فرهنگ مصادیق:مشاوره دادن

از پژوهشکده امر به معروف
(تغییرمسیر از مشاوره دادن)
پرش به: ناوبری، جستجو
مشاوره دادن

کتب مرتبط

ردیف عنوان
۱ مشاوره در آینه علم و دین

مقالات مرتبط

ردیف عنوان

مصادیق مرتبط

ردیف عنوان
۱ مشاوره گرفتن از دشمن
۲ مشاوره گرفتن
۳ مشاوره با منافقان
۴ مشاوره با کفار
۵ مشاوره دادن به ربا خواران

چندرسانه‌ای مرتبط

ردیف عنوان

مرتبط‌های بوستان

ردیف عنوان

نرم‌افزارهای مرتبط

ردیف عنوان

نویسنده: الیاس صالحی
تهیه وتدوین:پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر قم-۹۵/۱/۱۷
کلید واژه: مشاوره، مستشیر، مشورت دادن، اسلام

تعریف و اهمیت مشورت دادن

در کتاب‌های لغت، شور، مشورت، شورا، مشاوره و تشاور، به معنای بیرون کشیدن، برداشتن و استخراج کردن است. [۱] هم چنین در اصطلاح، به معنای تعاطی افکار، تضارب آرا، به دست آوردن رأی و نظر دیگران با مراجعه به آنان و نیز کشف و استنباط آرای اهل درک و دقت است. [۲] «مشورت» و «مشاوره» از یک ریشه و به معنای مراجعه به افراد آگاه و مطلع برای راه یابی به حل مسئله و بهره گیری از تجارب و آگاهی دیگران است.
تلاش در جهت برآوردن نیاز مردم، ویژگی اخلاقی پسندیده‌ای است که در آموزه‌های دین نیز تأکید فراوانی بدان می‌شود. امام جعفر صادق علیه السلام به نقل از رسول اکرم صلی الله علیه و آله می‌فرماید: «کسی که در جهت رفع نیاز برادر مؤمنش بکوشد، ولی او را نصیحت نکند، به خدا و رسولش خیانت کرده است.» [۳] از این روایت درمی یابیم همه نمونه‌های یاری رسانی به هم نوعان، جنبه مادی نداشته، بلکه کمک‌های معنوی و از جمله راهنمایی و هدایت آنان نیز ارزشمند و مهم است، به گونه‌ای که بی توجهی به نصیحت و راهنمایی آنها، خیانت به خدا و رسول خوانده می‌شود. حضرت علی علیه السلام نیز در نامه‌ای تذکرآمیز، به محمد بن ابی بکر نوشته بود: «وَ اَنْصِحِ الْمَرءَ اِذَا اسْتَشْارَک؛ انسانی را که از تو مشاوره و نظر می‌خواهد، راهنمایی کن».[۴] در فضیلت مشورت واهتمام به آن همین کافی است که حق تعالی پیغمبر خود را که عقل کامل بود در قرآن مجید امر به مشورت فرموده است: « وَشاوِرْهُمْ فی الاَمْرِفَاِذا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَی اللّهِ» [۵] یعنی مشورک کن با اصحاب خود در امور پس چون عزم کردی برخدا توکل کن.
البته مشورت دادن شرایط و آدابی دارد که در این مقاله سعی شده است تمام ابعاد این موضوع بررسی و بیان شود.

مشورت دادن در قرآن

مشورت دادن به یکدیگر، ریشه قرآنی دارد، همچنان که اشاره شد خداوند خطاب به رسول گرامی (صلی الله علیه و آله) می‌فرماید: «در انجام دادن امور با مؤمنان مشورت و تبادل نظر کن.» و این دستور خداوند نشان از این دارد که هم پیامبر و هم مومنین باید در امور فردی و اجتماعی به یکدیگر مشورت بدهند، و همچنین در آیه ۳۸ سوره شوری یکی از ویژگی‌های بندگان شایسته را مشورت کردن در کارهایشان بیان کرده است.
پیامبر اسلام و ائمه اطهار (علیهم السلام) خود مشاور مردم بودند و پیوسته به راهنمایی مردم می‌پرداختند، و با مشورت دادن به اصحاب و یاران خود و حتی کسانی که مسلمان نبودند گره از مشکل آنان باز می‌کردند.

مشورت دادن در روایات

روایات زیادی در مورد مشورت دادن از حضرات معصومین نقل شده است که به دو نمونه آن اشاره می‌شود:
۱.در روایتی پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «تَصَدَّقُوا علی أخِیکُم بِعِلمٍ یُرشِدُهُ و رَأیٍ یُسَدِّدُهُ».
با دانشی که برادر [دینی ]شما را راهنمایی می‌کند و با نظری که راه درست را به او نشان می‌دهد، به وی صدقه بدهید. [۶]
۲.در روایتی امام زین العابدین علیه السلام فرمود: «إرشادُ المُستَشِیرِ قَضاءٌ لِحَقِّ النِّعمَهِ، مشورت دادن به شخص مشورت خواه، به جای آوردن حق نعمت است». [۷]

مشورت دادن مسلمانان به پیامبر و ائمه (علیهم السلام)

با اینکه ائمه علیهم السلام بالاترین عقل و درایت را داشتند، و انسان کامل بودند در میان اطرافیانشان از کسانی که شرایط رایزنی را داشتند، در خواست مشورت و هم فکری می‌کردند، و از آنان در امور شخصی و اجتماعی همفکری می‌گرفتند می‌گرفتند، در کتاب‌های روایی و تاریخی حکایت‌هایی فراوانی دربارهٔ مشورت دادن مسلمانان به پیامبر و اهل بیت علیهم السلام وجود دارد، که از آن نمونه می‌توان به مشورت دادن مسلمانان به پیامبرصلی الله علیه و آله در جنگ بدر احزاب و احد اشاره کرد. [۸] و در روایتی نقل شده است پیامبر اکرم ـ صلّی الله علیه و آله ـ هر جا لازم بود و مسئله مهم پیش می‌آمد خطاب به مردم می‌فرمود: با شما مشورت می‌کنم ای مردم نظرتان را اعلام کنید. [۹] همچنین در روایتی امام رضا (علیه السلام) در این رابطه چنین می‌فرماید: «پدرم (امام موسی کاظم) روزی با سیاهپوستی سودانی مشورت می‌کرد. وقتی سبب را از ایشان پرسیدند، فرمود: شاید خداوند خیری را بر زبان وی جاری سازد». [۱۰]

موضوع و هدف مشاوره

مشورت دادن در تمام امور و زمینه‌ها می‌تواند انجام شود از جمله امور شخصی اجتماعی نظامی سیاسی درسی خانواده‌ای، مادی، معنوی، شغلی، تحصیلی، سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و ... ولی آنچه که مهم است مشورت دادن به صورت صحیح و رعایت شرایط و آدابش باید صورت گیرد تا بتواند مفید و کارساز قرار بگیرد.
از هدف مشاوره دادن می‌توان امور زیر را بیان کرد:
۱.رشد فکری و معنوی و هدایت صحیح افراد در زندگی مادی و معنوی.
۲.ایجاد اعتماد به نفس و توانمندی برای تصمیم گیری بجا در حوادث و امور زندگی و جلوگیری از رفتارهای ناسازگار و سهل انگاری‌ها و لغزشها.
۳.ایجاد روحیه تعاون و همکاری و پرهیز از استبداد در رأی.

انواع مشاوره و روشهای آن

مشاوره به دو صورت انفرادی و گروهی انجام می‌پذیرد؛ مشاوره فردی گفتگوی رو در رو بین مراجعه کننده و مشاور است که به منظور کشف علل مشکل فرد و پیدا کردن راه حل برای آن ؛ صورت می‌گیرد. امّا مشاوره گروهی عبارت است از: گفتگوی رو در رو بین چند نفر به منظورتبادل نظر در زمینه علایق، رغبتها، مسایل و مشکلاتی که افراد گروه در ارتباط با خود یا در تعامل با دیگران دارند به منظور تصمیم گیری منطقی انجام می‌گیرد.
شیوه‌های دیگری از مشورت کردن نیز امروزه رایج است از جمله مشورت دادن اینترنتی، پیامکی و مکاتبه‌ای و یا به صورت نظر سنجی و ... که اگر چه ساختار مشورت کردن قدیم را ندارد ولی همه این موارد برای تصمیم گیری صحیح و مطلوب می‌باشد.

آداب مشورت دادن

مشورت دادن آداب و شرایطی دارد که اگر مطابق آن عمل نشود شخص مشورت گیردنده نفع که نمی‌برد ضرر هم می‌کند و مسئولیت آن بر عهده مشاور است که در روایتی امام صادق علیه السلام این موضوع را بیان فرمود: «المَشوَرهُ لاتکونُ اِلاّ بِحدودِها فَمَن عَرفَها بِحدوُدِها، وَ اِلاّ کانَت مَضَرَّتُها علی المُستَشیرِ اَکثرَ مِن مَنفَعَتِها! مشورت کردن، شرایط و حدودی دارد، مشاوری که با شرایط آن آشنا باشد نتیجه مثبت و مطلوبی خواهد داشت وگرنه ضرر آن برای مشورت خواه بیش از منفعتش خواهد بود!». [۱۱]

برخی از آداب مشورت دادن از این قرار است:

عجله نکردن و دقت در موضوع مشورت

در روایتی نقل شده لقمان به پسرش فرمود: «پسرم ! هر گاه به گواهی دادن فرا خوانده شدی، گواهی بده، و هر گاه به یاری کردن فرا خوانده شدی، یاری کن، و هر گاه به مشورت فرا خوانده شدی، شتاب نکن تا(دربارهٔ جوانب آن) دقّت کنی؛ چرا که خردمند، با دل چیزی را می‌بیند که با چشم نمی‌بیند». [۱۲]

پرهیز از اظهار نظر خام و ناپخته و دوری از هوی و هوس

در روایتی امام علی علیه السلام فرمودند: «لا تکونَنَّ أوَّلَ مُشِیرٍ، و إیّاکَ و الرأیَ الفَطِیرَ، و تَجَنَّبِ ارتِجالَ الکلامِ ...و خَفِ اللّهَ فی مُوافَقَهِ هَوَی المُستَشِیرِ؛ فإنّ التِماسَ مُوافَقَتِهِ لُؤمٌ، و سُوءَ الإسماعِ منهُ خیانَهٌ».
«[در مشورت] نخستین کسی مباش که نظر می‌دهد و از اظهار رأی خام و ناپخته بپرهیز و از ناسنجیده گویی دوری کن ...و از خدا بترس که در مشورت، مطابق میل و هوس مشورت خواه نظر دهی؛ زیرا که باب میل او مشورت دادن پستی است؛ و خوب گوش ندادن به حرفهای او خیانت است». [۱۳]

رعایت حق مشورت کننده

یکی دیگر از آدابی که باید شخص مشاور در انجام مشاوره رعایت کند رعایت حق مشورت کننده است همانطور که در روایتی امام زین العابدین علیه السلام به این نکته اینطور تذکر داده‌اند: «و اما حق درخواست کننده مشورت این است که اگر رای موجه و پسندیده‌ای آماده داری در راهنمایی و نصیحت او بکوشی و بر طبق آنچه می دانی به او اندرز دهی به نحوی که اگر تو به جای او بودی همان کار را انجام می‌دادی و باید این عمل با رافت و نرمش از سـوی تـو صـورت گـیـرد زیـرا نـرمش، ترس را آرام می‌کند و درشتی به جای آرامش، ترس پدید می‌آورد، و اگر رای پسندیده‌ای آماده نداری و کسی را می‌شناسی که به رای او وثوق داری و آن را دربـاره خـودت مـی پـسـندی وی را به سوی او راهنمایی و ارشاد کن که در این صورت در نیکی کوتاهی نکرده‌ای و در نصیحت و اندرز خودداری نورزیده‌ای». [۱۴]

مشورت دادن عادلانه

مشورت دادن عادلانه هم نقص و عیب شخص یا حاکم را برطرف می‌کند و هم باعث می‌شود شخص از استبداد رای در امان باشد همانطور که امام علی علیه السلام با اینکه امام مسلمانان بود از آنان درخواست می‌کرد که مشورت عادلانه با او را ترک نکنند همانطور که خطاب به مسلمانان فرمود: «از گفتن سخن حق، یا مشورت دادن عادلانه، خودداری نکنید؛ زیرا من خود را بالاتر از این که خطا کنم نمی‌دانم و از اشتباهکاری ایمن نیستم، مگر این که خدای بزرگ مرا حفظ کند که اختیاردار هموست». [۱۵]

دوری از خیانت و ظلم در مشورت دادن

شخصی که در مشورت دادن خیانت می‌کند مورد بیزاری پیامبر و ائمه علیهم السلام قرار گرفته است همانطور که در روایات ذیل، این مطلب گوشزد شده است:
الف.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: «مَن غَشَّ المسلمینَ فی مَشورَهٍ فقد بَرِئتُ مِنهُ، هرکه به مسلمانان در مشورتی خیانت کند، من از او بیزارم». [۱۶] ب.پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: «مَنِ استَشارَهُ أخُوهُ المؤمنُ فلَم یَمحَضْهُ النَّصیحَهَ سَلَبَهُ اللّهُ لُبَّهُ،
هرکه برادر مؤمنش با وی مشورت کند و او صادقانه راهنماییش نکند، خداوند عقلش را از او بگیرد». [۱۷] ج.امام علی علیه السلام فرمودند:«خِیانَهُ المُستَسلِمِ و المُستَشِیرِ مِن أفظَعِ الاُمورِ، و أعظَمِ الشُّرورِ، و مُوجِبُ عذابِ السَّعیرِ
خیانت کردن به فرد تسلیم شده و شخص مشورت خواه، از شنیع‌ترین کارها و بزرگترین بدیهاست و موجب عذابِ آتشِ فروزان می‌شود». [۱۸] د.امام علی علیه السلام: «ظُلمُ المُستَشیرِ ظُلمٌ و خِیانَهٌ، ستم کردن به مشورت خواه، هم ستم است و هم خیانت». [۱۹]

آزادی عمل دان به مستشیر

مشورت دادن نباید همراه با تحمیل رای و نظر مشاور باشد بلکه این خود مستشیر است که باید با آزادی کامل نسبت به موضوع و جوانب آن تصمیم بگیرد و عمل کند و احساس ‍نکند که به صورت برده، هدف و آرمانهای دیگری را به اجرا درمی آورد، قرآن در این باره به پیامبرش می‌فرماید: تو با مردم مشورت بکن ولی انتخاب و تصمیم وعمل با تو است که با توکل بر خدا انجام می‌دهی، «وَشاوِرْهُمْ فِی الاَمْرِ فَاِذا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَی اللّهِ ...» [۲۰] امام سجاد(علیه السّلام ) نیز در تاءیید آنچه گذشت می‌فرماید:«...فکن علیه فی راءیه بالخیار... تو در به کار بستن راءی و نظر مشاور، آزاد هستی.» [۲۱]

ویژگی‌های مشاوران

یکی از امور مهمی که در زمینه مشورت باید به آن توجه بسیار داشت فردی است که به عنوان مشاور انتخاب می گردد. زیرا شخص مشاور رابطه مستقیم با فرجام و نتیجه کار مورد نظر دارد و در شکست یا پیروزی افراد نقش بسزایی را ایفا می کند. پیامبر و ائمه علیهم السلام نیز به این نکته توجه داشته و ویژگی‌هایی را که یک مشاور باید داشته باشد و صفاتی را که نباید داشته باشد را بیان کرده‌اند که ما در دو بخش ویژگی‌های مثبت و منفی ذکر می‌کنیم:

ویژگیهای مثبت

امام صادق علیه السلام دربارهٔ شرایط و ویژگی‌های مشاوران فرمود: در کارهای خود با کسی مشورت کن که در او این ویژگی‌ها باشد، و مرزهای مشورت را اینگونه بیان کرده‌اند:
«مشورت جز با مرزهای چهارگانه آن صحیح نیست ... نخستین مرز آن این است که کسی که با او مشورت می‌کنی خردمند باشد، دوم این که آزاده و متدین باشد، سوم این که دوست و برادر وار باشد، و چهارم این که راز خود را به او بگویی و او به اندازه خودت از آن راز آگاه باشد، اما آن را بپوشاند و به کسی نگوید».
در روایتی دیگر امام صادق علیه السلام ویژگی یک مشاور خوب را چنین فرمود:«با کسانی که دارای پنج خصلت باشند مشورت کن. آنان که دارای عقل، حلم، تجربه، خیرخواهی و تقوا هستند». [۲۲] احادیث دیگری نیز برای بیان صفات مشاور خوب بیان شده است که به چند نمونه از آن اشاره می‌شود:
۱. تجربه و آزمودگی: حضرت علی علیه السلام فرمود: «برترین کسی که با وی مشورت می‌کنی، کسی است که دارای تجربه‌های فراوان باشد». [۲۳] ۲. تقوا: امام علی علیه السلام فرمود: «در کارهایت با پرهیزکاران مشورت کن تا راهنمایی شوی». [۲۴]
۳. ایمان: پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: «المؤمن منفعه إن ماشیته نفعک و إن شاورته نفعک و إن شارکته نفعک و کلّ شی ء من أمره منفعه، مومن مایه سود است اگر همراهش شوی سودت دهد و اگر با وی مشورت کنی سودت دهد و اگر شریکش شوی سودت دهد و همه کار وی مایه سود است». [۲۵]
۴. متخصص و صاحب نظر در موضوع همانطور که در روایتی امام صادق علیه السلام در مورد امور باغبانی از باغدارن و کارگران مشاوره می‌گرفت. [۲۶] همچنین امیر المومنین علی علیه السلام فرمود: «با کسی که نادان در کار تو است مشورت نکن». [۲۷] ۵. صداقت: امام باقر علیه السلام فرمود: «اِتَّبِعْ مَن یُبکِیکَ و هُو لکَ ناصِحٌ، و لا تَتَّبِعْ مَن یُضحِکَکَ و هُو لکَ غاشٌّ، از کسی که تو را بگریاند، امّا با تو صادق باشد، پیروی کن، و از کسی که تو را بخنداند، اما با تو یکرنگ نباشد، پیروی مکن». [۲۸]

ویژگی‌های منفی

منظور از ویژگیهای منفی، خصوصیاتی است که مشاوران می‌بایست فاقد آن باشند. بدیهی است که با هرکس نمی‌توان مشاوره نمود، و هر فردی صلاحیت ندارد تا طرف مشورت قرار گیرد؛ زیرا گاه آنها نقاط ضعفی دارند که مشورت با آنها مایه بدبختی و عقب افتادگی است، ویژگی‌های که یک مشاور نباید دارا باشد در کلام اهل بیت علیهم السلام نقل شده که چند مورد آن بیان می‌شود:
در منشوری که حضرت علی علیه السلام برای مالک اشتر (هنگام نصبش به استانداری مصر) می‌نویسد، یاد آور می‌شود که در کارها و امور مربوط به اجتماع و مردم، از مشورت با سه طایفه پرهیز کن: ۱. بخیل: «افراد بخیل را در مشورت خود دخالت مده؛ زیرا که تو را از احسان منصرف می‌کند و از تهی دستی و فقر می‌ترساند»
۲. ترسو: «با افراد ترسو مشورت مکن؛ زیرا در کارها روحیه ات را تضعیف می‌کند».
۳. حریص: «حریص را به مشورت مگیر که حرص را با ستمگری در نظرت زینت می‌دهد».[۲۹]
همچنین در روایات دیگر از جمله صفاتی را که یک مشاور نباید داشته باشد را اینگونه بیان کرده‌اند:
۴. دروغگو: امیر مومنان علی علیه السلام فرمود: «با فرد دروغ گو مشورت نکن؛ زیرا او مانند سراب است که دور را برای تو نزدیک و نزدیک را دور جلوه می‌دهد». [۳۰]
۵. جاهل و نادان: امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: «مشورت کردن با آدم دلسوز ولی جاهل و نادان برای انسان خطراتی دارد» [۳۱]
آن حضرت در مورد خطر مشورت با دوست نادان چنین فرمود: « اِستَشِرْ عَدُوَّکَ العاقِلَ، و احذَرْ رَأیَ صَدیقِکَ الجاهِلِ، با دشمن دانایِ خود مشورت کن و از نظر دوستِ نادان خود بپرهیز» [۳۲]
۶. بی شخصیت و پست: امام صادق علیه السّلام فرمود: « فلا تستشر العبد و السفله فی امرک فانک ان ائتمنتهم خانوک و ان حدثوک کذبوک و ان نکبت خذلوک و ان و عدوک موعد الم یصدقوک، از بردهٔ (دیگری) و آدم پست در کارت نظر خواهی ومشورت نکن. تو اگر آنها را بر این کار امین شماری، بر تو خیانت کنندو اگر سخنی بر توگویند دروغ می‌گویند و اگر برآنها در کاری تکیه و اعتماد کنی، خوارت سازند و اگر وقت و زمانی به تو وعده دهند، خلاف نمایند» [۳۳]
۷. شخصی که عقل و قلب تصدیقش نکند، امام صادق علیه السّلام می‌فرماید: «وَ لَا تُشَاوِرْ مَنْ لَا یُصَدِّقُهُ عَقْلُکَ وَ إِنْ کَانَ مَشْهُوراً بِالْعَقْلِ وَ الْوَرَعِ، با کسی که عقل و قلب تو نمی‌تواند او را تصدیق کند؛ مشورت مکن، اگر چه در میان مردم با عقل و هوش و پرهیزکار شناخته شود». [۳۴]

وظیفه مشاور

یکی از اصول مهم در مشاوره و راهنمایی، همکاری مشاور و مراجعه کننده در تعیین هدف، مشخص شدن مسؤولیتها، هماهنگی فعالیتها و... است. این امر سبب می‌شود که مشاور برای درک صحیح از موقعیت مراجعه کننده و نیازها و ویژگیهای روانی او و راهنمایی و هدایتش به شناخت واقعی از خود و زدودن ابهامات فکری و دادن تفکر منطقی به او وحل مسایلش، تمام تلاش خود را بنماید و از هیچ سعی و کوششی دریغ نورزد؛ و یکی از وظایف مشاور همین است که تمام سعی و کوشش خود را برای هدایت شخص مشورت گیرنده انجام دهد همانطور که امام صادق علیه السّلام به فرزندش توصیه می‌فرماید: «...واجهد راءیک لهم اذا استشاروک ...
...تمام تلاش خود را در راهنمایی و هدایت مراجعه کنندگان به خود به کارگیر...». [۳۵] همچنین امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید: «عَلَی المُشیرِ اَلاِجتهادُ فی الرّأیِ وَ لَیسَ عَلَیه ضَمانُ النُّجحِ، وظیفه مشاور آن است که حداکثر سعی و کوشش خود را دربارهٔ رأی و صلاحدید به کار ببرد، اما موفقیت در کارها را دیگر ضامن نیست». [۳۶]
همان گونه که دین اسلام در موضوع مشورت کردن تأکید زیادی نموده، به افرادی که مورد مشورت قرار می گیرند نیز تأکید کرده است، هنگامی که مورد مشورت قرار گرفتید از هیچ گونه خیرخواهی فروگذار نکنید که خیانت در مشورت، یکی از گناهان بزرگ محسوب می‌شود. این حکم حتی در باره غیر مسلمانان نیز ثابت است؛ یعنی اگر انسان، پیشنهاد مشورت را از غیر مسلمانی بپذیرد، حق ندارد در مشورت، نسبت به او خیانت کند و غیر از آنچه تشخیص می‌دهد به او اظهار نماید، در این باره سه روایت نقل می‌کنیم:
۱. امیرالمؤمنین علی علیه السلام فرمود: «عَلَی المُشیرِ اَلاِجتهادُ فی الرّأیِ وَ لَیسَ عَلَیه ضَمانُ النُّجحِ.
وظیفه مشاور آن است که حداکثر سعی و کوشش خود را دربارهٔ رأی و صلاحدید به کار ببرد، اما موفقیت در کارها را ضامن نیست». [۳۷]
۲. در رساله حقوق از امام سجادعلیه السلام نقل شده است: «وَ أَمَّا حَقُّ الْمُسْتَشِیرِ فَإِنْ عَلِمْتَ أَنَّ لَهُ رَأْیاً حَسَناً أَشَرْتَ عَلَیْهِ وَ إِنْ لَمْ تَعْلَمْ لَهُ أَرْشَدْتَهُ إِلَی مَنْ یَعْلَمُ وَ حَقُّ الْمُشِیرِ عَلَیْکَ أَنْ لَا تَتَّهِمَهُ فِیمَا لَا یُوَافِقُکَ مِنْ رَأْیِه؛
حق کسی که از تو مشورت می خواهد این است که اگر عقیده و نظر مناسبی داری در اختیار او بگذاری و اگر در باره آن کار، چیزی نمی دانی، او را به سمت کسی راهنمایی کنی که می داند، و اما کسی که مشاور تو است این حق را بر گردنت دارد تا در آنچه با تو موافق نیست، او را متهم نسازی». [۳۸]
۳. هرگاه برادر دینی تو خواست با تو مشورت کند او را مخلصانه راهنمایی کن و درنصیحت او بکوش و مـبـادا در ایـن امـر کوتاهی کنی که در این صورت خداوند بر تو خشم خواهد گرفت، چنان که حضرت امام صادق علیه السلام فرمود: «هر که از برادر دینی خود مشورت کند و او رأی خالص و بی غرضانه به او ندهد، خدای عزوجل رأی (یعنی عقل و تدبیر) او را بگیرد» [۳۹]

مشورت دادن به دشمن و ظالم

رعایت امانت در مشورت دادن به مسلمان یا غیر مسلمان و حتی دشمن نیز حسن و نیکو است و ائمه ما نیز به این مهم سفارش کرده‌اند در روایتی امام صادق علیه السلام فرمودند: «اِعلَمْ أنّ ضارِبَ عَلِیٍّ علیه السلام بالسَّیفِ و قاتِلَهُ لَوِ ائتَمَنَنی و استَنصَحَنی و استَشارَنی ثُمّ قَبِلتُ ذلکَ مِنهُ لأَدَّیتُ إلَیهِ الأمانَهَ
«بدان که [حتی] اگر قاتل علی علیه السلام به من امانتی سپارد و از من راهنمایی و مشورت بخواهد و من هم خواست او را بپذیرم، امانت را به او برمی گردانم ».[۴۰]
همچنین در مورد مشورت دادن حضرت علی علیه السلام به خلفاء و معاویه نمونه‌های زیادی در تاریخ ذکر شده است. [۴۱] در مقابل این روایات روایت دیگری نیز از حضرت علی علیه السلام نقل شده است: « مشورت کردن به ظالم موجب می‌شود که در ظلم او شریک بشوی». این دو روایت به ظاهر با یکدیگر در تعارض هستند ولی با تفکر و تعقل در روایات و بیانات ائمه روشن می‌شود که هدف از مشورت به آرامش و صلح رسیدن و برگزیدن بهترین راه برای زندگی دنیا و آخرت است و در نتیجه این دو گروه از روایات را این طور می‌توان جمع کرد که اگر شخصی هر چند دشمن در امور فردی و اجتماعی خود از انسان مشاوره بخواهد و هیچ زمینه ظلم و خلاف شرعی در مشاوره گرفتن وجود نداشته باشد و مشورت دادن شخص به صلاح زندگی دنیا و آخرت او و رفاه دیگر افراد جامعه باشد باید به بهترین وجه به او مشاوره داد و حق مشورت را در مورد آن شخص هر چند دشمن باشد رعایت کرد ولی اگر شخصی -هر چند مسلمان - در اموری مشورت بگیرد که ظلم به خود یا دیگران باشد نباید به او مشورت داد و اگر چنین کاری انجام شود بنابر فرمایش حضرت علی علیه السلام آن مشاور نیز ظالم است و جزء خیانت کاران به شمار می‌آید.

به چه کسانی مشورت ندهیم؟

همانطور که اهل بیت علیهم السلام امر به مشورت دادن به دیگران داده‌اند و بسیار به این موضوع و شرایط و آداب آن پرداخته‌اند ولی در مقابل هم از مشورت دادن به هر کسی نهی کرده‌اند از جمله مشورت دادن به افرادی که در این روایت امام علی علیه السلام به آن امر فرموده‌اند: «... و لا تُشِرْ علی مُستَبِدٍّ بِرَأیِهِ، و لا علی وَغدٍ، و لا علی مُتَلَوِّنٍ، و لا علی لَجُوجٍ .... و به آدمِ خودرأی و سست اندیش و دمدمی مزاج و لجوج مشورت مده...» [۴۲]

مشورت دادن در امر ازدواج

یکی از وظایف هر مسلمان این است که در مورد کسی که می‌خواهد به عنوان همسر آینده اش انتخاب کند تحقیق نماید و از دیگران دربارهٔ او مشورت بگیرد، تا بتواند با دید باز و اطمینان خاطر در این باره تصمیم بگیرد. انتخاب کند. آنچه در مورد مشورت دادن در امر ازدواج مهم است پاسخ به سوالات و دادن مشورت عادلانه و بدون هوی و هوس در مورد شخص مورد مشورت است و باید در این زمینه رعایت امانت به طور کامل بشود و هر آنچه که شخص مشورت گیرنده خواست به او بگویند البته اگر شخص مشورت گیرنده چیزی نپرسید، دیگران وظیفه ندارند چیزهایی را که می‌دانند، به او بگویند. [۴۳]

دشواری‌های مشورت دادن

مشورت دادن همانطور که رفتاری پسندیده و انسانی است، ولی بدون بررسی تمام جوانب موضوع و روحیات مشورت گیرنده، می‌تواند تبدیل به عملی خطرناک و کنشی غیر اخلاقی شود. باید توجه داشته باشیم که با نا آگاهی و عدم تخصص در مشورت دادن و بدون درک شرایط و موقیعتی که از مشورت گیرنده در آن قرار گرفته، نیندیشیده و سطحی، چیزی بگوییم و در نتیجه به راحتی سرنوشت او را تغییر بدهیم و آینده اش را ویران کنیم.
و نکته دیگر که باید شخص مشاور در نظر داشته باشد این است مشورت خواهی همیشه خواستنِ نظر درست و راهنمایی گرفتن نیست؛ اغلب طلبِ تأیید و همدلی و درد دل کردن مشورت گیرنده است که بیشتر قصد هم دردی و سبک شدن دارند نه اینکه دنبال راه حل باشند همین که فردی به حرف‌های دل آنان گوش بدهد برایشان کافی است و این خود مطلوب است در چنین مواقع ای باید با جان و دل به حرف طرف مقابل گوش داد تا حدی که او بفهمد که کاملا او را درک می‌کنیم و نیاز نیست که به او راه حل نشان دهیم.

منابع

۱. قرآن
۲. ابن کثیر، أبو الفداء اسماعیل بن عمر، البدایه و النهایه، ج ۴، ص ۱۷۳، دارالفکر، بیروت، ۱۴۰۷ق.
۳. ابن هشام، عبدالملک، السیره النبویه، تحقیق: السقا، مصطفی، الأبیاری، ابراهیم، شلبی، عبد الحفیظ،‏ ج ۱، ص ۶۲۰، دارالمعرفه، بیروت، بی تا.
۴. کلینی، الکافی، تهران: دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۵ش.
۵. شرح مصباح الشریعه، مترجم، مصطفوی، حسن، انجمن اسلامی حکمت و فلسفه ایران، تهران، ۱۳۶۰ ش.
۶. مجلسی، بحارالانوار، موسسه الوفاء، بیروت. بی تا.
۷. مهدی نراقی، جامع السعادات، موسسه الاعلمی للمطبوعات، بیروت لبنان.
۸. نهج الفصاحه، پاینده ابوالقاسم، تهران، دنیای دانش، ۱۳۸۲،
۹. بحرانی، حسین، تحف العقول عن آل الرّسول، انتشارات کتابفروشی اسلامیه، ۱۳۸۴ هجری قمری.
۱۰. ابن حمدون، محمد بن حسن، التذکره الحمدونیه، دار صادر، بیروت- لبنان، ۱۹۹۶ میلادی.
۱۱. جامع المسائل(فارسی)، محمد فاضل موحدی لنکرانی، انتشارات امیر قلم، قم، چاپ یازدهم.‍ ۱۲. شیخ صدوق، محمد بن علی، الخصال، تصحیح علی اکبر غفاری، جامعه مدرسین، ۱۴۰۳ ق.
۱۳. جامع الأخبار، شعیری، مطبعه حیدریه، چاپ نجف‏، چاپ بی تا.
۱۴. القاضی ابو عبد الله محمد بن سلامه بن جعفر بن علی بن حکمون القضاعی، الشهاب فی اَلحِکمِ و الآداب، دار النوادر، دمشق، ۱۴۳۳ هجری قمری.
۱۵. شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، محقق، مصحح، غفاری، علی اکبر، دفتر انتشارات اسلامی، قم، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
۱۶. طبرسی، فضل بن حسن، إعلام الوری بأعلام الهدی، مؤسسه آل البیتعلیه السلام، قم، چاپ اول، ۱۴۱۷ق؛
۱۷. اکبر احمد پور، علی و الخلفاء، بنیاد پژوهشهای اسلامی، مشهد، 1394.
۱۸. محمدبن یعقوب، کلینی، فروع کافی، قم، قدس، 1388.
۱۹. ابوالفضل علی بن الحسن الطبرسی، مشکاه الانوار فی غرر الاخبار، ؛ تحقیق موسسه آل البیت لاحیاء التراث انتشارات کتابخانه حیدریه.
۲۰. محدث نوری، مستدرک الوسائل، قم: آل البیت(ع)، ۱۴۰۸.
۲۱. ری شهری، محمد، میزان الحکمه، ترجمه: شیخی، حمیدرضا، انتشارات دارالحدیث، قم، چاپ دوم، ۱۳۷۷ش.
۲۲. رضی الدین حسن بن فضل طبرسی، مکارم الأخلاق. شریف رضی، قم، 1370.
۲۳. آمدی، عبدالواحد بن محمد، غررالحکم و دررالکلم، سید هاشم رسولی محلاتی، تهران، نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۷۷، چاپ اول.

مقاله و کتاب شناسی

۱. هدایت و مشورت در اسلام: جواد اژه‌ای
۲. مشورت در احادیث اهل بیت علیهم السلام: پروهشگر مرتضی نظری
۳. مشورت در اسلام: محمدرضا حسینی
۴. مشورت در اسلام: حسن غلامی
۵. مشورت در اسلام وجایگاه آن در قرآن وحدیث: حسین فاطمی نژاد
۶. مشورت در آیات و روایات(پایان نامه): تدوین غلامعلی برزگر سید آباد؛ استاد راهنما مرتضی ایروانی
۷. مشورت و شورادرقرآن وحدیث: رضا استادی
۸. مشورت و مشاوران درسنت و سیره پیشوایان: محمود سامانی ؛ تهیه وتدوین پژوهشکده تاریخ و سیره اهل بیت علیهم السلام، پژوهشگاه علوم وفرهنگ اسلامی
۹. پیامبر را بشناسیم: در پیرامون آیات مشورت: هدائی، ابوتراب، ۱۲۷۴ - ۱۳۷۳.
۱۰. تربیت در خانواده اطاعت و احترام و مشورت در خانواده: حسینی، علی اکبر، ۱۳۰۸ -
۱۱. توکل، اعتدال، تقوی، مشورت چهل حدیث از پیامبر اعظم اسلام (ص): گردآوری افسون اکبرزاده.
۱۲. چهل حدیث، شوری و مشورت در قرآن: گردآورنده و مترجم موسائی، میثم، ۱۳۴۶ -
۱۳. دریچه‌ای به ماوراآ: روش‌های استخاره، مشورت و تفال: تصحیح و تدوین م . جعفری حقیقی

پانویس

  1. لغت نامه دهخدا، علی اکبر دهخدا، ج2، حرف شین
  2. قاموس قرآن، علی اکبر قرشی، واژه مشورت.
  3. جامع السعادات،مهدی نراقی، ج 2، ص213.
  4. بحارالانوار، محمد باقر مجلسی، ج 75، ص 99.
  5. آل عمران، 159.
  6. میزان الحکمه، محمدی ری شهری، ج 6، ص 93.
  7. تحف العقول عن آل الرّسول، بحرانی، حسین، ص 283
  8. سیره النبویه، ابن هشام، ج ۲، ص ۲۵۸. و ج 3 ص26 و175. تاریخ طبری، طبری، ج ۲، ص20 و91و ۵۸ و ۵۹.
  9. سیره النبویه، ابن هشام، ج ۲، ص ۲۵۸.
  10. میزان الحکمه، محمدی ری شهری، ج 5، ص 211 .
  11. وسایل الشیعه، شیخ حر عاملی، ج12، ص43
  12. التذکره الحمدونیه، ابن حمدون، محمد بن حسن، ص 1951
  13. میزان الحکمه، محمدی ری شهری، ج 6، ص 94
  14. تحف العقول عن آل الرّسول، بحرانی، حسین، ص193
  15. الکافی، محمدبن یعقوب کلینی، ج8 ص256 وبحار الأنوار؛ محمد باقر مجلسی، ج27 ص253.
  16. میزان الحکمه، محمدی ری شهری، جلد 6، ص، 94.
  17. مستدرک الوسائل، حاجی نوری، ج8، ص346، ح9621
  18. میزان الحکمه، محمدی ری شهری، ج 6، ص94
  19. میزان الحکمه محمدی ری شهری، ج6،ص95.
  20. آل عمران آیه 159.
  21. بحرانی، حسین، تحف العقول عن آل الرّسول، ج1، ص269.
  22. مجلسی، محمد باقر؛ بحار الانوار، ج ۷۵، ص ۱۰۳.
  23. غرر الحکم و درر الکلم، تمیمی آمدی، ص ۵۸۵.
  24. غرر الحکم و درر الکلم، تمیمی آمدی، ص ۵۸۷.
  25. نهج الفصاحه، پاینده ابوالقاسم، ص ۴۴۸، ح ۳۰۹۸
  26. مکارم اخلاق، طبرسی، حسن بن فضل، ص 335
  27. غرر الحکم و درر الکلم، تمیمی آمدی، ص ۵۹۰.
  28. کافی، محمدبن یعقوب کلینی، ج ۲، ص ۶۸۳
  29. نهج البلاغه، نامه ۵۳
  30. غرر الحکم و درر الکلم، تمیمی آمدی، ص ۵۹۱.
  31. غرر الحکم و درر الکلم، تمیمی آمدی، ص ۱۸۳
  32. میزان الحکمه، محمدی ری شهری، ج6، ص92.
  33. بحار الانوار، محمد باقر مجلسی، ج 99، ص75.
  34. مصباح الشریعه، ترجمه حسن مصطفوی، ص 152.
  35. روضه الکافی، ج 8، ص 348
  36. غرر الحکم و درر الکلم، تمیمی آمدی، ص ۱۸۴
  37. غرر الحکم و درر الکلم، تمیمی آمدی، ص ۱۸۴
  38. من لا یحضره الفقیه، شیخ صدوق، محقق، غفاری، علی اکبر، ج ‏2، ص 624،
  39. اصول کافی، محمد بن یعقوب کلینی، ج4، ص68
  40. میزان الحکمه، محمدی ری شهری، ج6، ص94
  41. علی والخلفاء، اکبر احمد پور، ص 99 تا 350
  42. بحار الأنوار، محمد باقر مجلسی، ج 72 ص 104
  43. جامع المسائل، محمد فاضل موحدی لنکرانی، ج ۲، ص ۴۶۸٫