواعظی کوتاه قبل از نماز را بیان کند، همانطور که پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله) قبل از اقامه نماز مردم را موعظه کردند.
۶.آمادگی مسجد و خدام ومسئولین برای برگزاری این واجب الهی:
۷.تشویق و اطلاع رسانی توسط صدا وسیما، رسانه‌های جمعی و فراخوان مردم به سوی مساجد:

فهرست منابع

قرآن کریم
بحار الأنوار( ط- بیروت)، مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی‏، تاریخ وفات مؤلف: ۱۱۱۰ ق‏، ‏تعداد جلد: ۱۱۱، ناشر: دار إحیاء التراث العربی‏، مکان چاپ: بیروت‏
تفسیر قمی، قمی علی بن ابراهیم، قرن: سوم، ناشر: دار الکتاب، مکان چاپ: قم، تحقیق: سید طیب موسوی جزایری
تفسیر نور، قرائتی محسن، ناشر: مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، مکان چاپ: تهران
تفسیر نمونه، مکارم شیرازی ناصر،ناشر: دار الکتب الإسلامیه، مکان چاپ: تهران
توضیح المسائل (محشّٰی - امام خمینی)، خمینی، سید روح اللّٰه موسوی، ۲ جلد، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، قم - ایران، هشتم، ۱۴۲۴ ه‍ ق الکافی، کلینی، محمد بن یعقوب بن اسحاق‏، تعداد جلد: ۸، ناشر: دار الکتب الإسلامیه، مکان چاپ: تهران‏
وسائل الشیعه، عاملی، حرّ، محمد بن حسن، ۳۰ جلد، مؤسسه آل البیت علیهم السلام، قم - ایران، اول، ۱۴۰۹ ه‍ق
مجمع الرسائل (محشّٰی صاحب جواهر)نجفی، صاحب الجواهر، محمد حسن،، در یک جلد، مؤسسه صاحب الزمان علیه السلام، مشهد - ایران، اول، ۱۴۱۵ ه‍ق
المحاسن‏، نویسنده: برقی، احمد بن محمد بن خالد، تاریخ وفات مؤلف: ۲۷۴ ق یا ۲۸۰ ق‏، محقق / مصحح: محدث، جلال الدین‏، تعداد جلد: ۲، ناشر: دار الکتب الإسلامیه، مکان چاپ: قم‏
ویکی پدیا
دانشنامه رشد

پانویس

  1. المحاسن ص 44. بحار الأنوار (ط - بیروت) ج‏79 ص : 188
  2. الکافی (ط - الإسلامیه) ج‏3 باب من حافظ علی صلاته أو ضیعها ..... ص : 267
  3. گلپایگانی، مکارم، صافی، نوری: و مادر ..
  4. توضیح المسائل (محشی - امام خمینی)، ج 1، ص: 401
  5. (فاطر/41)
  6. وسائل الشیعه، ج 7، ص: 483
  7. تفسیر القمی، ج‏1، ص: 358
  8. تفسیر نور، ج‏6، ص: 172
  9. تفسیر القمی ج‏2 ص267
  10. عَنِ الرِّضَا ع قَالَ: إِنَّمَا جُعِلَتْ لِلْکُسُوفِ صَلَاهٌ لِأَنَّهُ مِنْ آیَاتِ اللَّهِ- لَا یُدْرَی أَ لِرَحْمَهٍ ظَهَرَتْ أَمْ لِعَذَابٍ- فَأَحَبَّ النَّبِیُّ ص- أَنْ تَفْزَعَ أُمَّتُهُ إِلَی خَالِقِهَا وَ رَاحِمِهَا عِنْدَ ذَلِکَ- لِیَصْرِفَ عَنْهُمْ شَرَّهَا وَ یَقِیَهُمْ مَکْرُوهَهَا- کَمَا صَرَفَ عَنْ قَوْمِ یُونُسَ ع- حِینَ تَضَرَّعُوا إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ الْحَدِیثَوسائل الشیعه؛ ج 7، ص: 484
  11. وسائل الشیعه؛ ج 7، ص: 486
  12. أَبَا الْحَسَنِ مُوسَی ع یَقُولُ إِنَّهُ لَمَّا قُبِضَ إِبْرَاهِیمُ بْنُ رَسُولِ اللَّهِ ص- جَرَتْ فِیهِ ثَلَاثُ سُنَنٍ أَمَّا وَاحِدَهٌ- فَإِنَّهُ لَمَّا مَاتَ انْکَسَفَتِ الشَّمْسُ- فَقَالَ النَّاسُ انْکَسَفَتِ الشَّمْسُ لِفَقْدِ ابْنِ رَسُولِ اللَّهِ ص- فَصَعِدَ رَسُولُ اللَّهِ ص الْمِنْبَرَ- فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ ثُمَّ قَالَ یَا أَیُّهَا النَّاسُ- إِنَّ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ آیَتَانِ مِنْ آیَاتِ اللَّهِ- یَجْرِیَانِ بِأَمْرِهِ مُطِیعَانِ لَهُ- لَا یَنْکَسِفَانِ لِمَوْتِ أَحَدٍ وَ لَا لِحَیَاتِهِ- فَإِذَا انْکَسَفَتَا أَوْ وَاحِدَهٌ مِنْهُمَا فَصَلُّوا- ثُمَّ نَزَلَ فَصَلَّی بِالنَّاسِ صَلَاهَ الْکُسُوفِوسائل الشیعه؛ ج 7، ص: 486
  13. الکافی (ط - الإسلامیه) ج‏4 باب فضل الصدقه ..... ص : 2
  14. تفسیر نمونه، ج‏8، ص: 388
  15. وسائل الشیعه؛ ج 7، ص: 487
  16. (فصلت/53)
  17. (فاطر/41)
  18. این روایت در بخش فلسفه نماز آیات مفصلا آورده شد
  19. (انعام/42)
  20. (عنکبوت/3)
  21. تفسیر نور، ج‏3، ص: 316
  22. عَلِیِّ بْنِ مَهْزِیَارَ قَالَ: کَتَبْتُ إِلَی أَبِی جَعْفَرٍ ع وَ شَکَوْتُ إِلَیْهِ- کَثْرَهَ الزَّلَازِلِ فِی الْأَهْوَازِ- وَ قُلْتُ تَرَی لِیَ التَّحْوِیلَ عَنْهَا- فَکَتَبَ ع لَا تَتَحَوَّلُوا عَنْهَا- وَ صُومُوا الْأَرْبِعَاءَ وَ الْخَمِیسَ وَ الْجُمُعَهَ- وَ اغْتَسِلُوا وَ طَهِّرُوا ثِیَابَکُمْ وَ ابْرُزُوا یَوْمَ الْجُمُعَهِ- وَ ادْعُوا اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فَإِنَّهُ یَرْفَعُ «6» عَنْکُمْ- قَالَ فَفَعَلْنَا ذَلِکَ فَسَکَتَتِ الزَّلَازِلُوسائل الشیعه؛ ج 7، ص: 504
  23. قَالَ وَ قَالَ ع مَا بَعَثَ اللَّهُ رِیحاً إِلَّا رَحْمَهً أَوْ عَذَاباً- فَإِذَا رَأَیْتُمُوهَا فَقُولُوا- اللَّهُمَّ إِنَّا نَسْأَلُکَ خَیْرَهَا وَ خَیْرَ مَا أُرْسِلَتْ لَهُ- وَ نَعُوذُ بِکَ مِنْ شَرِّهَا وَ شَرِّ مَا أُرْسِلَتْ لَهُ- وَ کَبِّرُوا وَ ارْفَعُوا أَصْوَاتَکُمْ بِالتَّکْبِیرِ فَإِنَّهُ یَکْسِرُهَاوسائل الشیعه؛ ج 7، ص: 507
  24. وسائل الشیعه؛ ج 7، ص: 508
  25. عَنْ سُلَیْمَانَ الدَّیْلَمِیِّ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الزَّلْزَلَهِ مَا هِیَ- فَقَالَ آیَهٌ فَقَالَ وَ مَا سَبَبُهَا- فَذَکَرَ سَبَبَهَا إِلَی أَنْ قَالَ- قُلْتُ فَإِذَا کَانَ ذَلِکَ فَمَا أَصْنَعُ- قَالَ صَلِّ صَلَاهَ الْکُسُوفِ- فَإِذَا فَرَغْتَ خَرَرْتَ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ سَاجِداً- وَ تَقُولُ فِی سُجُودِکَ- یَا مَنْ یُمْسِکُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ أَنْ تَزُولَا- وَ لَئِنْ زَالَتَا إِنْ أَمْسَکَهُمَا مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ- إِنَّهُ کَانَ حَلِیماً غَفُوراً- یَا مَنْ یُمْسِکُ السَّمَاءَ أَنْ تَقَعَ عَلَی الْأَرْضِ إِلَّا بِإِذْنِهِ- أَمْسِکْ عَنَّا السُّوءَ إِنَّکَ عَلَی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدِیرٌوسائل الشیعه؛ ج 7، ص: 506
  26. وسائل الشیعه؛ ج 7، ص: 491
  27. توضیح المسائل (محشی - امام خمینی)، ج 1، ص: 813
  28. توضیح المسائل (محشی - امام خمینی)، ج 1، ص: 209
  29. توضیح المسائل (محشی - امام خمینی)، ج 1، ص: 820
  30. خوئی، گلپایگانی، صافی، زنجانی، تبریزی: یک آیه یا کمتر یا بیشتر .. سیستانی: یک آیه یا بیشتر از آن را بخواند بلکه کمتر از یک آیه را نیز می‌تواند بخواند، ولی باید بنا بر احتیاط، جمله تامّه باشد و از اوّل سوره شروع کند و به گفتن «بسم اللّٰه» اکتفا نکند و سپس به رکوع رود ..
  31. خوئی، سیستانی، تبریزی، نوری: و نیز جایز است که به کمتر از پنج قسمت تقسیم نماید لکن هر وقت سوره را تمام کرد، لازم است حمد را قبل از رکوع بعدی بخواند (تبریزی: و بنا بر احتیاط لازم با بسمله تنها رکوع نکند).
    زنجانی: [و] شکل دیگر نماز آیات آن است که سوره را به کمتر از پنج قسمت تقسیم کند، لکن هر وقت سوره را تمام کرد، لازم است حمد را بخواند، و سپس تمام یا بعضی از سوره را به شکلی که اشاره شد، بخواند و سپس به رکوع رود.
  32. سیستانی: در نماز آیات در صورتی که با جماعت باشد، می‌توانند رجاءً به جای اذان و اقامه سه مرتبه بگویند: «الصّلاه» و در غیر جماعت چیزی نیست، ولی مشروعیت جماعت در نماز آیات در غیر گرفتن ماه و خورشید ثابت نیست.
  33. سیستانی: بنا بر احتیاط لازم نمی‌تواند هر دو را با یک غسل و وضو بخواند. [پایان مسأله]
  34. صافی، زنجانی: نمی‌تواند هر دو را با یک غسل و وضو بخواند.
  35. توضیح المسائل (محشی - امام خمینی)، ج 1، ص: 360
  36. وسائل الشیعه؛ ج 7، ص: 492