فرهنگ مصادیق:لعن صالحان و مؤمنین

از پژوهشکده امر به معروف
(تغییرمسیر از لعن صالحان و مؤمنین)
پرش به: ناوبری، جستجو
لعن صالحان و مؤمنین

کتب مرتبط

ردیف عنوان

مقالات مرتبط

ردیف عنوان
۱ آیا در اسلام، سَبّ و دشنام و لعن جایز است؟
۲ پرسشی پیرامون سب ولعن
۳ تفاوت لعن وسب ذیل آیات و روایات
۴ جایگاه سب ولعن درقرآن واسلام
۵ چگونه سبّ و لعن حضرت علی (ع) ممنوع شد؟
۶ دشنام
۷ سب ولعن درقرآن
۸ لعن و سب در نگاه اسلام
۹ لعن وسب دشمنان

مصادیق مرتبط

ردیف عنوان
۱ فحش دادن به مؤمنین
۲ کینه و دشمنی با مؤمنین
۳ مکر و خدعه با مؤمنین
۴ طعن بر مؤمنین
۵ مکر و فریب غیر مؤمنین
۶ سوء ظن به مؤمنین
۷ نصب ناصالحان
۸ خیرخواهی برای مؤمنین
۹ آشتی کردن با مؤمنین
۱۰ حفظ جان مؤمنین
۱۱ صلح با مؤمنین
۱۲ تحقیر مؤمن
۱۳ تغییر وصیت مؤمن
۱۴ دشمنی با مؤمن
۱۵ شماتت مؤمن
۱۶ قذف مؤمن
۱۷ هجو مؤمن
۱۸ تفسیق مؤمن
۱۹ حفظ آبروی مؤمن
۲۰ خصومت با صالحان
۲۱ دشمنی با صالحان
۲۲ عزل صالحان بدون جهت
۲۳ نفرین کردن صالحان
۲۴ لعن و نفرین ظالمان

چندرسانه‌ای مرتبط

ردیف عنوان

مرتبط‌های بوستان

ردیف عنوان

نرم‌افزارهای مرتبط

ردیف عنوان

آیا سب ولعن به یک معناست

مقدمه

جایگاه سبّ و لعن در اسلام

فرق لعن و دشنام

موضوع سب و لعن از مسائل نخستین در جهان اسلام بلکه در عالم بشری و مورد ابتلای جوامع مسلمان و غیرمسلمان می‌باشد، و ابعاد اخلاقی، اجتماعی، سیاسی وسیع دارد، که قابل بحث و بررسی فراوان می‌باشد.
این موضوع حداقل در درون جامعه اسلامی و در برخورد با پیروان مذاهب و مسالک مختلف مطرح و مورد ابتلاء بوده و هست.
مسئله مهم آن است که متأسفانه موضوع سّب و لعن کاملاً، تفکیک نشده و در مواردی خلط مبحث شده، بطوری که عده‌ای با حسن نیت لعن و ناسزا را هردو، فی حد نفسه عملی ممنوع می‌انگارند، در صورتی که این دو باهم در مفهوم و حکم متفاوتند و هرکدام مصادیق متفاوت خود را دارند .
چنانکه قرآن تصریح دارد، سب و ناسزا حتی به دشمن بدخواه و کافر مطلقاً ممنوع است .
اما لعن در مواردی مجاز است و موارد مجاز و عدم جواز آن در قرآن و سنت به تصریح آمده .
بنابراین جا دارد که سب و لعن را از دیدگاه لغوی و اخلاقی و تاریخی و روائی و فقهی مورد تجزیه و تحلیل قرار دهیم و به تفاوت معنوی و حکمی بین آنها توجه کنیم و به ذکر موارد و مصادیق هرکدام بپردازیم:

سب و لعن از بعد اخلاقی و تربیتی:

تعریف سب و لعن

غزالی سب را اینطور تعریف می‌کند که :" سب عبارت است از گفتن چیزهای زشت با جمله‌های صریح و بی پرده و بدون کنایه و رمز، و بیشتر دربارهٔ عمل جنسی و آنچه بدان مربوط می‌شود می‌آید .
واژه‌های دیگر
فحش، هر سخن و عمل زشت را گویند .
هجاء و هجو، ضد مدح و ثنا را گویند. پس آن مترادف ذمّ است و برخی گفته‌اند: هجاء ذکر معایب و کاستی‌ها و بازگو کردن زشتی‌ها است .
و اما لعن عبارت است از: طرد و دور کردن و نفرین و دعای بد. و برخی گفته‌اند: لعن از جانب خدا در آخرت به معنای کیفر و عقوبت و در دنیا، انقطاع از رحمت الهی و عدم موفقیت می‌باشد .
لعن از زبان انسانی نسبت به انسان دیگر، به معنای نفرین می‌باشد .
برخی گفته‌اند: لعن از جانب خدا، به معنای طرد و دور گرداندن و راندن و از سوی مردم، به معنای شتم و سب و ناسزا می‌باشد .
شیخ انصاری در معنی و مفهوم سب به عرف ارجاع نموده است .

بررسی بعد اخلاقی مسئله سب و لعن:

دشنام و ناسزا گویی و لعن و نفرین یکی از آفات زبان است که متأسفانه در جوامع اسلامی رایج است و در نکوهش آن علمای اخلاق از فریقین بیاناتی دارند که به آنها می‌پردازیم:
غزالی در نکوهش سب و لعن می‌نویسد: فحش و سب نکوهیده‌اند و ناشی از خبث نفس می‌باشند. رسول خدا(ص) فرمود: " انَّ اللَّه لا یحبّ الفاحش المتفحش الصیّاح فی الأسواق؛ خداوند فحش دهنده بسیار دشنام گوی را که در بازارها عربده و فریاد می‌کشد، دوست نمی‌دارد. "
دربارهٔ ضد اخلاقی و اسلامی بودن لعن و نفرین، غزالی می‌نویسد: لعن و نفرین یا برای جهاد و یا برای حیوان یا انسان است و همه آنها نکوهیده است .
پیامبر (ص) فرمود: «المؤمن لیس بلعّان؛ مؤمن بسیار نفرین کننده نیست. »
صفات مقتضی لعن و نفرین سه چیز است: کفر، بدعت و فسق و این موارد، به سه صورت قابل تحقق است ؛
اول: لعن به صفت کلی، مثل لعنت خدا بر کافران، فاسقان و بدعتگذاران.
دوم: لعن و نفرین با وصف خصوصی، مثل لعنت بر یهود، نصاری، مجوس و خوارج .
سوم: لعن شخصی، مثلاً بگوید لعنت بر یزید. غزالی می‌گوید: در مورد نخست مجازات کنید. سومی خطرناک می‌باشد و جز در مورد اشخاصی که یقیناً کافر و بی توبه مرده‌اند، مثل ابوجهل و فرعون که لعن شخص آنها شرعاً ثابت است، در بقیه موارد باید از لعن شخصی اجتناب کرد.
پیامبر فرمود: « لاتسبوا الناس فتسبوا العداوه منهم؛ به مردم فحش و ناسزا نگویید که از آنان عداوت و دشمنی خواهید دید. »
البته کاملاً واضح است که سب و لعن مؤمن حرام است، ولی دربارهٔ غیر مؤمن « فاسق، فاجر و کافر و ظالم» جائز، بلکه بخصوص لعن آنان مستحب و طاعت و عبادت می‌باشد.
چنانکه در دعاهای مأثوره و نیز در خود قرآن کریم افراد ظالم مورد لعن و نفرین قرار گرفته‌اند .
رسول خدا(ص) فرمود: "انَّ اللَّه لا یحبّ الفاحش المتفحش الصیّاح فی الأسواق؛ خداوند فحش دهنده بسیار دشنام گوی را که در بازارها عربده و فریاد می‌کشد، دوست نمی‌دارد."

سب و ناسزا از دیدگاه قرآن و سنت

لعن

قرآن در مورد سب و دشنام کفّار می‌فرماید :«وَلَا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْوًا بِغَيْرِ عِلْمٍ؛ کسانی را که جز خدا را می‌خوانند و می‌پرستند، دشنام و ناسزا مگویید، زیرا ممکن است آنها نیز خدا را از روی جهالت و نادانی فحش و ناسزا گویند .»
استاد علامه طباطبائی هم بیانی هماهنگ با کلام سایر مفسران - اما با ویژگیهای خود - دارد، ایشان چنین می‌نویسند: آیه، یک ادب دینی را یاد می‌دهد که بدین وسیله مقدسات دینی جامعه حفاظت می‌شود و ساحت دین از آلوده گشتن به اهانت و سخنان سخیف و رکیک نابخردان و شتم و فحش و ناسزاگوئی سفیهان حفظ می‌شود.
در آیهٔ دیگری از قرآن آمده است؛ "يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسَى أَنْ يَكُونُوا خَيْرًا مِنْهُمْ وَلَا نِسَاءٌ مِنْ نِسَاءٍ عَسَى أَنْ يَكُنَّ خَيْرًا مِنْهُنَّ؛ ای ایمان آوردنده‌ها ! مردمی از شما مردمان دیگر را مسخره نکنند، شاید آنان بهتر از ایشان باشند، و زنان، زنان دیگر را مسخره ننمایند شاید اینان بهتر از ایشان باشند. " « الحجرات آیه ۱۱ »

بررسی چند روایت در زمینه سب

از طریق شیعه و سنّی نقل شده است که رسول خدا (ص) فرمود: « سباب المؤمن فسوق ...؛ ناسزاگویی به مؤمن فسق و گناه است .» و در دیگر روایات بطور کلی از فحاشی و بد دهنی، ممانعت بعمل آمده و انسانها از دشنام و ناسزاگویی، حتی به طبیعت بی جان، باد، روزگار و مردگان و هرچیز دیگر، باز داشته شده‌اند .
از جمله صفات پسندیده و خصال نیکو رسول خدا(ص) آن بود که هرگز بددهنی و ناسزاگویی نمی‌کرد ؛
«لم یکن رسول اللَّه سبّاباً ولا لعّاناً ولا فحّاشاً »
از مجموعه این روایات و برداشتی که از آیه ۱۰۸ سوره انعام داشتیم استفاده می‌شود که؛
سب و دشنام بطور کلی عمل غیر اخلاقی و مطلقاً جائز نیست و با وجود این ادله قاطع ،چگونه یک مسلمان به خود اجازه می‌دهد که به مسلمان دیگر فحاشی کند، و شیعه آگاه که خود را مقید به پیروی از قرآن و سنت پیامبر اکرم و اهل بیت می‌داند، هرگز زبان خود را به سب و فحش آلوده نمی‌کند .

حکم سبّ خدا و پیامبر و امامان معصوم

از فروع مهم، مسئله سبّ و ناسزاگویی به خدا و پیامبر و انبیاء دیگر و امامان معصوم می‌باشد که احترام آنان از هر مؤمن دیگر بیشتر و سب و دشنام به آنها دارای بعد سیاسی، اجتماعی و جنبه جنگ روانی و تبلیغاتی دارد.
هم زمان با ظهور اسلام در مکه و پس از آن در مدینه، یهود سست پیمان و مشرکان عهدشکن و بی فرهنگ و دیگر کفّار فسادگستر، شیوه سب به پیامبر را پیش گرفتند، و اسلام برای حفظ قداست پیامبر در فقه سیاسی اش با این جریان برخورد اصولی کرده ودشنام دهنده به خدا ورسول خدا و هم چنین دشنام دهنده به بقیه انبیاء را مهدورالدّم دانست و حکم به اعدام آنها کرد .
و به عقیده شیعیان، دشنام دهنده به امامان معصوم و حضرت فاطمه (ع) نیز مهدور الدّم و محکوم به اعدام می‌باشد و این مطلب را از اقوال پیامبر (ص) و ائمه معصومین استفاده می‌کنیم و فقهاء عظام ما نیز به استناد همین اقوال چنین فتوائی دارند.
صاحب جواهر می‌نویسد: هرکس پیامبر (ص) را سب و دشنام و ناسزا گوید، شنونده می‌تواند بلکه واجب است او را بکشد بی آنکه احدی از فقهاء در این مسئله مخالف باشد، بلکه اجماع محصّل و منقول برآنست .
علامّه حلّی می‌نویسد: هرکس خدا و رسول و انبیاء و فرشتگان و امامان را سب و ناسزا گوید نزد ما قتل او واجب می‌شود، امّا جمهور (اهل سنت)، می‌گویند از او می‌خواهند توبه کند و اگر توبه نکرد، تعزیرش می‌نمایند .
هدف از ذکر این فتوی و حوادث تاریخی و سیره‌ای آن است که ابعاد سیاسی، اجتماعی دشنام به رسول خدا را روشن تر سازیم و توضیح دهیم که چرا پیامبر این امر را چنین مهم تلقی فرموده است ونیز چرا در تداوم همان جریان، مرحوم امام خمینی کار ضد اسلامی سلمان رشدی را جدی گرفت و رسماً وجوب قتل او را اعلام فرمود.
رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: « سباب المؤمن فسوق ...؛ ناسزاگویی به مؤمن فسق و گناه است»

لعن و نفرین از دیدگاه قرآن و سنت

در قرآن کریم بعضی افراد، بیش از چهل بار، بخاطر داشتن بعضی از صفات و حالات، مورد لعن خدا، رسول، ملائکه و مؤمنان قرار گرفته‌اند ؛

ناسزا گویی در عصبانیت

۱- شیطان: الحجر آیه ۳۵ و آیه 78
۲- کافرین: البقره آیه ۱۶۱ و الأحزاب آیه 64
۳- مشرکین و منافقین: الفتح آیه ۸ والتوبه آیه 68
۴- ظالمین: هود آیه ۱۸ و غافر آیه 52
۵- مفسد فی الارض: پیمان شکنان و کسانی که قطع صله رحم می‌کنند الرعد آیه 25
۶- دروغگویان: ال عمران آیه 61
۷- یهود و اصحاب السب: المائده آیه ۷۸ و النساء آیه 47
۸- کتمان کنندگان حقیقت: البقره آیه 159
۹- بهتان زنندگان به زنان پاکدامن: النور آیه 23
۱۰- آزار دندگان به پیامبر(ص): الأحزاب آیه 57
۱۱- قاتل مؤمنین: النساء آیه 93
۱۲- جهنمیان: الأعراف آیه 38
علاوه بر اینها گروهائی هستند که در اخبار و احادیث پیامبر (ص) نیز لعن شده‌اند .

روایاتی در منع لعن و نفرین

رسول خدا (ص) فرموده است: « المؤمن لیس بلّعان؛ مؤمن بسیار لعن و نفرین کننده نیست. »
اولاً: باید گفت لحن این روایات با لحن منع از سب و ناسزا تفاوت دارد.
ثانیاً: ناظر به مواردی است که لعن مجاز نیست و شخصی استحقاق لعن و نفرین را ندارد.
ثالثاً: با توجه به اینکه در بسیاری از این احادیث صیغه مبالغه به کار رفته روشن است که کسانی مراد این روایتند که دهانشان همیشه و بنا حق به لعن و نفرین باز است.
شیخ انصاری می‌نویسد: " سبّ و شتم مؤمن فی الجمله به دلیل کتاب و سنت حرام است .

استثنا در موارد سبّ و شتم مؤمن

البته مؤمن متظاهر به فسق، مستثنی است و ناسزاگوئی به وی اشکالی ندارد چرا که او حرمتی ندارد و آیا چنین کاری از باب نهی از منکر است که شرایط آن باید وجود داشته باشد ؟ !
استثنای دوم در مورد اهل بدعت است که سب و دشنام به بدعت گذار، جایز است .
استثنای سوم جایی است که دشنام شونده از دشنام ناراحت نشود و یا اصلاً آن کلمه برای او کسرشأن و توهین نباشد .
ابن اثیر می‌نویسد: سب و ناسزاگوئی به مؤمن وقتی فسق است که از روی تأویل واقع نشود و گرنه فسق و گناه نیست .
ابن حجر در ص ۲۵۱کتاب "صواعق محرقه" خود تصریح دارد که مذهب و فتوای او نسبت به کسی که لعن کند، تکفیر نیست.
تنظیم: زهرا اجلال - گروه دین و اندیشه تبیان

فهرست منابع

قرآن کریم - کتاب شبهای پیشاور از شیرازی - نهج البلاغه - اصول کافی - سفینه البحار - المحجه البیضاء از فیض کاشانی صحیح مسلم و بخاری - مستدرک الصحیحین - مسند احمد بن حنبل - جواهر الکلام - تذکره الفقهاء علامه حلی - الموطأ ابن مالک - الأحکام فی الحلال و الحرام - صواعق المحرقه از ابن حجر - الفِصَل: ابن حزم - تاریخ طبری - جامع السعادت نراقی - آفات زبان از سید محمد امین - سب و لعن از دیدگاه اخلاقی و فقه سیاسی - تفسیر قرآن از علامه طباطبائی - تفسیر امام فخر رازی - نفحات اللاهوت فی لعن الجبت و الطاغوت از محقق کوکی - کتاب السبعه من السلف از سید مرتضی