فرهنگ مصادیق:قضاء حوائج مسلمین

از پژوهشکده امر به معروف
(تغییرمسیر از قضاء حوائج مسلمین)
پرش به: ناوبری، جستجو
قضاء حوائج مسلمین

کتب مرتبط

ردیف عنوان

مقالات مرتبط

ردیف عنوان
۱ اهتمام در ثواب قضای حوائج مسلمین و اعانت بر ایشان
۲ انواع حوائج و آثار کوتاهی در رفع آن
۳ چهل حدیث « کارگشایی »
۴ مقامات العلیه
۵ فضایل اخلاقی
۶ کارگشائی و خدمت به مردم
۷ روابط مؤمنین با یکدیگر در کتاب اصول کافی
8 برآوردن حوائج مسلمین

مصادیق مرتبط

ردیف عنوان
۱ پرداخت خمس زمینی که کافر ذمی از مسلمان بخرد
۲ پرونده سازی (ثبت و نگهداری عیوب مسلمان)
۳ تخریب قبر مسلمان
۴ تشریح بدن مسلمان
۵ دروغ بستن بر غیر مسلمان
۶ دروغ بستن بر مسلمان
۷ دریافت ربا از مسلمان
۸ دفن مسلمان در گورستان کفار
۹ رجوع به قاضی غیر مسلمان در دعاوی مسلمین
۱۰ زنا با مسلمان
۱۱ سرزنش مسلمان
۱۲ نبش قبر مسلمان
۱۳ ازدواج دائم مرد مسلمان با بهائی
۱۴ ازدواج دائم مرد مسلمان با فرق انحرافی
۱۵ ازدواج دائم مرد مسلمان با کفار
۱۶ ازدواج زن مسلمان با کفار
۱۷ ازدواج زن مسلمان با نواصب
۱۸ بی اعتنایی به قرآن
۱۹ پیمان شکنی با دولت‌های غیر مسلمان

چندرسانه‌ای مرتبط

ردیف عنوان

مرتبط‌های بوستان

ردیف عنوان

نرم‌افزارهای مرتبط

ردیف عنوان

نویسنده: سید مجید پوربهشت

تیه شده: در پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر

کلمات کلیدی: قضاء حوائج - قضاء - نیاز - حاجت - مشکل

محتویات

مقدمه

انسان موجودی اجتماعی است و نمی تواند نسبت به انسانهای دیگر بی تفاوت باشد، برآوردن نیاز و حاجت انسان مؤمن سفارش و توصیه عقل، شرع، عرف و یکی از مصادیق معروف است که باید در قضاء حوائج مؤمنین تسریع شود. شیخ طبرسى در مجمع البیان فرموده به عشيره "نفر" گویند زیرا با انسان در حوائج او سعى و حركت مي كنند. در واقع می توان گفت تشریع دین برای رفع حوائج مادی و معنوی بشر است.

متاسفانه در جامعه مخصوصا در میان کارمندان ادارات، رفع حاجت و نیاز مؤمنین با کم توجهی و بی میلی روبرو شده، بی رغبتی نسبت به رفع نیاز مؤمنین یکی از مصادیق منکر است که در جامعه اسلامی جایگاهی ندارد. پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمودند:‏ إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ عَبِيداً مِنْ خَلْقِهِ لِحَوَائِجِ‏ النَّاسِ‏ يَرْغَبُونَ فِي الْمَعْرُوفِ وَ يَعُدُّونَ الْجُوْدَ مَجْداً وَ اللَّهُ يُحِبُّ مَكَارِمَ الْأَخْلَاقِ؛ خداوند گروهى از بندگانش را براى رسيدن به نيازهاى مردم آفريده، اينان به كار خير مشتاقند، سخاوت را بزرگوارى دانند و خداوند اخلاق نيك را دوست دارد.

در این مقاله به جایگاه رفع نیاز مؤمنین در روایات و همچنین آثار و راهکار ترویج رفع نیاز مؤمنین بررسی می شود.

آیات

آیات زیادی از قرآن کریم پیرامون قضاء حوائج مردم است در واقع می توان گفت قضاء حوائج مردم مخصوصا حوائج افراد صالح و با ایمان، یکی از وظایف انبیاء و اولیاء الهی بوده است، تعداد این دسته از آیات زیاد است که توضیح پیرامون آن در حد یک رساله و کتاب است، در این مقاله به تعدادی از این آیات اشاره می شود و اهمیت و جایگاه این معروف از دیدگاه آیات روشن می شود:

سیره حضرت موسی

کمک کردن به فرد سبطی: وَ دَخَلَ الْمَدينَةَ عَلى‏ حينِ غَفْلَةٍ مِنْ أَهْلِها فَوَجَدَ فيها رَجُلَيْنِ يَقْتَتِلانِ هذا مِنْ شيعَتِهِ وَ هذا مِنْ عَدُوِّهِ فَاسْتَغاثَهُ الَّذي مِنْ شيعَتِهِ عَلَى الَّذي مِنْ عَدُوِّهِ فَوَكَزَهُ مُوسى‏ فَقَضى‏ عَلَيْهِ قالَ هذا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ إِنَّهُ عَدُوٌّ مُضِلٌّ مُبينٌ؛ و (از سوى قصر فرعون) به داخل شهر در حال عدم توجه اهلش (در وقت تعطيلى) وارد شد، پس دو نفر مرد را يافت كه با هم زد و خورد مى‏كردند، يكى از پيروانش بود و يكى از دشمنانش، پس آن كه از پيروانش بود از وى در برابر دشمنش يارى طلبيد، پس موسى مشتى بدو زد و او را بكشت، گفت: اين (جنگ و جدال) از عمل شيطان است، همانا او دشمن گمراه‏كننده آشكار است.

کمک به دختران حضرت شعیب: وَ لَمَّا وَرَدَ ماءَ مَدْيَنَ وَجَدَ عَلَيْهِ أُمَّةً مِنَ النَّاسِ يَسْقُونَ وَ وَجَدَ مِنْ دُونِهِمُ امْرَأَتَيْنِ تَذُودانِ قالَ ما خَطْبُكُما قالَتا لا نَسْقي‏ حَتَّى يُصْدِرَ الرِّعاءُ وَ أَبُونا شَيْخٌ كَبيرٌ فَسَقى‏ لَهُما ثُمَّ تَوَلَّى إِلَى الظِّلِّ فَقالَ رَبِّ إِنِّي لِما أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقير؛ و چون به آب شهر مدين رسيد گروهى از مردم را يافت كه (به گوسفندان خود) آب مى‏دادند و نزديك آنها دو نفر زن را ديد كه (از اختلاط دام‏هاى خود با دام‏هاى مردم) جلوگيرى مى‏كردند، گفت: كار شما چيست؟ (چرا اينجا متوقّفيد)؟ گفتند: ما (به حيوانات خود) آب نمى‏دهيم تا اين شبانان (دام‏هاى خود را) بازگردانند، و پدر ما پيرى است كهنسال (به نام شعيب). پس براى آنها (دام‏هايشان را) آب داد، سپس به سوى سايه بازگشت و گفت: پروردگارا، همانا من به آنچه بر من فرو فرستى از خير (از غذا و طعام) نيازمندم.

سیره حضرت خضر

ساختن دیوار برای بچه یتیم: فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا أَتَيا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَما أَهْلَها فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُما فَوَجَدا فيها جِداراً يُريدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَأَقامَهُ قالَ لَوْ شِئْتَ لاَتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْراً؛ پس هر دو[خضر و موسی] به راه افتادند تا چون به اهل قريه‏اى رسيدند از مردم آنجا طعام طلبيدند، آنها از اينكه از آن دو پذيرايى كنند امتناع كردند، پس در آنجا ديوارى يافتند كه مى‏خواست فرو ريزد (خضر به تجديد بنا يا تعمير يا پايه زدن) آن را برپا داشت. موسى گفت: اگر مى‏خواستى البتّه (مى‏توانستى) بر اين عمل مزدى بگيرى!

سیره حضرت امیرالمؤمنین (علیه السلام)

کمک به فقیر در حال نماز: إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُون؛ جز اين نيست كه سرپرست و ولىّ امر شما خدا و فرستاده اوست و كسانى كه ايمان آورده‏اند، آنها كه نماز را برپا مى‏دارند و در حالى كه در ركوعند زكات مى‏دهند.

کمک به فقیر، یتیم، اسیر: وَ يُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى‏ حُبِّهِ مِسْكيناً وَ يَتيماً وَ أَسيراً؛ و غذاى خود را با علاقه (و نياز) به آن و از روى محبت خدا به فقير و يتيم و اسير انفاق مى‏كنند.

این آیات بخشی از سیره انبیاء و اولیاء معصوم است که در قرآن ذکر شده است که آنها حوائج مردم را برآورده می کردند، سیره آنها به ما یاد می دهد که قضاء حوائج مردم یکی از اقسام معروف است و نباید نسبت به نیاز مؤمنین و انسان های دیگر بی تفاوت باشیم، بلکه باید حوائج مردم را سریع برطرف کنیم.

تسریع در قضاء حوائج

قرآن کریم در اوصاف مؤمنین می فرماید: أُولئِكَ يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ وَ هُمْ لَها سابِقُونَ؛ مؤمنین کسانی هستند كه در همه عمل‏هاى خير شتاب مى‏ورزند و آنها هستند كه به آن خيرات (از ديگران) سبقت‏گيرنده‏اند. در این آیه قرآن کریم تصریح می کند که افراد با ایمان کارهای خیر را با سرعت و شتاب انجام می دهند و در کار خیر از دیگران سبقت می گیرند، یکی از کارهای خیر قضاء حوائج مردم است که در انجام آن شتاب و سرعت نباید فراموش شود.

این نکته فراموش نشود که قضاء حوائج مردم نسبت به همه مؤمنین یک کار خیر و معروف است، اما نسبت به کارمندان و مسئولین یک وظیفه قانونی و شرعی است و نباید در انجام آن کوتاهی کنند، قرآن کریم می فرماید: وَ لا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ وَ لا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدينَ؛ و حق مردم را كم نگذاريد، و در زمين تلاش براى فساد نكنيد!

روایات

در روایات فراوانی اهل بیت (علیهم السلام) امر فرمودند به قضاء حوائج مردم مخصوصا نسبت به حوائج افراد مؤمن و صالح، در کتاب شریف "کافی" که یکی از معتبرترین کتب روایی شیعه است باب مستقلی با عنوان"بَابُ السَّعْيِ فِي حَاجَةِ الْمُؤْمِن"‏ آمده است، همچنین در کتب شریف بحارالانوار باب مستقلی با عنوان" باب قضاء حاجة المؤمنين و السعي فيها و توقيرهم و إدخال السرور عليهم و إكرامهم و ألطافهم و تفريج كربهم و الاهتمام بأمورهم"‏این باب دربردارنده بیش از صد روایت است.

امام صادق (علیه السلام) فرمود: خِيَارُكُمْ سُمَحَاؤُكُمْ وَ شِرَارُكُمْ بُخَلَاؤُكُمْ وَ مِنْ‏ صَالِحِ‏ الْأَعْمَالِ‏ الْبِرُّ بِالْإِخْوَانِ وَ السَّعْيُ فِي حَوَائِجِهِمْ وَ فِي ذَلِكَ مَرْغَمَةٌ لِلشَّيْطَانِ‏ وَ تَزَحْزُحٌ عَنِ النِّيرَانِ‏ وَ دُخُولُ الْجِنَانِ يَا جَمِيلُ أَخْبِرْ بِهَذَا الْحَدِيثِ غُرَرَ أَصْحَابِكَ قَالَ فَقُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاكَ مَنْ غُرَرُ أَصْحَابِي قَالَ هُمُ الْبَارُّونَ بِالْإِخْوَانِ فِي الْعُسْرِ وَ الْيُسْرِ ثُمَّ قَالَ يَا جَمِيلُ أَمَا إِنَّ صَاحِبَ الْكَثِيرِ يَهُونُ عَلَيْهِ ذَلِكَ وَ قَدْ مَدَحَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ صَاحِبَ الْقَلِيلِ فَقَالَ‏ وَ يُؤْثِرُونَ عَلى‏ أَنْفُسِهِمْ وَ لَوْ كانَ بِهِمْ خَصاصَةٌ وَ مَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ‏ ؛ بهترين افراد شما افراد با گذشت‏اند و بدترين شما بخيلان شما هستند و از كارهاى شايسته، نيكى در حق برادران و كوشش در انجام احتياجات آنان است كه نتيجه اين كار دورى شيطان و بركنار شدن از آتش و وارد شدن به بهشت است اى جميل اين حديث را براى اشراف اصحاب خود بيان كن گويد: عرض كردم فدايت شوم اشراف اصحاب من كيانند؟ فرمود آنانى كه در حق برادران خود نيكى كنند بهنگام تنگى و گشايش سپس فرمود: اى جميل نيكى در حق برادران بر افرادى كه ثروتمند ميباشند سهل است ولى خداوند بى‏بضاعتان را ستوده و فرموده است: ديگران را بر خويش مقدم ميدارند هر چند خود در كمال احتياج باشند و هر كه از بخل و حرص محفوظ بماند هم آنان رستگارند.

امام رضا (علیه السلام) فرمودند: احْرِصُوا عَلَى قَضَاءِ حَوَائِجِ‏ الْمُؤْمِنِينَ وَ إِدْخَالِ السُّرُورِ عَلَيْهِمْ وَ دَفْعِ الْمَكْرُوهِ عَنْهُمْ فَإِنَّهُ لَيْسَ شَيْ‏ءٌ مِنَ الْأَعْمَالِ عِنْدَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ بَعْدَ الْفَرَائِضِ أَفْضَلَ مِنْ إِدْخَالِ السُّرُورِ عَلَى الْمُؤْمِنِ؛ برای برطرف کردن نیاز مؤمنین، خوشحال کردن آنها، دفع بدی از آنها تلاش و رغبت داشته باشد، به درستی که در درگاه الهی بعد از انجام واجبات چیزی بهتر از خوشحال کردن مؤمن نیست.

امام حسن عسکری (علیه السلام) به نقل از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمودند: نسبت به قضاء حوائج مؤمنین تلاش کنید، به درستی که وقتی خداوند شیعیان و محبین ما را وارد بهشت کند، منادی صدا می زند هرکدام که نسبت به شیعیان بیشتر محبت دارد و مشکلات آنها را بیشتر برطرف می کرد، درجه او در بهشت بالاتر است.

در روایتی نقل شده ایت که از پیامبر سؤال شد کدام عمل محبوبترین عمل نزد خداست؟ حضرت فرمودند: سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ ص أَيُّ الْأَعْمَالِ أَحَبُّ إِلَى اللَّهِ قَالَ اتِّبَاعُ سُرُورِ الْمُسْلِمِ قَالَ وَ قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَا اتِّبَاعُ سُرُورِ الْمُسْلِمِ قَالَ شُبْعَةُ جُوعِهِ وَ تَنْفِيسُ كُرْبَتِهِ وَ قَضَاءُ دَيْنِهِ؛ دنبال بودن برای خوشحال کردن فرد مسلمان، از حضرت سؤال شد ‏ دنبال بودن برای خوشحال کردن فرد مسلمان یعنی چه؟ حضرت فرمودند یعنی گرسنگی او را برطرف کنی، مشکلش را حل کنی، و بدهکاری او را اداء کنی.

سدیر صیرفی نزد امام صادق (علیه السلام) آمد حضرت به او فرمود: دَخَلَ سَدِيرٌ الصَّيْرَفِيُّ عَلَى أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع فَقَالَ لَهُ يَا سَدِيرُ مَا كَثُرَ مَالُ رَجُلٍ قَطُّ إِلَّا عَظُمَتِ الْحُجَّةُ لِلَّهِ عَلَيْهِ فَإِنْ قَدَرْتُمْ أَنْ تَدْفَعُوهَا عَنْ أَنْفُسِكُمْ فَافْعَلُوا فَقَالَ لَهُ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ بِمَا ذَا قَالَ بِقَضَاءِ حَوَائِجِ إِخْوَانِكُمْ مِنْ أَمْوَالِكُمْ الْخَبَرَ؛ اى سدير! هر چه مال كسى افزونتر شود، حجّت الهى بر او سخت‏تر خواهد شد. پس اگر مى‏توانيد كه آن (حجّت و مسئوليّت) را از خود دور كنيد چنين كنيد! سدير پرسيد: اى فرزند پيامبر! چگونه چنين كنيم؟ فرمود: با برآوردن نياز برادرانتان، از اموالى كه داريد ...

امام حسین (علیه السلام) فرمودند: إِنَّ حَوَائِجَ النَّاسِ إِلَيْكُمْ مِنْ نِعَمِ اللَّهِ عَلَيْكُمْ فَلَا تَمَلُّوا النِّعَمَ فَتَتَحَوَّلَ إِلَى غَيْرِكُم؛ نیازهای مردم به شما از نعمت های الهی است، از نعمت ها ملول و دلتنگ نشوید که به غیر شما داده می شود.

احکام قضاء حوائج

با توجه به فتاوای مراجع تقلید برطرف کردن نیاز مؤمنین، ازاقسام معروف و مستحب مؤکد است.

استفتاء: آيا احتكار از نظر شرع مقدس اسلام عملى حرام است يا مكروه؟

جواب: احتكار در صورت اضطرار و احتياج مردم و نبودن كسانى كه به مقدار كفايت، اشياء مورد احتكار را در اختيار مردم بگذارند حرام است و حبس طعام به منظور بالا رفتن قيمت در صورتى كه موجب اضرار به مردم نباشد و حوائج مردم به وسيلۀ غير محتكر تأمين شود مكروه است و اگر حبس طعام به خاطر صرف در احتياجات شخصى خود حبس‌كننده باشد نه حرام است و نه مكروه. و اللّه العالم.

استفتاء: آيا انسان مى‌تواند به ربيبۀ خود كه خرج او را عهده دار شده است، از زكات خود در هزينۀ زندگى و رفع حوائج او بپردازد؟

جواب: اگر ربيبه فقير و مستحق شرعى باشد ميتواند زكات خود را به او بپردازد. و اللّه العالم.

استفتاء: با توجه به اينكه شرع مقدس اسلام تأكيد اكيدى بر رسيدگى به امور مسلمانان و جويا شدن از احوال آنان نموده است و پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله شخص بى‌تفاوت نسبت به حوائج مسلمانان را، مسلمان ندانسته‌اند، خواهشمند است بفرمائيد كسانى كه چندين مرتبه به حج واجب‌ و عمره مشرف شده‌اند و همچنان سالى حد اقل يك بار مبادرت به زيارت «بيت اللّه الحرام» مى‌نمايند، با اينكه مى‌دانند افرادى هستند كه به نان شب خويش محتاجند و مى‌توانند با صرف نظر از سفر حج، حوائج اين مستمندان و ضعفا از مسلمانان را برآورند، آيا حج ايشان از نظر اسلام جائز است و وظيفه‌اى در قبال جامعه اسلامى ندارند؟

جواب: همانطور كه مرقوم فرموده‌ايد اسلام نسبت به رسيدگى به حال ضعفاء سفارش بسيار فرموده و در اين خصوص روايات فراوانى داريم و ثواب دستگيرى از فقراء و محرومان زياد است و حتى ثواب قضاء حاجت مؤمن از بيست حج مستحب بيشتر است اما انتخاب اعمال مستحب با خود افراد است و افضل بودن يك مستحب موجب سلب استحباب از مستحب ديگر نمى‌شود، ساختن راهها و مراكز عام المنفعه علمى و دينى و ساختن بيمارستانها و صدها نمونه ديگر همه از مصاديق خير است كه نمى‌توان به جهت وجود محرومان در جامعه تعطيل نمود. بلى سزاوار است افراد متمكن كه سفرهاى متعدّد به حج و يا عمره مشرف مى‌شوند به دستگيرى از محرومان و تهيه وسائل كار و گذران زندگى آنان نيز همت بگمارند تا به فيض عظيم‌تر نائل گردند خداوند متعال همگان را در انجام وظائف شرعى موفق و مؤيّد فرمايد.

استفتاء: آيا با اجازه فقها (دام بقائهم) و يا مأذونين از طرف آنها مى‌توان كفّارات غير عمدى روزه را در حوايج عمومى فقرا (غير از اطعام) صرف نمود؟

جواب: مصرف آن فقط اطعام است.

شرائط قضاء حوائج

شخص با ایمان نباید آبرو خود را بریزد و از دیگران تقاضا کند، بلکه وظیفه مؤمنین است که بدون اینکه کسی از آنها تقاضا کند، حوائج آنها را برطرف کنند. امام صادق (علیه السلام) می فرمودند: ‏ طَلَبُ الْحَوَائِجِ‏ إِلَى النَّاسِ اسْتِسْلَابٌ‏ لِلْعِزِّ مَذْهَبَةٌ لِلْحَيَاءِ وَ الْيَأْسُ مِمَّا فِي أَيْدِي النَّاسِ عِزٌّ لِلْمُؤْمِنِ فِي دِينِهِ‏ وَ الطَّمَعُ هُوَ الْفَقْرُ الْحَاضِرُ؛ درخواست از مردم، مايه ذلت زندگى، بر باد رفتن حيا، كم شدن وقار، و فقر حاضر است. و كمتر خواهش كردن توانگرى نقد است..

کسی که مشکل دیگران را برطرف می کند باید به این نکته توجه کند که در واقع او با قضاء حوائج مردم سود می برد و خود را طلبکار نداند، امام صادق (علیه السلام) فرمودند: ‏إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَ خَلْقاً مِنْ خَلْقِهِ انْتَجَبَهُمْ لِقَضَاءِ حَوَائِجِ فُقَرَاءِ شِيعَتِنَا لِيُثِيبَهُمْ عَلَى ذَلِكَ الْجَنَّةَ فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَكُونَ مِنْهُمْ فَكُنْ؛ امام صادق عليه السلام فرمود: همانا خداى عز و جل دسته‏ئى از مخلوقش را آفريده و ايشان را براى قضاء حوائج شيعيان فقير ما انتخاب فرموده تا در برابر آن بهشت را به آنها پاداش دهد، پس اگر توانى از آنها باش.

قضاء حوائج شرائطی دارد که نباید از آنها غافل شد، حضرت امیرالمؤمنین (علیه السلام) به شرائط این معروف اشاره کردند و فرمودند: لَا يَسْتَقِيمُ قَضَاءُ الْحَوَائِجِ إِلَّا بِثَلَاثٍ بِاسْتِصْغَارِهَا لِتَعْظُمَ وَ بِاسْتِكْتَامِهَا لِتَظْهَرَ وَ بِتَعْجِيلِهَا لِتَهْنَأَ؛ بر آوردن نيازهاى مردم پايدار نيست مگر به سه چيز؛

1. كوچك شمردن آن (توسط کسی که کمک می کند) تا خود بزرگ نمايد،

2. پنهان داشتن آن تا خود آشكار شود،

3. شتاب در بر آوردن آن، تا گوارا باشد.

اقسام قضاء حوائج

باید توجه داشت که با توجه به روایات (در بخش روایات، احادیث آورده شده) معروف بودن قضاء حوائج منحصر به مؤمنین نیست بلکه قضاء حوائج مسلمین و مردم و حتی حیوانات از مصادیق معروف است، و خوب است در قضاء حوائج آنها تعجیل و تسریع باشد.

برای قضاء حوائج راههای مختلفی وجود دارد، مثلا گاهی خود شخص توانایی دارد و می تواند مشکل دیگران را برطرف کند، گاهی توانایی ندارد ولی در جامعه آبرو دارد و می تواند پیش دیگران وساطتت کند تا آنها مشکل مردم را برطرف کنند

شخصی آمد خدمت امام حسین (علیه السلام) و به حضرت عرض کرد یا بن رسول الله فلان شخصی از من طلب دارد و قصد دارد به خاطر بدهکاری من را حبس کند، حضرت فرمودند به خدا قسم (الان) پول نزد من نیست تا مشکلت را برطرف کنم، آن شخص به حضرت گفت (با آبرویی که داری) با او صحبت (تا من را ببخشد) حضرت فرمودند من با او مانوس نیستم(ارتباط ندارم) که با او صحبت کنم، پدرم از پیامبر اکرم نقل کردند: کسی که برای نیاز برادر ایمانی خود تلاش کند، مثل اینکه نه هزار سال که روزها روزه و شب ها تهجد کرده باشد، خداوند را عبادت کرده.

همچنین امام صادق عليه السّلام فرمود: مَنْ سَأَلَهُ أَخُوهُ الْمُؤْمِنُ حَاجَةً مِنْ ضُرٍّ فَمَنَعَهُ مِنْ سَعَةٍ وَ هُوَ يَقْدِرُ عَلَيْهَا مِنْ عِنْدِهِ أَوْ مِنْ عِنْدِ غَيْرِهِ حَشَرَهُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَغْلُولَةً يَدُهُ إِلَى عُنُقِهِ حَتَّى يَفْرُغَ اللَّهُ مِنْ حِسَابِ الْخَلْقِ؛ کسی که برادر دینی اش از او درخواست کمک کند، در حالی که او قدرت و توانایی کمک به برادر دینی اش را دارد، یا می تواند از طریق کس دیگری مشکل برادر دینی اش را برطرف کند و کمک نکند، در روز قیامت در حالی محشور می شود که دست او به گردنش آویز است تا حساب دیگران رسیده شود.

البته تذکر این نکته لازم است که قضاء حوائج منحصر در این نیست که حتما باید کسی مشکلی داشته باشد و بیاید آن را مطرح کند تا ما مشکلش را برطرف کنیم، بلکه هرکسی به نیت اینکه حوائج مردم را برطرف کند خدمت کند، اختراعی کند و.....تا اینکه مردم از آن استفاده کنند از مصادیق قضاء حوائج است.

آثار

آثار دنیوی

فردی

برطرف شدن حوائج شخصی

امام صادق (علیه السلام) به نقل از رسول خدا صلى اللَّه عليه و آله فرمود: مَنْ أَعَانَ مُؤْمِناً نَفَّسَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَنْهُ ثَلَاثاً وَ سَبْعِينَ كُرْبَةً وَاحِدَةً فِي الدُّنْيَا وَ ثِنْتَيْنِ وَ سَبْعِينَ كُرْبَةً عِنْدَ كُرَبِهِ الْعُظْمَى قَالَ حَيْثُ يَتَشَاغَلُ النَّاسُ بِأَنْفُسِهِمْ؛ كسى كه مؤمنى را يارى كند خداى عز و جل 73 گرفتارى از او بردارد كه يكى در دنيا باشد و هفتاد و دوى ديگر هنگام گرفتاريهاى بزرگ. و فرمود: هنگامى كه مردم بخود مشغولند (يعنى روز قيامت كه هر كس گرفتار اعمال خود است).

کفاره گناهان

حضرت امیرالمؤمنین (علیه السلام) فرمودند: مِنْ كَفَّارَاتِ الذُّنُوبِ‏ الْعِظَامِ إِغَاثَةُ الْمَلْهُوفِ وَ التَّنْفِيسُ عَنِ الْمَكْرُوب؛ از كفّاره گناهان بزرگ، به فرياد مردم رسيدن، و آرام كردن مصيبت ديدگان است‏.‏ همچنین امام صادق (علیه السلام) فرمودند: عَمَلِ‏ السُّلْطَانِ‏ قَضَاءُ حَوَائِجِ الْإِخْوَانِ؛ قضاء حوائج مردم، کفاره گناهان سلطان است.

ولایت اهل بیت

حضرت امام كَاظِمُ عليه السّلام فرمود: مَنْ أَتَاهُ‏ أَخُوهُ‏ الْمُؤْمِنُ‏ فِي حَاجَةٍ فَإِنَّمَا هِيَ رَحْمَةٌ مِنَ اللَّهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى سَاقَهَا إِلَيْهِ فَإِنْ قَبِلَ ذَلِكَ فَقَدْ وَصَلَهُ بِوَلَايَتِنَا وَ هُوَ مَوْصُولٌ بِوَلَايَةِ اللَّهِ وَ إِنْ رَدَّهُ عَنْ حَاجَتِهِ وَ هُوَ يَقْدِرُ عَلَى قَضَائِهَا سَلَّطَ اللَّهُ عَلَيْهِ شُجَاعاً مِنْ نَارٍ يَنْهَشُهُ فِي قَبْرِهِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَغْفُوراً لَهُ أَوْ مُعَذَّباً فَإِنْ عَذَرَهُ الطَّالِبُ‏ كَانَ أَسْوَأَ حَالًا؛ هر كه برادر مؤمنش براى حاجتى نزد او آيد، رحمتى باشد كه خداى تبارك و تعالى به سوى او كشانيده، پس اگر آن را بپذيرد، به ولايت ما پيوستش داده و ولايت ما به ولايت خدا پيوسته است، و اگر با وجود آنكه توانائى بر قضاء حاجت او دارد، او را رد كند، خدا در قبرش مارى از آتش به او مسلط كند كه تا روز قيامت او را بگزد، چه آنكه آمرزيده باشد يا معذب (گناه ديگرى داشته يا نداشته باشد) و اگر حاجت خواه او را معذور دارد، وضعش بدتر است.

اجتماعی

وقتی در جامعه ای مردم نسبت به هم دیگر بی تفاوت نباشد و مشکلات همدیگر را برطرف کنند، در این جامعه مردم آرامش دارند و زندگی آنها همراه با راحتی و آرامش و نبود مشکلات است.

آثار اخروی

بخشش گناهان

امام صادق عليه السلام فرمود: مَشْيُ الرَّجُلِ فِي حَاجَةِ أَخِيهِ الْمُؤْمِنِ يُكْتَبُ‏ لَهُ عَشْرُ حَسَنَاتٍ وَ يُمْحَى عَنْهُ عَشْرُ سَيِّئَاتٍ وَ يُرْفَعُ لَهُ عَشْرُ دَرَجَاتٍ قَالَ وَ لَا أَعْلَمُهُ‏ ِلَّا قَالَ وَ يَعْدِلُ عَشْرَ رِقَابٍ وَ أَفْضَلُ مِنِ اعْتِكَافِ شَهْرٍ فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ؛ براى گام برداشت مرد در راه حاجت برادر مؤمنش، ده حسنه برايش نوشته شود و ده گناه از او محو شود و ده درجه برايش بالا رود، و جز اين نميدانم كه فرمود: و آن برابر آزاد كردن ده بنده و بهتر از اعتكاف يك ماه در مسجد الحرام است.. همچنین امام صادق عليه السلام فرمود: مَنْ سَعَى فِي حَاجَةِ أَخِيهِ الْمُسْلِمِ طَلَبَ وَجْهِ اللَّهِ كَتَبَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ أَلْفَ أَلْفِ حَسَنَةٍ يَغْفِرُ فِيهَا لِأَقَارِبِهِ وَ جِيرَانِهِ وَ إِخْوَانِهِ‏ وَ مَعَارِفِهِ وَ مَنْ صَنَعَ إِلَيْهِ مَعْرُوفاً فِي الدُّنْيَا فَإِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ قِيلَ لَهُ ادْخُلِ النَّارَ فَمَنْ وَجَدْتَهُ فِيهَا صَنَعَ إِلَيْكَ مَعْرُوفاً فِي الدُّنْيَا فَأَخْرِجْهُ بِإِذْنِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَّا أَنْ يَكُونَ نَاصِباً؛ امام صادق عليه السّلام فرمود: هر كه براى خدا در راه حاجت برادر مسلمانش كوشش كند، خداى عز و جل برايش هزار هزار حسنه نويسد كه بدان سبب خويشان و همسايگان و برادران و آشنايانش آمرزيده شوند، و اگر كسى در دنيا باو احسانى كرده باشد، روز قيامت باو گويند: به آتش درآى و هر كس را بيابى كه در دنيا بتو احسانى كرده، باذن خدا خارجش كن، مگر اينكه ناصبى (دشمن ائمه عليه السّلام) باشد..

تقرب و عبودیت

امام باقر عليه السلام فرمود: خداى عز و جل به موسى عليه السّلام وحى فرمود: أَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى إِلَى مُوسَى أَنَّ مِنْ عِبَادِي مَنْ يَتَقَرَّبُ إِلَيَّ بِالْحَسَنَةِ فَأُحَكِّمُهُ فِي الْجَنَّةِ قَالَ وَ مَا تِلْكَ الْحَسَنَةُ قَالَ قَالَ يَمْشِي مَعَ أَخِيهِ الْمُؤْمِنِ فِي قَضَاءِ حَاجَتِهِ قُضِيَتْ أَوْ لَمْ تُقْضَ‏؛ همانا از جمله بندگانم كسى است كه به وسيله حسنه به من تقرب جويد و من او را در بهشت حاكم سازم (بهشت را در اختيار او گذارم) موسى عرض كرد، پروردگارا آن حسنه چيست؟ فرمود: اينكه همراه برادر مؤمنش در راه بر آوردن حاجت او گام بردارد، چه آنكه برآورده شود يا نشود.. همچنین پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمودند؛ مَنْ قَضَى لِأَخِيهِ الْمُؤْمِنِ حَاجَةً كَانَ كَمَنْ عَبَدَ اللَّهَ دَهْراً؛ کسی که نیاز برادر دینی اش را برطرف کند مانند کسی است که همیشه خداوند را عبادت کرده است.

ثواب حج

امام صادق عليه السلام فرمود: مَنْ سَعَى فِي حَاجَةِ أَخِيهِ الْمُسْلِمِ فَاجْتَهَدَ فِيهَا فَأَجْرَى اللَّهُ عَلَى يَدَيْهِ قَضَاءَهَا كَتَبَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ حَجَّةً وَ عُمْرَةً وَ اعْتِكَافَ شَهْرَيْنِ فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَ صِيَامَهُمَا وَ إِنِ اجْتَهَدَ فِيهَا وَ لَمْ يُجْرِ اللَّهُ قَضَاءَهَا عَلَى يَدَيْهِ كَتَبَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ حَجَّةً وَ عُمْرَةً؛ هر كه براى حاجت برادر مسلمانش سعى و كوشش كند تا خدا آن را به دست او روا سازد، خداى عز و جل يك حج و يك عمره و اعتكاف دو ماه در مسجد الحرام را با روزه آنها برايش نويسد، و اگر او كوشش كند، ولى خدا برآوردنش را به دست او جارى نسازد، خداى عز و جل برايش يك‏حج و يك عمره نويسد. همچنین حضرت فرمودند: مَشْيُ الْمُسْلِمِ فِي حَاجَةِ الْمُسْلِمِ خَيْرٌ مِنْ سَبْعِينَ طَوَافاً بِالْبَيْتِ الْحَرَامِ وقتی مسلمانی برای رفع نیاز مسلمان دیگر گام برمی دارد از هفتاد طواف دور کعبه بهتر است.

ورود در بهشت

پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمودند:‏ إِنَّ لِلَّهِ عِبَاداً يَفْزَعُ إِلَيْهِمُ النَّاسُ فِي حَوَائِجِهِمْ أُولَئِكَ هُمُ الْآمِنُونَ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ؛ خدا را بندگانى است كه مردم در نيازمنديها به آنان پناه مى‏برند، اينهايند كه در قيامت از عذاب خدا در امانند.. همچنین امام صادق (علیه السلام) فرمودند: ‏مَا قَضَى مُسْلِمٌ لِمُسْلِمٍ حَاجَةً إِلَّا نَادَاهُ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى عَلَيَّ ثَوَابُكَ وَ لَا أَرْضَى لَكَ بِدُونِ الْجَنَّةِ؛ هر مسلمانى كه حاجت مسلمانى را روا كند، خداى تبارك و تعالى به او خطاب كند كه: ثواب تو بر عهده من است و به غير از بهشت برايت راضى نمی شوم. .

موانع

فردی

بینش و دیدگاه غلط

متاسفانه برخی از افراد بر این عقیده هستند کاری که برای خود شخص فائده ندارد نباید انجام بدهد، و فقط دنبال منافع شخصی خودش باشد، برخی از کارمندان ادارات می گویند که در هرصورت حقوق خودم را می گیرم، چرا خودم را خسته کنم برای دیگران! امام صادق عليه السّلام فرمود: قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ الْخَلْقُ عِيَالِي فَأَحَبُّهُمْ إِلَيَّ أَلْطَفُهُمْ بِهِمْ وَ أَسْعَاهُمْ فِي حَوَائِجِهِمْ؛ خداى عز و جل فرمايد: مخلوق عيال منند (زيرا ضامن روزى ايشانم) و محبوبترينشان نزد من كسى است كه نسبت به آنها مهربانتر و در راه حوائجشان كوشاتر باشد.

تنبلی و کسالت

عده ی از مردم و همچنین برخی از مسئولان به خاطر تنبلی و کسالت نیاز مردم را برطرف نمی کنند، بلکه کسی که مشکل دارد را این اداره به آن اداره پاس می دهند. امام صادق (عليه السّلام) در روایتی فرمود: ‏إِيَّاكَ وَ الْكَسَلَ وَ الضَّجَرَ فَإِنَّهُمَا مِفْتَاحُ كُلِّ سُوءٍ إِنَّهُ مَنْ كَسِلَ لَمْ يُؤَدِّ حَقّاً وَ مَنْ ضَجِرَ لَمْ يَصْبِرْ عَلَى حَقٍّ؛ از تنبلى و كم حوصلگى بپرهیزید، چون اين دو كليد همه بدبختي ها است زيرا شخص تنبل هيچ حقّى را ادا نمى‏كند، آن كس كه كم حوصلگى به خرج مى‏دهد در اخذ يا اداى هيچ حقّى پايدار نيست.

حسادت و کینه ورزی

برخی از افراد به خاطر حسادت و کینه ورزی به افراد برای اینکه مانع از پیشرفت دیگران شوند، نیاز و مشکل آنها را بر طرف نمی کنند. امام صادق عليه السّلام فرمود: مَنْ مَشَى مَعَ أَخِيهِ الْمُؤْمِنِ فِي حَاجَةٍ فَلَمْ يُنَاصِحْهُ فَقَدْ خَانَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ کسی که برای نیاز برادر مؤمن اش همراه او راه برود، ولی او را نصیحت نکند به خداوند و پیامبر خیانت کرده است.

رفتار اشتباه و توقعات بی جا

شخصی که مشکل دارد با برخورد غلط و توقعات بی جا سبب می شود تا افراد خیرخواه حوائج مردم را رفع نکنند، خیلی از افرادی که مشکل دارند هنگامی که کسی به آنها کمک می کند تقدیر و تشکر نمی کنند حتی طلبکارانه برخورد می کنند، و حتی گاهی اوقات به کسی که کمک می کند ضرر مالی یا عِرضی وارد می کنند، مثلا شخصی ضامن او شده است و ایشان اقساط خود را به موقع پرداخت نمی کند و ضامن مجبور به پرداخت اقساط می شود، وقتی افراد خیّر این برخوردها را ببیند از انجام کار خیر پشیمان می شوند. امام صادق عليه السّلام فرمود: لَعَنَ اللَّهُ‏ قَاطِعِي‏ سَبِيلِ‏ الْمَعْرُوفِ قِيلَ وَ مَا قَاطِعِي‏ سَبِيلِ‏ الْمَعْرُوفِ قَالَ الرَّجُلُ يُصْنَعُ إِلَيْهِ الْمَعْرُوفُ فَيَكْفُرُهُ فَيَمْنَعُ صَاحِبَهُ مِنْ أَنْ يَصْنَعَ ذَلِكَ إِلَى غَيْرِهِ؛ خدا لعنت کسی که راه خیر را قطع می کند، سؤال شد چه کسی راه خیر را قطع می کند، حضرت فرمودند کسی که به او نیکی می شود ولی او ناسپاسی می کند و با این رفتار مانع می شود که آن فرد خیّر به کس دیگری کمک کند.

اجتماعی

فضاء مسموم جامعه

وقتی فضاء جامعه طوری باشد که هیچ کسی نسبت به دیگران احساس مسئولیت نکند، همه افراد مبتلا به این منکر می شوند و برای قضاء حوائج مردم اقدام نمی کنند.

مدیران و مسئولین فرصت طلب

وقتی مدیران و مسئولان ادارات افرادی فرصت طلب باشند و دنبال خدمت به مردم نباشند، کارمندان ادارات هم مانند مدیران افرادی فرصت طلب خواهند بود.


راهکارهای اقامه این معروف

تبلیغ و ترویج آثار این معروف

متولیان فرهنگی وظیفه دارند که آثار و برکات قضاء حوائج مردم، را در رسانه، منبر و تریبون ها تبلیغ و ترویج کنند. زیرا دیدگاه خیلی از افراد آنها نسبت به رفع حاجت مردم این است که خود را گرفتار مشکلات دیگران می کنیم، اگر مؤمنین نسبت به جایگاه و ارزش این معروف شناخت پیدا کنند موانعی که در این راه وجود دارد نمی تواند مانع از احیاء و اقامه این معروف در جامعه شود و مؤمنین نیاز مردم را سریع رفع می کنند.

سیره عملی مدیران و مسئولان

اگر مدیران و مسئولان افرادی دلسوز باشند و در راه قضاء حوائج مردم تلاش کنند، و نیازهای مردم سریع برطرف کنند، کارمندان زیر مجموعه آنها، همچنین سایر مؤمنین ترغیب می شوند که مشکلات مردم را حل کنند، و برای قضاء حوائج مردم، سریعتر اقدام کنند. حضرت عیسی (علی نبینا و آله و علیه السلام) خطاب به حواریون فرمودند: يَا مَعْشَرَ الْحَوَارِيِّينَ لِي إِلَيْكُمْ حَاجَةٌ اقْضُوهَا لِي قَالُوا قُضِيَتْ حَاجَتُكَ يَا رُوحَ اللَّهِ فَقَامَ فَغَسَلَ أَقْدَامَهُمْ‏ فَقَالُوا كُنَّا نَحْنُ أَحَقَّ بِهَذَا يَا رُوحَ اللَّهِ فَقَالَ إِنَّ أَحَقَّ النَّاسِ‏ بِالْخِدْمَةِ الْعَالِمُ؛ من نیازی دارم برای من برآورده کنید، گفتند ای روح الله انجام می دهیم، حضرت پاشدند و پاهای آنها راشست، آنها گفتند ما مستحق این کار بودیم شما چرا انجام دادید؟ حضرت فرمودند: مستحق ترین شخص برای خدمت به مردم عالم است.

برنامه ریزی جامع

وظیفه مدیران و مسئولان بلند پایه کشور است که برای خدمت به مردم برنامه ای جامع داشته باشند که بیشترین خدمت همراه با سرعت برای مردم انجام شود، برنامه های زیر در راستای سرعت بخشی به قضاء حوائج مردم مؤثر است:

نصب مدیران دلسوز و عزل مدیران فرصت طلب

مدیر و کارمند باید شخصی توانا، پرتلاش باشد، پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمودند سَيِّدُ الْقَوْمِ‏ خَادِمُهُمْ‏؛ بزرگ هر قومی باید خادم آنها باشد.

تشویق مدیران خدوم

وقتی مدیران و کارمندانی که خدمت بیشتری می کنند و برای قضاء حوائج سرعت به خرج می دهند تشویق شوند، برای سایر مدیران و کارمندان انگیزه خدمت به خلق ایجاد می شود، و آنها هم تلاش می کنند و برای قضاء حوائج مردم، سریعتر اقدام می کنند.

افزایش ساعت اداری در برخی از ایام و اوقات

در ساعات غیر اداری (عصر ها) و ایامی که تعطیلی آن زیاد است، برخی از کارمندان در ادارات حاضر باشند و مشکلات و نیازهای مردم را برطرف کنند.

زیاد کردن کارمندان در برخی از ادارات

اداراتی که شلوغ است و مراجعین بیشتری دارد، تعداد کارمندان آنها بیشتر شود تا سریعتر مشکل و نیاز مردم برطرف شود.

کم کردن هزینه ها

در برخی از ادرات هزینه های زیادی از مراجعین گرفته می شود، مثلا در مطب ها هزینه درمان و عمل جراحی بسیار بالاست، مسئولین باید قیمت مصوّب متناسب با قشر مستضعف جامعه تعیین کنند، زیرا اکثریت مردم جامعه از قشر مستضعف و متوسط هستند، و پرداخت این هزینه ها برای آنها بسیار دشوار است. البته دریافت هزینه زیاد منحصر به جامعه پزشکی نیست، باید نظام مالی ادارارت کشور اصلاح شود.


منابع

1. الإختصاص، مفيد، محمد بن محمد، 1جلد، الموتمر العالمى لالفية الشيخ المفيد - ايران ؛ قم، چاپ: اول، 1413 ق.

2. استفتاءات حج( هزار مسأله)-موضوع: فقه فتوايى‌-نويسنده: گلپايگانى، لطف الله صافى‌-زبان: فارسى‌-قطع: وزيرى‌-تعداد جلد: 1‌-ناشر: انتشارات حضرت معصومه سلام الله عليها‌-تاريخ نشر: 1422 ه‍ ق‌-نوبت چاپ: اول‌-مكان چاپ: قم- ايران‌

3. استفتاءات جديد‌-موضوع: فقه فتوايى‌-نويسنده: شيرازى، ناصر مكارم‌-زبان: فارسى‌-قطع: وزيرى-ناشر: انتشارات مدرسه امام على بن ابى طالب عليه السلام‌-تاريخ نشر: 1427 ه‍ ق‌-نوبت چاپ: دوم‌-مكان چاپ: قم- ايران‌-محقق/ مصحح: ابو القاسم عليان‌نژادى‌

4. الأمالي (للطوسي)، طوسى، محمد بن الحسن، 1جلد، دار الثقافة - قم، چاپ: اول، 1414ق.

5. بحار الأنوارالجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار (ط - بيروت)، مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى، 111جلد، دار إحياء التراث العربي - بيروت، چاپ: دوم، 1403 ق.

6. تحف العقول عن آل الرسول صلى الله عليه و آله، ابن شعبه حرانى، حسن بن على، 1جلد، جامعه مدرسين - قم، چاپ: دوم، 1404 / 1363ق.

7. تفصيل وسائل الشيعة إلى تحصيل مسائل الشريعة، شيخ حر عاملى، محمد بن حسن، 30جلد، مؤسسة آل البيت عليهم السلام - قم، چاپ: اول، 1409 ق.

8. الخصال، ابن بابويه، محمد بن على، 2جلد، جامعه مدرسين - قم، چاپ: اول، 1362ش.

9. جامع الأحكام‌-موضوع: فقه فتوايى‌-نويسنده: گلپايگانى، لطف الله صافى‌-زبان: فارسى‌-قطع: وزيرى‌-تعداد جلد:2‌-ناشر: انتشارات حضرت معصومه سلام الله عليها‌-تاريخ نشر: 1417 ه‍ ق‌-نوبت چاپ: چهارم‌-مكان چاپ: قم- ايران‌

10. مجمع البيان فى تفسير القرآن، طبرسى فضل بن حسن، انتشارات ناصر خسرو - تهران، چاپ سوم، 1372 ش.

11. الفقه المنسوب إلى الإمام الرضا عليه السلام، منسوب به على بن موسى، امام هشتم عليه السلام، 1جلد، مؤسسة آل البيت عليهم السلام - مشهد، چاپ: اول، 1406 ق.

12. قرب الإسناد (ط - الحديثة)، حميرى، عبد الله بن جعفر، 1جلد، مؤسسة آل البيت عليهم السلام - قم، چاپ: اول، 1413 ق.

13. الكافي (ط - الإسلامية)، كلينى، محمد بن يعقوب بن اسحاق، 8جلد، دار الكتب الإسلامية - تهران، چاپ: چهارم، 1407 ق.

14. نهج البلاغة (للصبحي صالح)، شريف الرضى، محمد بن حسين، 1جلد، هجرت - قم، چاپ: اول، 1414 ق.

15. مجلة فقه أهل البيت عليهم السلام‌-موضوع: فقه استدلالى‌-نويسنده: جمعى از مؤلفان‌-زبان: عربى‌-قطع: وزيرى‌-تعداد جلد: 52‌-ناشر: مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بيت عليهم السلام‌-نوبت چاپ: اول‌-مكان چاپ: قم- ايران‌

16. من لا يحضره الفقيه، ابن بابويه، محمد بن على، 4جلد، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم - قم، چاپ: دوم، 1413 ق.


منابع مرتبط

مقالات

من غرر حکم اهل بیت (ع) حوائج الناس الیکم نعمه-عبدالقادر فرج الله-مجله رساله الثقلین اسفند 74

دروس فی الاخلاق السیاسیه: من تجلیات الولایه: قضاء الحوائج -محمد شقیر- مجله بقیه الله

من قصص السنه النبویه: قضاء حوائج الناس-محمود احمد هاشم-مجله منبر الاسلام 1391