فرهنگ مصادیق:قطع رحم

از پژوهشکده امر به معروف
(تغییرمسیر از قطع رحم)
پرش به: ناوبری، جستجو
قطع رحم

کتب مرتبط

ردیف عنوان
۱ آداب الاسره فی الاسلام
۲ صله ارحام و آثار و ثمرات آن

مقالات مرتبط

ردیف عنوان
۱ احادیث قطع رحم
۲ قطع رحم-پرسش و پاسخ
۳ منظور از صله یا قطع رحم چیست
۴ وظیفه ما در قبال کسی که قطع رحم کرده است
۵ قطع رحم از گناهان کبیره

مصادیق مرتبط

ردیف عنوان

چندرسانه‌ای مرتبط

ردیف عنوان

مرتبط‌های بوستان

ردیف عنوان

نرم‌افزارهای مرتبط

ردیف عنوان

نویسنده:محمد مهدی امراللهی
تهیه و تدوین:پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکرقم- 95/4/10
کلید واژه: روابط خویشاوندان- قطع رحم- صله رحم- روابط نسبی- خانواده‌ها.

محتویات

مقدمه

ضعف ارتباطات خویشاوندی در جوامع مادی هر روز بیشتر می‌شود، تکنیک برتر که راحتی را در برخی از مراحل زندگی به وجود آورده باعث فروپاشیدگی عاطفه و روابط خانوادگی شده است مخصوصا روابط میان والدین و فرزندان، به ویژه در جهان غرب در حال گسترش بوده و هیچ یک از ابزارهای ارتباطی به صمیمی تر شدن روابط و احترام نزدیکان کمکی نکرده بلکه باعث تضعیف و از بین بردن این روابط شده است. جامعه اسلامی ما نیز علی رغم سفارش‌های اسلام و جایگاه ویژه ارتباطات خویشاوندی در نظام ارزشی و هنجاری آن، متاسفانه به علت تغییرات ساختاری و متاثر شدن از برخی جریانات وارداتی و فرهنگ غربی از این عارضه ناخوشایند در امان نمانده است و ضعیف شدن و حتی از بین رفتن ارتباطات خویشاوندی و فامیلی را سبب شده است.

تعریف قطع رحم

قطع رحم به معنای بریدن ارتباط خویشاوندی است که در موضوع «صله ارحام» مفصلا بحث شد.

مراحل و انواع تحقق قطع رحم

همانطور که در مقاله صله رحم اشاره شد صله رحم انواعی دارد که قطع رحم نیز مشمول همان تقسیم بندی هاست.

قطع رحم زبانی

ارتباطاتی که توسط زبان انجام می‌شود و به واسطه آن می‌توان ارتباط را قطع کرد مثل سلام نکردن، جواب سلام ندادن و کارهایی از قبیل که باعث قطع شدن رابطه می‌شود.

قطع رحم عملی

ارتباطاتی که توسط رفت و آمد انجام می‌شود ولی با رفت و آمد نکردن باعث قطع رابطه شویم.

قطع رحم قلبی

عدم مشارکت در غم‌ها، رنج‌ها و شادی‌های یکدیگر و نداشتن آرزوی قلبی برای سعادت خویشان در دنیا و آخرت، نفرین کردن و آرزوی گرفتاری خویشان که این نوع بی تفاوتی و بداندیشی هم از انواع قطع بشمار می‌آید.

قطع رحم مالی

افرادی که در خانواده‌ها توانایی مالی داشته و می‌توانند به دیگر افراد فامیل که قدرت مالی ندارند کمک کنند ولی این کار را کنار بگذارند و یا با خسارت زدن به اموال نزدیکان با عث آزار آنها شوند این گونه رفتار نوعی قطع رحم محسوب می‌شود.

خویشاوندان

بر اساس تعریفی که از خویشاوندان شده است ارحام را می‌توان به چهار دسته تقسیم کرد که شامل پیوند نسبی، سببی، رضاعی و فرزند خواندگی می‌باشد. ولی منظور اکثر فقها [۱] از خویشاوندان، خویشاوندان نسبی می‌باشد که در این بحث قطع رابطه با این قسم حرام بوده و آثار خود را دارد که مفصلا بحث خواهد شد.

عوامل قطع رحم در روایات

عوامل قطع رحم را می‌توان به چند دسته تقسیم کرد:

اقتصادی

مال اندوزی

یکی از عواملی که سبب جدا شدن اقوام و فامیل از یکدیگر می‌شود مال اندوزی و طمع به زیاد کردن اموال می‌باشد که باعث فراموشی فامیل شده و تبعات بسیاری را نیز به همراه دارد. در همین زمینه روایتی از امام رضا علیه السلام رسیده که می‌فرماید: لَا یَجْتَمِعُ الْمَالُ إِلَّا بِخِصَالٍ خَمْسٍ بِبُخْلٍ شَدِیدٍ وَ أَمَلٍ طَوِیلٍ وَ حِرْصٍ غَالِبٍ وَ قَطِیعَهِ الرَّحِمِ وَ إِیثَارِ الدُّنْیَا عَلَی الْآخِرَهِ. [۲]( مال جز با پنج خصلت در یکجا جمع نمی‌شود: بخل شدید، آرزوهای دورو دراز، حرص غالب، قطع رابطه با خویشاوندان و مقدم داشتن دنیا بر آخرت)

اصالت دادن به تشریفات زندگی و تحقیر فقرا

تفاخر به مال، شهرت و مقام که در جوامع امروزی نیز گسترش پیدا کرده سبب دوری اقوام و خویشاوندان از یکدیگر شده است در حالی که اسلام از این کار بسیار منع نموده و آن را سبب رسوا شدن اشخاص در قیامت می‌داند که در این رابطه روایتی از امام رضا علیه السلام آمده که از پیامبر اسلام حضرت محمد(صلی الله علیه و آله) نقل فرمده‌اند: مَنِ اسْتَذَلَّ مُؤْمِناً أَوْ حَقَّرَهُ لِفَقْرِهِ أَوْ قِلَّهِ ذَاتِ یَدِهِ شَهَرَهُ اللَّهُ یَوْمَ الْقِیَامَهِ ثُمَّ یَفْضَحُهُ [۳].)هر کس مومنی را خوار کند یا او را به سبب فقر و تنگدستیش حقیر شمارد خداوند او را در روز قیامت انگشت نما و رسوا خواهد کرد.

روانی

مستی مقام

دست یابی به پست و مقام‌های دنیوی گاهی باعث فراموشی ارزش‌های انسانی و دینی شده و سرکشی از فرامین الهی از جمله قطع رابطه با خویشاوندان را سبب می‌شود. در این باره حدیثی از پیامبر اسلام حضرت محمد(صلی الله علیه و آله) نقل شده که می‌فرمایند: حُبُّ الْجاهِ وَ الْمالِ ینْبِتانِ النِّفاقَ فِی الْقَلْبِ کما ینْبِتُ الْماءُ الْبَقْلَ؛ [۴] (علاقه شدید به مقام و مال، نفاق را در قلب انسان می‌رویاند همان گونه که آب، سبزه را می‌رویاند.)

حسد

حسادت که یکی از رذیله‌های اخلاقی انسانی و از عوامل کفر و شرک به خداست، باعث افتراق فامیل و کاهش محبت بین افراد می‌شود. امام صادق علیه السلام می‌فرمایند: اِنَّ صاحِبَ الدّینِ فَکَّرَ فَغَلَبَتْهُ السَّکینَهُ وَ اسْتَـکانَ فَـتَواضَعَ وَ قَنِعَ فَاسْتَغْنی وَ رَضیَ بِما اُعْطیَ وَ انْفَرَدَ فَکُفیَ الاْخْوانَ وَ رَفَضَ الشَّهَواتِ فَصارَ حُرّا وَ خَلَعَ الدُّنْیا فَتَحامَی الشُّرورَ وَ اطَّرَحَ الْحَسَدَ فَظَهَرتِ الْمَحَبَّهُ وَ لَمْ یُخِفِ النّاسَ فَـلَـمْ یَخَفْهُمْ وَ لَمْ یُذْنِبْ اِلَیْهِمْ فَسَلِمَ مِنْهُمْ وَ سَخَتْ نَفْسُهُ عَنْ کُلِّ شَی ءٍ ففازَ وَ اسْتَکْمَلَ الْفَضْلَ وَ اَبْصَرَ العافیَهَ فَاَمِنَ النَّدامَهَ؛. [۵](آدم دین دار چون می اندیشد، آرامش بر جان او حاکم است. چون خضوع می کند متواضع است. چون قناعت می کند، بی نیاز است و به آنچه داده شده خشنود است. چون تنهایی را برگزیده از دوستان بی نیاز است. چون هوا و هوس را رها کرده آزاد است. چون دنیا را فرو گذارده از بدی‌ها و گزندهای آن در امان است. چون حسادت را دور افکنده محبتش آشکار است. مردم را نمی ترساند پس از آنان نمی هراسد و به آنان تجاوز نمی کند پس از گزندشان در امان است. به هیچ چیز دل نمی بندد پس به رستگاری و کمال فضیلت دست می یابد و عافیت را به دیده بصیرت می نگرد پس کارش به پشیمانی نمی کشد.)
در این جا می‌توان به این نکته اشاره کرد که حسادت ریشه بسیاری از گناهان می‌باشد از جمله قطع رحم، قتل و...و اثر این عمل را می‌توان از آغاز خلقت آدم مشاهده کرد که در داستان هابیل و قابیل فرزندان حضرت آدم علیه السلام قابل مشاهده است، قابیل به برادرش هابیل حسادت کرده ابتدا موجب جدایی آنها و بالاخره موجب قتل هابیل شد. امام صادق علیه السلام می‌فرمایند: ریشه‌های کفر سه چیز است: حرص و تکبر و حسد؛ اما حرص در داستان آدم علیه السّلام است، زمانی که از خوردن آن درخت نهی شد و حرص، او را برانگیخت که از آن بخورد؛ تکبر در داستان شیطان است که چون مأمور به سجده آدم شد، سرپیچی کرد و اما حسد در داستان دو پسر آدم(هابیل و قابیل) است، زمانی که یکی دیگری را کشت. [۶]
نمونه دیگر، داستان یوسف و برادران اوست که حسادت باعث شد آنان او را در چاه بیندازند و موجب قطع و جدایی یوسف از ارحامش شوند تا جایی که حضرت یعقوب علیه السلام در فراق پسرش آنقدر گریست که نابینا شد. نکته قابل توجه دیگر، مظلومیت ائمه معصومین علیهم السلام و خاندان پاک و معصوم پیامبر صلوات الله علیه و آله است که بسیاری از دشمنی‌ها و جسارت‌هایی که به این خاندان با عظمت شده به خاطر حسادت و تنگ نظری افراد جامعه آن زمان بوده است.

توقعات و انتظارات بیجا

انسان‌ها در مقابل هر عملی که انجام می‌دهند باید انتظار عکس العمل داشته باشند و یا در هر جایگاه و رتبه‌ای که قرار دارند باید به همان میزان توقعات و انتظارات خود را کاهش دهند ولی اگر انتظارات و توقعات بالا رود در برابر کوچک‌ترین کاری که انجام داده است توقع بیشترین و بهترین کار را دارد و این خود باعث کدورت و دوری شده و همین امر نیز باعث انفکاک خانواده‌ها می‌شود در این باره امام هادی علیه السلام می‌فرمایند: لاتَطْلُبِ الصَّفا مِمَّن کَدَرْتَ علیه، وَلاَ الْوَفَاء لِمَنْ غَدَرْتَ به، و لا النُّصحَ مِمَّنْ صَرَفْتَ سُوءَ ظَنِّکَ الیه، فَاِنَّها قَلْبُ غَیرِکَ کَقَلْبِکَ له؛ [۷] (از کسی که بر او خشم گرفته‌ای، صفا و صمیمیت مخواه، و از کسی که به وی خیانت کرده‌ای، وفا طلب نکن، و از کسی که به او بدبین شده‌ای، انتظار خیرخواهی نداشته باش که دل دیگران برای تو همچون دل تو برای آنهاست.)

آسایش طلبی

امروزه با توسعه وسائل ارتباطی و گستردگی ارتباطات، انجام بسیاری از فعالیت‌ها بسیار آسان شده است ولی در مقابل مشکلاتی را نیز به دنبال خود داشته که از جمله تنبلی در عبادت و دوری افراد جامعه از یکدیگر است که سبب آن راحت طلبی و تن پروری افراد جامعه با وجود وسائل ارتباط جمعی است. در این باره امام علی بن موسی الرضا می‌فرمایند:.....ِ فَمَنْ لَمْ یَصِلْ رَحِمَهُ لَمْ یَتَّقِ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ [۸].(هر کس صله رحم نکند حق تقوای الهی را رعایت نکرده است.)

نداشتن برنامه ریزی صحیح در زندگی

عمده‌ترین مشکلی که برای افراد جامعه می‌توان ذکر کرد نداشتن برنامه مناسب در زندگی می‌باشد به همین علت همیشه دچار سر گردانی بوده و نمی‌توانند وظایف خود را در جامعه و در خانواده به درستی انجام دهند و این امر سبب جدایی خانواده می‌گردد در این باره امام رضا علیه السلام می‌فرمایند: اجْتَهِدُوا فِی أَنْ یَکُونَ زَمَانُکُمْ أَرْبَعَ سَاعَاتٍ سَاعَهً لِمُنَاجَاهِ اللَّهِ وَ سَاعَهً لِأَمْرِ الْمَعَاشِ وَ سَاعَهً لِمُعَاشَرَهِ الْإِخْوَانِ وَ الثِّقَاتِ الَّذِینَ یُعَرِّفُونَکُمْ عُیُوبَکُمْ وَ یُخْلِصُونَ لَکُمْ فِی الْبَاطِنِ وَ سَاعَهً تَخْلُونَ فِیهَا لِلَذَّاتِکُمْ فِی غَیْرِ مُحَرَّمٍ وَ بِهَذِهِ السَّاعَهِ تَقْدِرُونَ عَلَی الثَّلَاثَهِ سَاعَات........ [۹]( کوشش کنید اوقات شبانه روز خود را به چهار بخش تقسیم کنید: ساعتی برای عبادت و خلوت با خدا، ساعتی برای تامین معاش، ساعتی برای معاشرت با دوستان مورد اعتماد و کسانی که شما را به عیوبتان واقف می‌کنند و در باطن خیرخواهتان هستند، و ساعتی را به تفریحات و لذایذ مشروع خود اختصاص دهید و متوجه باشید که ساعت تفریح و کامیابی، به شما نشاط و مسرت می‌بخشد و قدرتتان را در انجام وظایفی که در ساعات دیگر به عهده دارید، تقویت می‌کند.)

اجتماعی

ادا نکردن حقوق خویشاوندان

اعضای جامعه نسبت به یکدیگر حقوقی داشته و در برابر هم مسئول می‌باشند و اگر این حقوق رعایت نشود باعث جدایی و انحطاط آن جامعه می‌شود که از جمله این جوامع خانواده است که اگر افراد وظایف خود را نسبت به یکدیگر مراعات نکنند باعث جدایی افراد خانواده می‌شود. در این باره امام علی علیه السلام می‌فرمایند: وَاَکْرِمْ عَشیرَتَکَ فَاِنَّهُمْ جَناحُکَ الَّذی بِهِ تَطیرُ وَاَصْلُکَ الَّذی اِلَیْهِ تَصِیُر وَ یَدُکَ الَّذی بِها تَصُولُ. [۱۰] (خویشاوندانت را گرامی بدار، چون آنها بال تو هستند که توسط آنها پرواز می‌کنی و ریشه تو هستند که به آن بر می‌گردی و دست تو هستند که بواسطه او دفاع می‌کنی.)

بخل

یکی از موانع مهم تحصیل آسایش که در روابط اجتماعی به سرعت اثر می‌گذارد بیماری بخل است، زیرا فرد بخیل به علت نگرانی از فقر و نیازمندی و تلقین به خود که اگر مالی را به دیگران انفاق کند، دارایی او کم می‌شود و سرانجام فقیر می‌گردد، هرگز راضی نیست لقمه‌ای از طعام او را کسی میل کند. از این رو، بخیل سر سفره مردم نمی‌نشیند و از طعام آنها میل نمی‌کند زیرا می‌ترسد دیگران نیز سر سفره او نشسته و از آن استفاده کنند و این صفت رذیله باعث جدایی و دوری اقوام می‌شود. در این باره امام علی بن موسی الرضا علیه السلام می‌فرمایند: السَّخِیُّ یَأْکُلُ طَعَامَ النَّاسِ لِیَأْکُلُوا مِنْ طَعَامِهِ، وَ الْبَخِیلُ لَایَأْکُلُ مِنْ طَعَامِ النَّاسِ لِئَلَّا یَأْکُلُوا مِنْ طَعَامِه. [۱۱] ( سخاوتمند از غذای مردم می‌خورد تا مردم از غذای او بخورند ولی بخیل از غذای مردم نمی‌خورد تا مردم از غذای او نخورند.)

آثار قطع رحم در آیات و روایات

در قرآن سه آیه وجود دارد که تصریح برحرمت و عقوبت قطع رحم دارد و آیاتی دیگر هم وجود دارد که در ضمن آیات دیگر می‌توان عقوبت قطع رحم را بدست آورد.
روایات بسیاری از ائمه معصومین صلوات الله علیهم عواقب قطع رحم را گوشزد می‌کند که به برخی از آنها اشاره می‌کنیم.

قطع رحم در آیات

اولین آیه، آیه ۲۷ سوره بقره می‌باشد که خداوند متعال می‌فرماید: الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثَاقِهِ وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ (فاسقان آنها هستند که) پیمان خدا را پس از آن که محکم ساختند، می‌شکنند، و پیوندهایی را که خدا دستور داده بر قرار سازند قطع می‌نمایند، و در جهان فساد می‌کنند، اینها زیانکارانند.
این آیه سه صفت فاسقان را به روشنی بیان می‌کند: [۱۲]
۱-" فاسقان کسانی هستند که پیمان خدا را پس از آنکه محکم ساختند می‌شکنند. پیمان‌های مختلفی که با خدا بسته‌اند از جمله پیمان توحید و خداشناسی و عدم تبعیت از شیطان و پیمان‌های دیگررا نقض می‌کنند.
۲- درباره دومین نشانه فاسقان می‌گوید:" آنها پیوندهایی را که خدا دستور داده بر قرار سازند قطع می‌کنند" (وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ). البته بسیاری از مفسران این آیه را ناظر به خصوص قطع رحم می‌دانند ولی با دقت بیشتر این آیه در معنای وسیعتری دلالت دارد که قطع رحم یکی از مصادیق آن است. زیرا آیه می‌گوید: فاسقان پیوندهایی را که خدا دستور داده بر قرار بماند قطع می‌کنند، و از جمله این پیوندها دوستی، خویشاوندی، ارتباط با پیامبران و امامان و خداوند می‌باشد و در بعضی روایات جمله "مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ" به رابطه با امیر مؤمنان علیه السلام و ائمه اهل بیت علیهم السلام تفسیر شده است. [۱۳]
۳- نشانه دیگر فاسقان، فساد در روی زمین است که در آخرین مرحله به آن اشاره شده: (وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ).
این آیه هر کسی را که قطع صله رحم کند از فاسقان و زیانکاران شمرده است.
دومین آیه، آیه ۲۵ سوره رعد می‌باشد که خداوند متعال می‌فرماید: وَ الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثَاقِهِ وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ. (و آنها که عهد الهی را پس از محکم کردن می‌شکنند، و پیوندهایی را که خدا دستور برقراری آن را داده قطع می‌کنند: و در روی زمین فساد می‌نمایند، لعنت برای آنهاست و بدی (و مجازات) سرای آخرت) در این آیه بخشی از صفات اصلی مفسدان را بیان می‌کند و در حقیقت تمام مفاسد عقیدتی و علمی آنها در سه جمله فوق، خلاصه شده است: [۱۴]
۱- شکستن پیمانهای الهی که شامل پیمانهای فطری، و پیمانهای عقلی، و پیمانهای تشریعی می‌شوند.
۲- قطع رابطه‌ها: رابطه با خدا، رابطه با رهبران الهی، رابطه با خلق، و رابطه با خویشتن
۳- آخرین قسمت که ثمره دو قسمت قبل است، فساد در روی زمین است.
کسی که پیمانهای خدا را بشکند، و پیوندها را از هر سو ببرد، آیا کاری جز فساد انجام خواهد داد؟! این تلاشها و کوششها از ناحیه این گروه به خاطر رسیدن به مقاصد مادی، و یا حتی خیالی، صورت می‌گیرد، و به جای اینکه آنها را به هدف ارزنده‌ای نزدیک کند، دور می‌سازد، چرا که لعنت به معنی دوری از رحمت خدا است. [۱۵]
سومین آیه‌ای که قطع رحم مورد توجه قرارگرفته سوره محمد آیه ۲۲ و۲۳ می‌باشد که خداوند متعال می‌فرماید: فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَتُقَطِّعُوا أَرْحَامَكُمْ أُولَئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فَأَصَمَّهُمْ وَأَعْمَى أَبْصَارَهُمْ. (اما اگر روی گردان شوید آیا جز این انتظار می‌رود که در زمین فساد کنید و قطع رحم نمائید.- آنها کسانی هستند که خداوند از رحمت خویش دورشان ساخته، گوشهایشان را کر و چشمهایشان را کور نموده است.)
در آیه اول بیان می‌کند اگر از قرآن و توحید روی گردان شوید قطعا به سوی جاهلیت باز می‌گردید، و برنامه‌های جاهلی چیزی جز" فساد در زمین"" قتل و غارت و خونریزی"،" کشتن خویشاوندان و دختران" نبود.
این در صورتی است که" تولیتم" از ماده" تولی" به معنی روی گردان شدن باشد، ولی بسیاری از مفسران این احتمال را داده‌اند که از ماده" ولایت" به معنی" حکومت" است، یعنی اگر زمام حکومت به دستتان بیفتد چیزی جز تباهی و خونریزی و قطع رحم از شما انتظار نمی‌رود.
در بعضی از روایات که در منابع اهل بیت علیهم السلام آمده است می‌خوانیم:" این آیه در باره بنی امیه است که وقتی زمام حکومت را به دست گرفتند نه بر صغیر رحم کردند و نه بر کبیر، حتی خویشاوندان خود را به خاک و خون کشیدند. [۱۶] در آیه دوم سرنوشت نهایی این گروه منافق و بهانه جو را بیان می‌کند، آنها کسانی هستند که خداوند از رحمتش دور ساخته و گوش هایشان را کر و چشم هایشان را کور کرده است.
آیات دیگری هم هست که مسئله قطع رحم را یاد آور شده است. برای نمونه سوره نسا آیه ۳۱ وقتی از کبائر و معاصی صحبت می‌کند در ذیل آن مسئله قطع رحم و موارد دیگر را ذکر می‌کنند. [۱۷]

قطع رحم در روایات

در روایات مسئله قطع رحم به صورت مفصلتر بحث شده است که به آن می‌پردازیم:

مبغوض‌ترین اعمال نزد خداوند

در این باره از حضرت محمد (صلی الله علیه و آله) سؤال شد؟ فَأَیُّ الْأَعْمَالِ أَبْغَضُ إِلَی اللَّهِ قَالَ الشِّرْکُ بِاللَّهِ قَالَ ثُمَّ مَا ذَا قَالَ قَطِیعَهُ الرَّحِمِ. [۱۸] مبغوض‌ترین عمل نزد خداوند کدام است؟ در پاسخ فرمودند: شرک به خدا پرسیدند بعد از آن فرمود: قطع رحم

لعن و نفرین خداوند

زشتی و گناه قطع رحم به حدی است که امام سجاد علیه السلام درباره آن به فرزند خود می‌فرمایند: وَ إِیَّاکَ وَ مُصَاحَبَهَ الْقَاطِعِ لِرَحِمِهِ، فَإِنِّی وَجَدْتُهُ مَلْعُوناً فِی کِتَابِ اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ. [۱۹] (بپرهیز از معاشرت با کسی که قطع رحم کرده است که قرآن او را ملعون و دور از رحمت خداوند شمرده است.)

قطع الطاف الهی

پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) می‌فرمایند: إنّ الرّحمه لا تنزل علی قوم فیهم قاطع رحم. [۲۰] (رحمت حق بر ملتی که قطع کننده رحم در میان آنان است نمی‌رسد.)

قرار گرفتن اموال در دست اشرار

حضرت علی علیه السلام می‌فرمایند: إِذَا قَطَّعُوا الْأَرْحَامَ جُعِلَتِ الْأَمْوَالُ فِی أَیْدِی الْأَشْرَارِ. [۲۱] ( هنگامی که مردم قطع رحم کنند اموال در دست اشرار قرار می‌گیرد.

از میان رفتن رشد و توسعه

حضرت علی علیه السلام می‌فرمایند: لیس مع قطیعه الرّحم نماء [۲۲].(هیچ رشد و توسعه‌ای با قطع رحم حاصل نمی‌شود.) به راستی برای جامعه‌ای که از نظر روحی و عاطفی فرسنگ‌ها دور بوده و فقط جسما در کنار هم هستند خداوند هیچ رحمتی برای آنها نخواهد داشت.

ابتلا به فقر

حضرت علی علیه السلام می‌فرمایند: قَطِیعَهُ الرَّحِمِ تُورِثُ الْفَقْرَ. [۲۳](قطع رحم با خویشاوندان تنگدستی می‌آورد.)

نزول بلا

امیرالمومنین علی علیه السلام می‌فرمایند: حلول النّقم فی قطیعه الرّحم. [۲۴] (نزول بلا و مصیبت در در بریدن از خویشان است.)

ویرانی بلاد

امام صادق علیه السلام از پدرشان امام محمد باقر علیه السلام نقل می‌کنند: نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الذُّنُوبِ الَّتِی تُعَجِّلُ الْفَنَاءَ وَ تُقَرِّبُ الْآجَالَ وَ تُخْلِی الدِّیَارَ وَ هِیَ قَطِیعَهُ الرَّحِمِ وَ الْعُقُوقُ وَ تَرْکُ الْبِرِّ. [۲۵] (پناه می‌بریم به خدا از گناهانی که مایه ی تسریع در نابودی است و مرگ را نزدیک می‌کند و خانه‌ها را از سکنه خالی می‌کند و آن گناهان عبارت است از: قطع رحم، آزردن پدر ومادر وکنار گذاشتن نیکی‌ها.)

محرومیت از حمایت خویشاوندان

حضرت علی علیه السلام می‌فرمایند: لیس لقاطع رحم قریب. [۲۶] (برای کسی که قطع رحم می‌کند دوست و نزدیکی نمی‌ماند.)

از دست دادن مقبولیت اجتماعی

در وصیت حضرت علی علیه السلام به امام حسن مجتبی علیه السلام و محمد بن حنفیه آمده است: وَ مَنْ یَثِقُ بِکَ أَوْ یَرْجُو صِلَتَکَ إِذَا قَطَعْتَ قَرَابَتَک. [۲۷] (چه کسی به تو اعتماد و اطمینان خواهد کرد هنگامی که تو قطع کردی نزدیکی با ارحام خود را)

سلب آسایش و راحتی

در حدیثی آمده است لاراحه لقاطع القرابه [۲۸]...( قطع کننده ی رحم از آسایش و راحتی بهره‌ای نمی‌برد.)
حکایتی در این زمینه از یکی از فرزندان مرحوم شیخ رجبعلی خیاط نقل شده است:
مهندسی بود بساز و بفروش، یکصد دستگاه ساختمان ساخته بود؛ ولی به دلیل بدهکاری زیاد، شرایط اقتصادی بدی داشت، تا جایی که حکم جلبش را گرفته بودند. به منزل پدرم آمد و گفت: نمی‌توانم به خانه‌ام بروم، خود را پنهان می‌کنم تا کسی مرا نبیند.
شیخ با یک توجه فرمود: برو خواهرت را راضی کن!
مهندس گفت: خواهرم راضی است. شیخ فرمود: نه! آن مهندس، تاملی کرد و گفت: بله؛ وقتی پدرم از دنیا رفت، ارثیه‌ای به ما رسید. هزار و پانصد تومان سهم او می‌شد، یادم آمد نداده‌ام. رفت و برگشت و گفت: پنج هزار تومان دادم به خواهرم و رضایتش را گرفتم.
پدرم سکوت کرد و پس از توجهی فرمود: می‌گوید هنوز راضی نشده است... خواهرت خانه دارد؟ گفت: نه، اجاره نشین است. فرمود: برو یکی از بهترین خانه‌هایی را که ساخته‌ای به نامش کن و به او بده؛ بعد بیا ببینم چه کار می‌شود کرد؟ گفت: جناب شیخ! ما، دو شریک هستیم، چگونه می‌توانم؟ شیخ فرمود: بیش از این عقلم نمی‌رسد، چون این بنده ی خدا هنوز راضی نشده است.
بالاخره آن شخص رفت و یکی از آن خانه‌ها را به نام خواهرش کرد و اثاثیه ی او را در آن خانه گذاشت و برگشت. شیخ فرمود: حالا درست شد. فردای همان روز سه تا از آن خانه‌ها به فروش رفت و او از گرفتاری نجات پیدا کرد. [۲۹]

کاهش عمر

ازامیرالمومنین علی علیه السلام سؤال شد: أَ وَ تَکُونُ ذُنُوبٌ تُعَجِّلُ الْفَنَاءَ؟ فَقَالَ: نَعَمْ وَیْلَکَ ، قَطِیعَهُ الرَّحِم. [۳۰] ( آیا گناهی هست که مرگ را نزدیک کند؟ ایشان فرمودند: بله وای برتو قطع رحم.)
حکایتی در این زمینه آمده است: شعیب عقرقوفی گوید: من با یعقوب (اهل مغرب) که برای زیارت به مکه آمده بود، محضر امام کاظم (علیه السلام) رسیدیم. امام نگاهش که به یعقوب افتاد، فرمود:
ای یعقوب! تو دیروز به اینجا وارد شدی؛ و میان تو و برادرت اسحاق در فلان محل درگیری پیش آمد و کار به جایی رسید که همدیگر را دشنام دادید. شما نباید مرتکب کار زشت و قبیحی شوید. فحش دادن و ناسزا گفتن به برادران دینی، از آیین ما و پدران و نیاکان ما بدور است و ما به هیچ یک از شیعیان خود اجازه نمی‌دهیم که چنین رفتاری داشته باشند. از خدای یگانه بپرهیز و تقوا داشته باش. ای یعقوب! به زودی مرگ بین تو و برادرت (به خاطر قطع رحم)، جدایی خواهد افکند.
برادرت اسحاق، در همین سفر پیش از آن که به نزد خانواده ی خود برگردد خواهد مرد و تو نیز از رفتارت پشیمان خواهی شد. شما قطع رحم کردید و نسبت به یکدیگر قهر هستید، بدین جهت خداوند عمر شما را کوتاه نمود.
یعقوب گفت: فدایت شوم! مرگ من چه زمانی خواهد رسید؟ امام فرمود: مرگ تو نیز رسیده بود؛ ولی، چون تو در فلان منزل به عمه ات خدمت کردی، و با هدیه‌ای او را خوشحال نمودی، به خاطر این صله ی رحم خداوند بیست سال بر عمر تو افزوده. شعیب می‌گوید: پس از مدتی یعقوب را در مکه دیدم. احوالش را پرسیدم. او گفت:
برادرم همان طور که امام (علیه السلام) گفته بود، پیش از آن که به خانه ی خود برسد وفات یافت و در بین راه به خاک سپرده شد. [۳۱]

عقوبت سریع

امام صادق علیه السلام می‌فرمایند: مَا مِنْ ذَنْبٍ أَجْدَرَ أَنْ یُعَجِّلَ اللَّهُ لِصَاحِبِهِ الْعُقُوبَهَ فِی الدُّنْیَا مَعَ مَا یَدَّخِرُ لَهُ فِی الْآخِرَهِ مِنَ الْبَغْیِ وَ قَطِیعَهِ الرَّحِمِ- إِنَّ الْباطِلَ کانَ زَهُوقا. [۳۲](هیچ گناهی سزاوار تر از این نیست که علاوه بر عقوبت اخروی آن، در عقوبت آن در دنیا تعجیل شود جز تجاوز و قطع رحم، همانا باطل نابود شدنی است.)
حکایتی از شیخ رجبعلی خیاط در این زمینه نقل می‌کنند: در زمان مرحوم شیخ رجبعلی خیاط (قدس سره) یکی از تجار بازار تهران که ورشکست شده بود، به اصرار دوستش، مشکل خود را با مرحوم شیخ مطرح کرده، از او چاره جویی نمود، شیخ در حالی که سرش پایین بود فرمود: تو آدم بی رحمی هستی! چهار ماه است که شوهر خواهرت از دنیا رفته و تو تاکنون سراغ خواهرت و بچه‌هایش نرفته‌ای، گرفتاری تو از این است.
تاجر گفت: اختلاف داریم. شیخ فرمود: ریشه ی مشکل تو آنجاست؛ حال، خود دانی. تاجر پیش دوست خود بازگشت و جریان را تعریف کرد، سپس قدری وسایل منزل خرید و نزد خواهر رفت و آشتی کرد و مشکلش حل شد. [۳۳]

عدم ورود به بهشت

حضرت محمد مصطفی (صلی الله علیه و آله) می‌فرمایند: أَخْبَرَنِی جَبْرَئِیلُ أَنَّ رِیحَ الْجَنَّهِ تُوجَدُ مِنْ مَسِیرَهِ أَلْفِ عَامٍ مَا یَجِدُهَا عَاقٌّ وَ لَا قَاطِعُ رَحِم وَ لَا شَیْخ زَانٍ. [۳۴] ( جبرئیل مرا خبر داد: بی تردید بوی بهشت از هزار سال راه به مشام می‌رسد ولی به مشام آزاردهنده پدر و مادر، قطع کننده ی رحم و پیر زناکار نمی‌رسد.)

قطع رحم در فقه

همانطور که صله رحم واجب است، در مقابل قطع رحم حرام و از گناهان کبیره است [۳۵] و از نظر اسلام بسیار مذموم شمرده شده است. در این قسمت قصد داریم مواردی که قطع رحم در فقه آمده است را بیان کنیم:

امر به معروف و نهی از منکر

طبق نظر اکثر علما برای اینکه امر به معروف و نهی از منکر انجام بدهیم باید شرایط آن را رعایت کنیم ولی قطع رحم جایز نیست. [۳۶]ولی اگر ترک معاشرت موقتی موجب خود داری از ارتکاب معصیت بشود اشکالی ندارد. [۳۷]

شرائط امام جماعت

یکی از شرایطی که برای امام جماعت، شاهد، مرجع تقلید و قاضی شمرده‌اند عادل بودن است که عدالت به معنای حالت نفسانی که انسان را بر ملازمت بر تقوا وادار می‌کند و مانع از این می‌شود که انسان گناه کبیره کند بلکه بنا بر اقوی اصرار بر صغیره هم نداشت باشد و یکی از گناهان کبیره‌ای که در اینجا مطرح کرده‌اند قطع رحم است، که امام جماعت و این گروه‌ها باید از آن اجتناب کنند. [۳۸]

نذر

بنابر نظر علما نذر کردن بر کار حرام جایز نمی‌باشد [۳۹] و از جمله کارهای حرام قطع رحم است، که نمی‌توان بر آن نذر کرد.

قسم

قسم خوردن بر کار حرام جایز نمی‌باشد [۴۰] و از اعمالی که گناه بوده و انجام دادن آن حرام است قطع رحم است که قسم خوردن بر این کار جایز نیست.

متفرقه

الف) صله رحم حتّی با خویشاوندان فاسق واجب است و لازم است در ارشاد آنان تلاش شود. بلی چنانچه سختی و مشقتی در بین باشد، صله رحم وجوب ندارد؛ ولی باید توجّه داشت که لازم نیست این عمل با رفتن به منزل ارحام و مهمانی کردن و مهمان شدن و ... انجام گیرد. همین اندازه که قطع رحم نشود کافی است و این کار با پیغام فرستادن یا تماس تلفنی یا نوشتن نامه یا سلام کردن هم محقّق می‌شود. [۴۱]
ب) مقصود از رحم، فامیل نسبی نزدیک است و باید ارتباط و برخورد با آنها طوری باشد که قطع رحم صدق نکند هرچند صلۀ رحم به مثل تلفن زدن یا نامه نوشتن و احوال‌پرسی باشد، [۴۲]
ج) چگونگی صله رحم بستگی به عرف دارد که بگویند با خویشاوندانش ارتباط دارد و میزان قطع رحم نیز بنا بر نظر عرف است که بگویندقطع ارتباط کرده است. [۴۳]
د) اگر پدر و مادر اهل عبادت نبوده و تمایلی به یادگیری احکام اسلامی ندارند نباید قطع رحم کند و اطاعت از پدر و مادر در احکام شرعیه لازم نیست و باید شخص به وظیفه اش عمل کند. [۴۴]

راه‌های جلوگیری از قطع رحم

در دنیایی که پر از فشار، تغییر، تنوع و تجمل گرایی است، نحوه ارتباط عاطفی خانوادها که آموزه‌های دینی بر آن تأکید دارد ضروری است تا آنجا که بهترین وضعیت بقای خانواده به ارتباط موفق بین آنها وابسته است. برقراری ارتباط خوب به رعایت اصول و ضوابط خاصی در حوزه فرد و اجتماع بستگی دارد که باید به آن‌ها توجه شود؛ بدین منظور راهکارها و اصولی در دو حوزه فردی و اجتماعی پیشنهاد می‌شود.

حوزه فردی

اول) پرورش اخلاق پسندیده
دارا بودن اخلاق نیکو، رعایت حقوق متقابل، دقت در رفتار و آداب، توجه به اتحاد و همدلی و اجتناب از هر گونه اختلاف از جمله مسائلی هستند که اسلام از مسلمانان خواسته و بر آن تأکید می‌کند. با تأملی درآیات و روایات، مصادیق اخلاق نیکو که در روابط سالم خانوادگی بسیار موثر است عبارتند از: حلم، گذشت، کنترل خشم وغضب، تواضع وفروتنی، بزرگواری، پوشش عیوب و پنهان نگه داشتن اسرار همدیگر، خوب صحبت کردن، خوش اخلاقی و خوش رفتاری، جبران اشتباهات، قبول عذر، خیر خواهی همدیگر، دفاع در برابر بدخواهان، اصلاح روابط، تشکر در مقابل نیکی‌ها، پاسخ نیکو به سلام همدیگر، عمل به وعده‌ها، تنها نگذاشتن یکدیگر در مشکلات، پذیرفتن دعوت همدیگر، هدیه دادن در حد توان، بدگویی نکردن وعدم غیبت، دلسوزی برای دیگران که در مورد هریک از این مسائل اخلاقی، آیات و روایات فراوانی وجود دارد.
دوم) تعادل در رفت و آمدها و پرهیز از تکلف:
اسلام برای شئون گوناگون زندگی انسان برنامه دارد و در هیچ یک از عرصه‌های عبادی، اخلاقی، مادی و معنوی تکلیف توان فرسا ندارد. پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) می‌فرماید: من متکلفان را دوست ندارم. امام صادق (علیه السلام) فرمود: هرگاه مهمانی (سرزده) نزد تو آمد آنچه داری برایش بیاور ولی هرگاه دعوتش کردی خود را به مقدار قابل تحمل به زحمت بینداز. [۴۵]جلسات تلاوت، روضه‌های فامیلی، دید و بازدیدهای نوروزی، شب نشینی‌های فصل زمستان مثل شب یلدا، اگر با برنامه و مدیریت سالم برگزار شود می‌تواند راهی برای تقویت صله ارحام باشد.

حوزه اجتماعی

اول) تشکیل شورای خانوادگی
تمام افراد خانواده دور هم بنشینند درباره نحوه ارتباط باهم صحبت کنند، خواسته‌های همدیگر را مطرح کنند، نقاط قوت نظیر عفو وگذشت، احترام متقابل و ابراز محبت، افزایش یابد و نکات ضعف نظیر پرخاشگری، تحقیر، تبعیض و خواندن ذهن همدیگر، قضاوت کلی کردن، سرزنش و مقایسه برطرف شود.
دوم) آموزش خانواده ها
در فرهنگ اسلامی، تعلیم و تربیت جایگاه ویژه‌ای دارد. به همین جهت به منظور پیشگیری از بروز مسائل و مشکلات در خانواده‌ها ضرورت دارد خانواده‌ها از آموزش ومهارت کافی برخوردار گردند در این میان نقش رسانه‌های جمعی، و گسترش مراکز مشاوره خانواده، تدریس اخلاق در خانواده به عنوان واحد آموزشی در همه رشته‌های دانشگاه، پخش سی‌دی آموزشی، کتاب و بازی رایانه‌ای حایز اهمیت است.
سوم) بازنگری در برنامه‌های رسانه‌های جمعی
وسایل ارتباط جمعی در شکل دهی و آموزش دادن رفتارهای گوناگون نقش مهمی به عهده دارند. بنا براین نیاز است رسانه‌های اسلامی، به طور مستقیم وغیر مستقیم آموزه‌های دینی از جمله نقش روابط خویشاوندی را در برنامه‌های خود تقویت کند. با به تصویر کشیدن میهمانی‌های ساده و صمیمی، آداب صحیح ازدواج، معرفی رسم‌های خویشاوندی، به گسترش این ارزش اقدام کند. نمایش مهمانی‌های تشریفاتی و پرزرق و برق نه تنها درست نیست، بلکه پی آمدهای منفی زیادی از جمله در ضعف روابط با خویشاوندان دارد.
چهارم) شهرداریها، سازمان تبلیغات، مساجد، مدارس، ارشاد اسلامی، سازمان‌های ورزشی و فرهنگی
تهیه وپخش سی دی و کتاب آموزشی، طراحی بازی رایانه‌ای خانوادگی، ایجاد همایش خانوادگی در پارک‌ها، مساجد، هتل‌ها، استادیوم‌های ورزشی، سینما و درب منازل، ارسال پیامک اعتقادی، ایجاد مسابقات ورزشی خانوادگی، تشکیل انجمن طایفه‌ای، مشاوره ی تلفنی واینترنتی رایگان و... از عوامل مهم تقویت ارتباط خانواده است. مدیران دولتی نیز می‌توانند برای مستحکم تر شدن پیوند بین افراد خانواده و صمیمی تر شدن روابط بین افراد جامعه، طوری برنامه ریزی کنند که کارمندان دولت در ایام خاص مثل ایام محرم، رمضان، نوروز و... علاوه بر انجام دادن وظایف خود، در کنار خانواده و نزدیکانشان باشند و در مراسم‌های عمومی مناسبتی نیز شرکت کنند.
پنجم) رواج امر به معروف و نهی از منکر در جامعه
اگر مسلمانان در جامعه به یکدیگر مسائل دینی را متذکر نشوند تعالیم الهی بر زمین می‌ماند، بلای عمومی دامنگیر آن جامعه خواهد شد و حاکمیت به دست اشرار خواهد افتاد. [۴۶] ششم) وساطت در صلح و دوستی
وظیفه مسلمانان ایجاد پیوند و همدلی، صفا وصمیمت، بخشش و خطا پوشی درباره یکدیگر است. چنانکه در وصیت نامه ی امام علی -علیه السلام- آمده است بر شما باد به پیوستن با یکدیگر، و بخشش همدیگر، مبادا از هم روی برگردانید و پیوند دوستی را از بین ببرید. [۴۷] اما اگر گروهی از مسلمانان این وظیفه را کنار نهادند رسالت دیگر مسلمانان میانجی‌گری در صلح و دوستی میان آنان است؛ چنانکه امام علی علیه السلام از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) نقل می‌کند: اصلاح دادن بین مردم از نماز و روزه مستحبی در یکسال برتر است. [۴۸] بنابراین برای وساطت باید فرهنگسازی شود.
هفتم) توانمند سازی بانوان و فعال کردن آنان در ارتباط خانواده ها
صلاح وفساد جامعه از صلاح و فساد زنان آن جامعه سرچشمه می‌گیرد. [۴۹] زن با طرز سلوک و نگرش خود و با بهره مندی از مدیریت و درایت می‌تواند خانه را برای شوهر و فرزندانش بهشت برین درآورد و می‌تواند با رفتار منفی به جهنمی سوزان تبدیل کند. [۵۰]متأسفانه همسان سازی فعالیتهای بانوان با مردان در اشتغال از یک سو و کم رنگ شدن جایگاه ارزشی زنان در فرهنگ معاصر از سوی دیگر، آسیب جدی به شخصیت زن و جایگاه تربیت او وارد کرده است. چرا که هیچ خدمتی مقدس تر و ضروری تر از مادری و خوب شوهرداری کردن برای زن نیست. از این روی نیاز است دولت، نخبگان آموزشی وتبلیغی به بانوان کمک کنند تا گوهره حقیقی خود را بشناسند و از آن درست استفاده کنند. فعال سازی انجمن-های بانوان، معرفی زنان موفق، توانمندسازی واستفاده از مبلغین ومشاورهای خانم، آموزش مهارت همسرداری و تربیت فرزندان همراه با مشاوره ی بهداشتی ضرورت دارد و سازش با خانواده همسر؛ فرهنگ سازی شود.

معرفی چند کتاب برای مطالعه بیشتر

۱- ثواب صله رحم و عقاب قطع رحم؛ عباس عزیزی؛ انتشارات معصومین قم.
۲- حقوق متقابل خویشاوندان صله رحم قطع رحم؛ یدالله بهتاش؛ انتشارات سبحان تهران.
۳- صله ارحام یا پیوند با خویشان: مشتمل است بر اخبار صادره از حضرات معصومین علیهم السلام در خصوص صله رحم و قطع رحم؛ ابوالقاسم مولانا.
۴- صله الرحم و قطیعتها؛ آیت الله سید حسن طاهری خرم آبادی؛ انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
۵- بررسی فقهی صله رحم و قطع آن؛ محمد رضا واحدی؛ انتشارات خرسندی.

معرفی چند مقاله برای مطالعه بیشتر

۱- قطع رابطه با خویشان ممنوع؛ آقای فرج الله فرج اللهی؛ ماهنامه درس‌هایی از مکتب اسلام، مهر ۸۸ سال ۴۴ شماره 7.
۲- اخلاق اجتماعی؛ آقای حجت الله آزاد؛ فصلنامه فرهنگ کوثر پاییز ۸۹ شماره 83.
۳- خلق عظیم پیامبر صلی الله علیه و آله؛ ماهنامه معرفت، شهریور ۸۸ شماره 141.
۴- طول عمر؛ علی عسکری سواد کوهی؛ ماهنامه مبلغان؛ فروردین و اردیبهشت ۸۸ شماره 112.

کتابنامه

قرآن کریم
نهج البلاغه
بحار الانوار؛ محمد باقر مجلسی، ۱۱۰جلد، مکتبه الاسلامیه، طبعه ثانیه، تهران.
من لا یحضره الفقیه- ترجمه، قمّی، صدوق، محمّد بن علی بن بابویه- مترجم: غفاری، علی اکبر و محمد جواد و صدر بلاغی، جلد۵، نشر صدوق، چاپ اول، ۱۴۰۹ه.ق.
توضیح المسائل(محشّی)؛ امام خمینی، سید روح اللّه موسوی، سید محمد حسین بنی هاشمی خمینی، جلد ۲، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۲۴ه.ق.
ترجمه تحریر الوسیله؛ امام خمینی، سید روح الله موسوی، مترجم علی اسلامی، جلد۳، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، نوبت چاپ ۲۱، قم، ۱۴۲۵ه.ق.
تفصیل وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه؛ محمد بن حسن عاملی، محقق گروه پژوهش مؤسسه آل البیت علیهم السلام، ۳۰جلد، مؤسسه آل البیت علیهم السلام، چاپ اول قم، ۱۴۰۹ه.ق.
استفتاآت امام خمینی؛ امام خمینی، سید روح الله موسوی، ۳جلد، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ پنجم، قم، ۱۴۲۲ه.ق.
استفتاآت آیت الله تبریزی جدید؛ جواد بن علی، تبریزی، ۲جلد، چاپ اول، قم.
جامع المسائل(فارسی)؛ آیت الله محمد فاضل موحدی لنکرانی،۲جلد،انتشارات امیرقلم، چاپ یازدهم، قم.
الکافی؛ ابوجعفر محمد بن یعقوب کلینی، علی اکبر غفاری، ۸جلد، دارالکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، تهران، ۱۴۰۷ه.ق.
بحار الانوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الاطهار علیهم السلام؛ محمد بن محمدتقی اصفهانی مجلسی دوم، جمعی از محققان، دارالاحیاالتراث، ۱۱۱جلد، چاپ دوم، بیروت، ۱۴۰۳ه.ق.
جامع المسائل؛ آیت الله محمد تقی بهجت فومنی، ۵ جلد، دفتر معظم له، چاپ دوم، قم، ۱۴۲۶ه.ق.
تفسیر نمونه؛ آیت الله ناصر مکارم شیرازی، دارالکتب الاسلامیه، چاپ اول، تهران، ۱۳۷۴ه.ش.
تحف العقول؛ حسن بن علی ابن شعبه حرانی، علی اکبر غفاری، جامعه مدرسین، چاپ دوم، قم، ۱۴۰۴ه.ق.
غررالحکم درر الحکم؛ عبدااواحد بن محمد تمیمی آمدی، سید مهدی رجایی، دارالکتب الاسلامیه، چاپ دوم، قم، ۱۴۱۰ه.ق.
اطیب البیان فی تفسیر القرآن؛ سید عبدالحسین طیب، انتشارات اسلام، چاپ دوم، تهران، ۱۳۷۸ه.ش.
تفسیر نورالثقلین؛ عبدعلی بن جمعه عروسی حویزی، سید هاشم رسولی محلاتی، انتشارات اسماعیلیان، چاپ چهرم، قم، ۱۴۱۵ه.ق.
مرآه العقول فی شرح اخبار آل الرسول؛ محمد باقر مجلسی،۲۶جلد،دارالکتب الاسلامیه، تهران چاپ دوم ۱۴۰۴ه.ق.
مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل؛ میرزا حسین نوری محدث، ۱۸جلد، موسسه آل البیت علیهم السلام، بیروت لبنان، چاپ اول، ۱۴۰۸ه.ق.
الکافی؛ محمد بن یعقوب بن اسحاق کلینی، ۱۵ جلد، دارالحدیث، قم ۱۴۲۹ه.ق.
کیمیای محبت؛ محمد محمدی ری شهری، ۱جلد، دارالحدیث، قم ۱۳۹۴ه.ش.
الخصال؛ ابن بابویه قمی، محمد بن علی (شیخ صدوق)، جامعه المدرسین، قم ۱۴۰۳ ق.
بهداشت روانی (رشته روان شناسی)؛ احمد وند، محمد علی، انتشارات پیام نور، چاب هفتم، ۱۳۸۹ه.ش.
کلمات قصار، پندها وحکمتها؛ امام خمینی(س) مؤسسه نشر وآثار امام خمینی(س)چاپ اول ۱۳۷۲ه.ش.
المحاسن؛ برقی، احمد بن محمدبن خالد، دارالکتب اسلامیه، چاب دوم، قم، ۱۳۷۱ ه.ق.
جامع الشتات فی اجوبه السؤالات؛ ابوالقاسم بن محمد حسن میرزای قمی، ۴جلد، موسسه کیهان، چاپ اول، تهران، ۱۴۱۳ه.ق.
رساله آیت الله مکارم شیرازی،۱جلد، انتشارات مدرسه امام علی بن ابیطالب، چاپ پنجاه ودوم، قم، ۱۴۲۹ه.ق.
http://www.jamnews.ir

پانویس

  1. - استفتاآت بهجت، ج3، ص277
  2. - وسائل الشیعه، ج17، ص34
  3. - عیون اخبار الرضا علیه السلام، ج2، ص33
  4. - مرآه العقول فی شرح اخبار آل الرسول،ج10، ص 354
  5. - مستدرک الوسائل، ج11، ص175
  6. - کافی، ج2، ص289
  7. - بحار الانوار، ج75، ص370
  8. - عیون اخبار الرضا علیه السلام، ج1، ص258
  9. - بحار الانوارج75، ص321
  10. - بحارالانوار،ج74،ص105
  11. - کافی، ج7، ص305
  12. - تفسیر نمونه، ج1، ص 155-156
  13. - نورالثقلین، ج1، ص45
  14. - تفسیر نمونه، ج10، ص 198-199
  15. - راغب در کتاب مفردات می‌گوید:" لعن" به معنی طرد کردن و دور ساختن توأم با خشم است، این کلمه هنگامی که به خدا در آخرت اضافه شود اشاره به عقوبت و کیفر است، و در دنیا به معنی بریدن از قبول رحمت، و اگر از ناحیه مردم باشد به معنی نفرین است.
  16. - نور الثقلین، ج5، ص40
  17. - اطیب البیان فی تفسیر القرآن، ج4، ص 65
  18. - کافی، ج5، ص58
  19. - کافی، ج4، ص127
  20. - نهج الفصاحه، ص 280
  21. - کافی، ج2، ص 348
  22. - غررالحکمودررالکلم، ص556
  23. - بحارالانوار، ج71، ص91
  24. - غرر الحکم و درر الکلم، ص 352
  25. - کافی،ج2، ص448
  26. - غرر الحکم و درر الکلم، ص557
  27. - بحار الانوار، ج74، ص209
  28. - بحار الانوار،ج51، ص 263
  29. - کیمیای محبت، ص 141
  30. - کافی، ج4، ص62
  31. - بحار الانوار، ج48، ص46
  32. - بحار الانوار، ج72، ص277
  33. - کیمیای محبت، ص142
  34. - بحار الانوار، ج71، ص95
  35. - توضیح المسائل آیت الله وحید خراسانی، ص401
  36. - جامع المسائل (فاضل-فارسی)، ج1، ص234
  37. - توضیح المسائل محشی امام خمینی، ج2، ص772
  38. - تحریر الوسیله-ترجمه، ج1، ص499
  39. - رساله توضیح المسائل (آیت الله مکارم)، ص444
  40. - همان
  41. - http://www.jamnews.ir/detail/News
  42. - استفتاآت جدید آیت الله تبریزی، ج2،ص467
  43. - استفتاآت جدید آیت الله مکارم، ج1، ص 544
  44. - استفتاآت امام خمینی، ج3، ص 596
  45. - المحاسن، ص410
  46. - نهج البلاغه، نامه47
  47. - همان
  48. - همان
  49. - کلمات قصار پندها و حکمت‌ها امام خمینی، ص 209
  50. - بهداشت روانی، ص375