فرهنگ مصادیق:قرض دادن

از پژوهشکده امر به معروف
(تغییرمسیر از قرض دادن)
پرش به: ناوبری، جستجو
قرض دادن

نویسنده: مرضیه سادات موسوی زاده
تهیه و تدوین : پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر قم-96/1/21

محتویات

مقدمه

قرض الحسنه یک معروف برجسته در اقتصاد اسلامی است که گاهی مستحب و گاهی در حد واجب عینی یا کفایی است.
قرض دادن و گرفتن از نیازهای اجتماعی انسان است آیات و روایات زیادی درباره این معروف وارد شده بحث از قرض در پنج سوره قرآن به صراحت آمده است؛
سوره مائده/2
بقره/۲۴۵،
حدید/۱۱ و 18
تغابن 17
مزمل ۲۰ - حاوی این موضوع است.
در برخی از سوره‌ها از آن به عنوان صدقه و معروف : بقره/۱۹۵ ، ۲۷۹ ، ۲۸۰ ، ۲۸۲ ، ۲۸۳، نساء ۲۹، ۸۶، انعام ۱۶۰، توبه/ ۶۰ یادشده است .
روایات بسیاری از جمله در وسائل الشیعه ج ۱۳، صفحه ۵۴ تا ۱۶۱بیش از ۳۳۰ حدیث و همچنین در مستدرک الوسائل ج ۲، ۴۸۸ تا ۴۹۴ و بحارالانوار ج ۱۰۳ صفحه ۱۳۸ تا ۱۵۹ و نورالثقلین، ج ۱، ص ۲۴۲ کافی، تهذیب، استبصار، من لا یحضره الفقیه آمده است .
حتی در مورد قرض گرفتن ائمه ازجمله پیامبر (ص)وامام علی(ع) سخن گفته شده است. [۱]با این وجود، این فریضه و معروف الهی در سالهای اخیر در جامعه کنونی کمرنگ و یا از سوی برخی ترک شده است، پژوهش پیش رو، سعی در شناسایی علل ترک و راهکارهای اجرایی جهت ارتقاء سطح کمّی و کیفی این معروف الهی است.

مفهوم لغوی قرض

قرض، واژه‌ای است عربی و معادل فارسی آن وام است.ولی در زبان فارسی کمترمعادل آن استعمال می‌شود و بیشتر همان واژه قرض مشهور است.واژه قرض از نظر لغوی به معنی قطع کردن و بریدن است و به قیچی هم از این نظر که چیزی را قطع می‌کند و می‌بُرد ((مقراض)) می‌گویند.وجه تسمیه این واژه به قرض این است که آدمی با قرض، مقداری پول را از خود دور می‌کند.قرض در قرآن کریم همه جا با صفت ((حسنه)) و به صورت (قرضاً حسناً) و در ردیف مسائلی چون صدقه، انفاق، زکات و نماز آمده است.

مفهوم اصطلاحی قرض

در قانون مدنی ایران (ماده ۶۴۸)، چنین آمده است:
((قرض،عقدی است که به موجب آن یکی از طرفین، مقدار معینی از مال خود را به طرف دیگر تملیک می‌کند که طرف او مثل آن را از حیث مقدار و جنس و وصف رد نماید.( و قرض الحسنه عقد فرضی است که در آن شرط ربح و سود برای قارض نشده باشد.(سوره 2/245) [۲]
قرض دهنده را مقرض و قارض و قرض گیرنده رامقترض و مستقرض ووام گیرنده می‌گویند. [۳]
بانک: مؤسسه‌ای برای نگهداری پول مشتریان و دریافت وپرداخت [۴] و به دیگرسخن نهاد عهده دار عملیات پولی، مالی و اعتباری است [۵] و کار بانک و به عبارت دیگر بانکداری عبارت است از ارائه خدمات و عملیات بانکی در زمینه‌های پولی،مالی و اعتباری همچون نقل و انتقال پول، نگهداری سرمایه و سپرده اشخاص و به کارگیری آن در جهت رشد و توسعه اقتصادی ،صدور برات و حواله‌های تجاری، اعطای اعتبار و وام به اشخاص، تأمین اعتبار در جهت توسعه بازرگانی، کشاورزی صنعت،نگاهداری اموال و اوراق بهادار اشخاص، خرید و فروش فلزات قیمتی و ارز و انتشار اسکناس و اوراق بهاداراست. [۶]

ربا

واژه ((ربا))، ((ربوا)) و ((ربی)) به معنی زیادت،رشد واضافه شدن مال است که در آیات قرآن کریم (مانند: سوره بقره / ۲۷۵ و اَحَلَّ اللهُ البَیعَ و حَرَّمَ الرّبا: خدا تجارت را حلال و ربا را حرام کرده است)
(یَمحَقُ اللهُ الرّبا و یُربی الصدقات بقره / ۲۷۶: خداوند سود ربا را نابود گرداند وصدقات را فزونی بخشد.)و...نیز در روایات (مانند من اکل الربا ملا الله بطنه فی نار جهنم بقدر ما اکل: هرکس ربا بخورد، خداوند شکمش را به اندازه‌ای که ربا خورده از آتش جهنم پر می‌کند) آمده است.
فقیهان شیعه ربارابه دوگونه تقسیم می‌کنند.
ربای قرضی؛ عبارت از((اشتراط هرنوع زیاده درقراردادقرض [۷]))
ربای معاملی: عبارت است از معامله دو شیء هم جنس از اشیای مکیل یا موزون همراه با زیاده. [۸]
سود یا بهره (سود بانکی) [۹] در عقود اسلامی و قرض الحسنه هیچ سود ثابتی از قبل تعیین نمی‌شود، اما درضمن عقد قرض می‌توان شرایط را تعریف کرد. از آن جا که ماهیت قرض الحسنه با سود سازگاری ندارد، ولی تأمین هزینه‌های قرض الحسنه به معنای گرفتن سود نیست وحق الزحمه و کارمزد محسوب می‌شود.بنابراین تعیین سود و مازاد آن، ربا محسوب می‌شود نه گرفتن حق الزحمه و کارمزد [۱۰]که در قرآن از سود به نام (ربح) آمده؛ فما ربحَت تجارتهم [۱۱]یعنی دادوستد آنها سود ندارد.


تفاوت ربا با قرض

رباخواری درست در مقابل صدقه قراردارد، رباخوار،پول بلاعوض می‌گیرد و انفاق کننده پول بلاعوض می‌دهد. در ضمن آثار بد ربا خواری، در مقابل آثار نیک صدقه و انفاق است.ربا اختلاف طبقاتی و دشمنی می‌آورد و صدقه بر محبّت و دوستیمان افزاید، ربا خون مسکینان را در شیشه می‌کند و صدقه باعث استواری زندگی بیچارگان می‌شود.ربا باعث اختلاف و نا امنی می‌شود و صدقه موجب اتحاد و امنیت از امام صادق(ع) نقل شده؛ گناه گرفتن یک درهم ربا، بزرگتر از این است که انسان مُحرم در بیت الله الحرام هفتاد بار زنا کند و به فرموده پیامبر(ص) رباخوار در قیامت دیوانه محشور می‌شود و پاهای خود را به زمین می‌کشد [۱۲]
درمذمت ربا همین بَس که در آخر آیات ربا گیرندگان و دهندگان ربا، تهدید و توصیف ((عذابٌ الیم)) ((اولئک اصحاب النارهم فیها خالدون)) ((کفّار اَثیم)) شده‌اند،اما در آخر آیات مربوط به قرض آمده است:((یغفرلکم)) ((ولِأکفرن عنکم سیئاتکم)) ((اجرٌ کریم)). [۱۳]

آیات

ان تقرضوا الله قرضاً حسنا یضعفه لکم و یغفر لکم و الله شکور حلیم (تغابن/17)
اگر به خدا قرض الحسنه دهید، آن را برای شما مضاعف می‌سازد و شما را می‌بخشد و خداوند شکر کننده و بردبار است.
اِن ربک یعلم انک تقوم ادنی من ثلثی الیل و نصفه و ثلثه و طائفه من الذین معک و الله یقدر الیل و النهار علم ان لن تعصوه فتاب علیکم فاقروا ماتیسّر من القران علم ان سیکون منکم مرضی و اخرون یضربون فی الارض یبتغون من فضل الله و اخرون یقاتلون فی سبیل الله فاقروا ما تیسّر منه و اقیمو الصلوه و اتوا الزکوه و اقرضوا الله قرضاً حسناً و ما تقدموا الانفسکم من خیر تجدوه عند الله هو خیراً و اعظم اجراً و استغفروا الله غفور رحیم(مزمل / 20)
پروردگارت می‌داند که تو و گروهی از آنها که با تو هستند نزدیک دو سوم از شب یا نصف یا ثلث آن را به پا می‌خیزند ، خداوند شب و روز را اندازه گیری می‌کند او می‌داند که شما نمی‌توانید مقدار آن را (به دقت) اندازه گیری کنید (برای عبادت کردن) پس شما را بخشید اکنون آنچه برای شما میسر است قران بخوانید . او می‌داند به زودی گروهی از شما بیمار می‌شوند و گروهی دیگر برای بدست آوردن فضل الهی (و کسب روزی) به سفر می‌روند، و گروهی دیگر در راه خدا جهاد می‌کنند ( و از تلاوت قران باز می‌مانند) پس به اندازه‌ای که برای شما ممکن است از آن تلاوت کنید و نماز را بر پا دارید و زکات بپردازید و به خدا "قرض الحسنه" دهید (در راه او انفاق نمایید) و بدانید آنچه را از کارهای نیک برای خود از پیش می‌فرستید نزد خدا به بهترین وجه و بزرگترین پاداش خواهید یافت و از خدا آمرزش بطلبید که خداوند آمرزنده و مهربان است.
مَن ذَاالّذی یُقرضُ اللهَ قرضاَ حسناً فَیُضاعِفهُ لَهُ اَضعافاَ کثیرهً و اللهُ یَقبِضُ و یبصِطُ و الیهِ ترجعونَ.(بقره/245 )
کیست که به خدا (قرض الحسنه‌ای) دهد(و ازاموالی که خدا به او بخشیده انفاق کند) تا آن را برای او،چندین برابر کند؟ و خداوند است که (روزی بندگان را) محدود یا گسترده می‌سازد (وانفاق،هرگز باعث کمبود روزی آنها نمی‌شود) و به سوی او بازگردانده می‌شوید.(و پاداش خود را خواهید گرفت).
ولَقَد اَخَذَ اللهُ میثاقَ بَنی اسرائیلَ و بَعَثنا مِنهُم اثنَی عَشَرَ نقیباً و قال الله اِنّی لَئِن اَقَمتُمُ الصَّلوه و ءاتَیتُمُ الزّکوه و ءامنتُم برسلی و عَزَّرتموهُم و اَقرَضتُمُ اللهَ قرضاً حسناَ لاکفِرَنَّ عنکُم سیئاتکم و لاُدخِلَنَّکُم جَنّاتٍ تجری من تحتها الانهارُ فَمَن کَفَر بعدَ ذلکَ مِنکم ضَلَّ سَواءَ السبیل.(مائده/12)
خدا از بنی اسرائیل پیمان گرفت و ازآنها دوازده نقیب(سرپرست) برانگیختم و خداوند[به آنها] گفت:((من با شما هستم،اگر نماز را برپا دارید و زکات را بپردازید و به رسولان من ایمان بیاورید و آنها را یاری کنید و به خدا قرض الحسن بدهد[= در راه او به نیازمندان کمک کنید] گناهان شما را می‌پوشانم[= می‌بخشم] و شمارا در باغهایی از بهشت، که نهرها از زیر درختانش جاری است،وارد می‌کنم.اما هرکس از شما بعد از این کافر شود، از راه راست منحرف گردیده است.
مَن ذَاالّذی یُقرضُ اللهَ قرضاَ حسناً فَیُضاعِفهُ و لَهُ و اَجرٌ کریمٌ (حدید11)
کیست به خدا وام نیکو دهد ( و از اموالی که به او ارزانی داشته انفاق کند) تا خداوند آن را برای او چندین برابر کند؟ و برای او پاداش پرارزشی است.

تاریخچه قرض الحسنه

برای بررسی دقیق اهمیت و جایگاه قرض الحسنه ضروری است تاریخ قرض و قرض الحسنه را مورد توجه قرار دهیم.در میان ملل قدیم، در برخی معابد گنجینه‌هایی نگهداری می‌شد که کاهنان در صورتی که گنجینه از اجناس فاسدشدنی بود برای حفظ آن، آنها را به نیازمندان قرض می‌دادند و آنها در دوره بعد با تولید آن، آن را بازپس می‌دادند. [۱۴]
در دوران جاهلیت نیزقرض در میان مردم متداول بوده است.ولی فردی که به دیگری قرض می‌داد معمولاً از بدهکار بیش از آنچه به او داده بود طلب می‌نمود و یا این که از او هدیه‌ای گرفته و یا بدهکار را برده و بنده خود دانسته و بر او منت می‌نهاد.در این شرایط اسلام با آوردن واژه ((حسنه)) آن سیستم غلط را که ارمغانی برای جامعه جز افزایش سود و سرمایه ربا خواران و بدبختی سایر اقشار حاصلی به همراه نداشت رد نمود و با تشویق مردم به دادن وام بدون بهره روح عطوفت و برادری و عدل را در مسلمانان زنده نمود.باید توجه داشت که در اقتصاد اسلامی که هدف آن اجرای عدالت اجتماعی است؛ باید همه فرمول‌ها و داروهایی که برای شفای جامعه اسلامی تجویز شده به کار گرفته شود تا نتیجه مورد نظر بدست آید.در نتیجه قرض الحسنه هنگامی می‌تواند کارآیی کامل و نتیجه عالی داشته باشد که دیگر اصول اقتصادی اسلام چون تولید،کار ایثار، تعاون و همیاری وپرداخت مالی چون زکات وخمس درکنار آن قرار گیرد [۱۵]در تاریخ اسلام رسول اکرم(ص) بنیانگذاراولین صندوق امانت بودند،ایشان اززمانی که درمکه زندگی می‌کردند مورد اعتماد و امانت مردم بودند و امانت مردم را برای آنها نگه داری می‌کردند واز این جهت محمد امین لقب یافته بودند و آن گاه که به دستور خداوند عازم مدینه شدند چون خود فرصت رساندن امانت‌های مردم را نداشتند.حضرت علی(ع) مأمور برگرداندن امانت‌های مردم کردند. [۱۶]
درکشور ایران،اولین صندوق قرض الحسنه به صورت امروزی آن درسال ۱۳۴۸شمسی در مسجد قدیمی لرزاده تهران به نام صندوق قرض الحسنه ذخیره جاوید،تأسیس شد و به تدریج صندوق‌های دیگر در نقاط مختلف کشور بویژه در شهرهای مذهبی بوجود آمد.به طوری که تا پایان سال ۱۳۶۵ شمسی، تعداد کل صندوق‌های قرض الحسنه موجود در کشور به حدود ۲۲۰۰ واحد بالغ می‌شود.

انواع قرض

پیش از بیان انواع قرض، دانستن این نکته ضروری است که ((انگیزه معنوی یا اُخروی قرض دهندگان)) و ((ضروری بودن مورد قرض)) دو رکن اساسی قرض الحسنه است. [۱۷]
قرض دو نوع است. ۱) قرض مصرفی یا استهلاکی ۲) قرض تولیدی یا استنتاجی
۱)قرض مصرفی یا استهلاکی: وقتی انسان برای مصرف کردن و رفع احتیاجات ضروری زندگی قرض می‌گیرد، آنرا قرض مصرفی یا استهلاکی گویند.
قرض مصرفی سه حالت دارد.
الف) قرض واجب یا قرض درماندگان: زمانی که انسان دچار اضطرار و درمانده از حل مشکل خود شود، واجب است قرض بگیرد.مثلاً فرزندش مریض شده و برای معالجه نیاز به وام دارد و هیچ توان مالی ندارد.
ب) قرض مستحب یا قرض امیدواران: فرد وام گیرنده آن قدر در استیصال نیست و در آینده می‌تواند وام مصرف شده خود را پس بدهد.یعنی بالقوه می‌تواند خودش را اداره کند،ولی بالفعل نمی‌تواند.مثل وام ازدواج و خرید منزل.
ج) قرض مکروه یا قرض بستانکاران: اخذ وام بدون نیاز ضروری راگویندکه مکروه است.مثل شخصی که خودش طلبکار است و هیچ احتیاجی هم ندارد؛ برای اینکه طلبش را زودتر وصول کند از دیگری قرض می‌گیرد.
نتیجه اینکه: با توجه به تعاریفی که بیان شد هر قرضی که در تولید نقش نداشته باشد و در مصرف روزانه زندگی خرج شود قرض مصرفی نامیده می‌شود.
۲) قرض تولیدی یا استنتاجی: زمانیکه شخص قرض می‌کند برای اینکه آن را استنتاج یعنی نتیجه گیری نماید.نه اینکه خود عین آن رامصرف کند آنرا قرض تولیدی یا استنتاجی می‌گویند. [۱۸]
قرض از جهتی دیگر به دولتی و خصوصی تقسیم می‌شود که می‌توان گفت قرض خصوصی (غیردولتی) در اشکال مختلف خود که شامل خانوادگی، صنفی و عمومی است بیشترین نقش را در
فرهنگ اسلامی ایفا می‌کند که ان شاءالله در مورد آن صحبت خواهد شد.

قرض الحسنه به عنوان یک رفتار شخصی

یک مسلمان درباره قسمت باقی مانده از درآمدش، که به آینده منتقل می‌شود، تصمیم بگیرد و در واقع با توجه به مشروع نبودن ربا و نیز مطلوب نبودن عدم به کارگیری درآمد اضافی در جریان اقتصاد، دو راه پیش روی دارد، یا باید برای به دست آوردن بازدهی معنوی و اخروی آن را قرض بدهد و یا برای کسب سود مشروع آن را از طریق مشارکت به سرمایه گذاری اختصاص دهد.بدین ترتیب سهم قرض از درآمد یک مسلمان به پیش بینی وی از نرخ سود آینده و نیز سلیقه اش که از کیفیت انگیزه‌های معنوی و اخروی او ناشی می‌شود، بستگی دارد.درصدر اسلام با تشویق بسیار پیامبر اکرم(ص) انگیزه فراوان درمؤمنان پدید می‌آورد تا با قرض زمینه افزایش رفاه، قرض گیرندگان فراهم گردد.هرچندممکن است قرض از دید اقتصادی،یک خدمت تولیدی شمرده نشود،ولی از دیدگاه اسلام فعالیتی تولیدی است که ده برابر یا بسیار فزون تر بازدهی خواهد داشت.بدین سبب، مسلمانان صدر اسلام قرض دادن را سرمایه گذاری با بازدهی معنوی به شمار می‌آوردند.
اما نقش قرض در رفتار وام گیرنده دارای این صراحت نیست و قرض در نگاه وام گیرنده،پس انداز از طریق تصفیه تعهدات یا پرداخت بدهی ماست. [۱۹]

نظر مراجع عظام تقلید در رابطه با قرض دادن

آیت ا..امام موسوی خمینی: قرض دادن از کارهای مستحبی است.در آیات قرآن و اخبار،راجع به آن زیاد سفارش شده، از پیغمبر(ص) روایت شده که هرکس به برادر مسلمان خود قرض دهد،مال اوزیاد می‌شود و ملائکه بر او رحمت می‌فرستند و اگر با بدهکار خود مدارا کنند،بدون حساب و به سرعت از صراط می‌گذرد و کسی که برادر مسلمانش از او قرض بخواهد و ندهد، بهشت بر او حرام می‌شود.
آیت ا... سیستانی : مسأله قرض دادن به مؤمنین به خصوص به محتاجان آنان از کارهای مستحب است که در اخبار راجع به آن زیاد سفارش شده از پیغمبر(ص)روایت شده که هرکس به برادرمؤمن خود قرض بدهد و او تا زمان تمکن مهلت دهد مال او زیاد می‌شود و ملائکه بر او رحمت می‌فرستند تا زمانی که پول خود را پس بگیرد و از امام صادق(ع) روایت شده که هر مؤمنی به مؤمن دیگر به قصد قرابت قرض دهد، خداوند اجر صدقه برای او ثبت می‌کند تا وقتی که مال خود را پس بگیرد.
آیت ا..زنجانی: مسأله قرض دادن به مؤمنین از کارهای مستحب است و در احادیث راجع به آن بسیار سفارش شده. در روایت از پیامبر(ص) وارد شده که هرکس برادر مسلمانش دست نیاز به وی دراز کرده از وی قرض بخواهد و او می‌تواند به وی قرض دهد و ندهد خداوند نسیم بهشت را بر وی حرام می‌گرداند. آیت ا..فاضل و مکارم شیرازی: ثواب صدقه ده برابر و ثواب قرض ۱۸ برابر است. [۲۰]

لزوم گرفتن امضا یا شاهد در هنگام پرداخت قرض

از آنجا که اسلام، دین اجتماعی و اخلاق است ومانع بروز مفاسد اجتماعی و اختلاف و خصومت است،دستورات خود را بر اسلوبی استوار می‌سازد که موجب اختلاف نشود.لذا در هنگام دادن قرض و هر قرارداد اجتماعی دستور داده که آن را بنویسند و اگرامکان نوشتن نباشد، دستور می‌دهد که دو شاهد بر وقوع معامله یا قرارداد گرفته شود.اگرچه امکان دارد قرض دوستانه انجام شود،ولی درعین حال نوشتن قرارداد و تعیین مدت پرداخت، مناسب تر و با روح اسلام سازگارتر است.همچنین در مواردی که دهنده ی پول به خاطر شرم و رفاقت دستور اسلام را در نوشتن و امضاء گرفتن یا شاهد گرفتن مراعات نمی‌کند باید گیرنده پول این موضوع را رعایت نماید.خداوند در قرآن می‌فرماید:"یا ایها الذین آمنوا اذا تدانیتم بدَینٍ الی أجَلٍ مسمّی فاکتبوهُ ":یعنی ای کسانی که ایمان آورده‌اید،چون وام تا مدتی معین به یکدیگر می‌دهید، آن را بنویسید و در قسمت دیگری از همین آیه آمده است، اگر امکان نوشتن نباشد، دو شاهد مرد در قراردادها بگیرید و اگر دو شاهد نبود، یک شاهد مرد و یک شاهد زن بگیرید. [۲۱]

قرض به همدیگر: قرض با سود و بهره حلال

قرض والدین به فرزندان و بالعکس، قرض زن و شوهر از همدیگر،از جمله قرض که می‌تواند با فایده و بهره و سود باشد و حلال هم باشد،قرض پدر و مادر به فرزندان و بالعکس است و یا قرض زن و شوهر از یکدیگر است، شوهر می‌تواند به زن خود قرض ربوی بدهد و یا بگیرد و در این مورد ربا صدق نمی‌کند.زیرا زن و شوهر از یک خانواده هستند و خرج و دخل آنها برای یکدیگر است و این غیر از تصرف در اموال یکدیگر بدون اذن دیگری است.چرا که این کار جایز نیست.مگر درحد متعارف و معمول مثل خوردن آشامیدن زن از اموال شوهر به همین دلیل صدقه و هدیه و هبه و نذر از اموال شوهر نمی‌تواند باشد.همچنین شوهر نمی‌تواند در اموال زن تصرف کند.مثلاً مهریه زن که مال مشخص اوست و انجام کارهایی که خود زن انجام داده و حقوق دستمزد گرفته و یا ارث برده و یا هدیه گرفتن و...... [۲۲]
یک مورد دیگر که قرض همراه با سود مشروع است قرض دادن مسلمان به کافر و گرفتن سود آن است
از جمله نقاط قوّت قرض دادن آثار روحی و روانی، آثار مادی و آثار اجتماعی و اقتصادی است که ما در اینجا به صورت خلاصه به آن می‌پردازیم.

قرض الحسنه به عنوان یک نهاد خانوادگی

با توجه به مشکلات اقتصادی مختلف بسیاری از مردم در صدد رفع نیاز و به دنبال توسل به دیگران برای اخذ امکاناتی همچون وام اند.اما اگر این امر بدون توجه به مسائل مربوط به ربای قرضی باشد آنها را در دام شیطان و گرفتاری ربا خواهد انداخت،خانواده می‌تواند در انجام این معروف، نقش بسیار مهمی ایفا نماید تا هم ازثواب اخروی برخوردار گردد و هم در رفع نیاز، نیازمندان نزدیک گردد.به دور از تمامی اشکالات و مشکلات وام‌های دولتی کمک کرده باشد.حال این سؤال مطرح است که این قرض الحسنه به چه شکلی می‌تواند باشد؟
برخی شرط کرده‌اند به عنوان مشارکت باشد یعنی پولی که اول می‌گذارند به قصد مشارکت باشد.برخی شرط کرده‌اند که به عنوان قرض به شرط پرداخت وام نباشد.یعنی پولی که اول می‌گذارند شرط نکنند که باید به من وام بدهید.
برخی شرط کرده‌اند که وامی که می‌دهند مشروط نباشد به اینکه پولی که در صندوق می‌ریزند مدتی در صندوق بماند.مثلاً نگویند که شرطش این است که پول شما یک ماه بیشتر یا کمتر در صندوق بماند.جهت درک بهتر، نظر تعدادی از مراجع محترم بازگو می‌شود:
سؤال : درجلسات خانوادگی یا عمومی یا برخی ادارات افراد پولی رابه عنوان قرض الحسنه قرارداده وصندوقی تشکیل می‌دهند و پس از مدتی پرداخت وام قرعه کشی صورت می‌گیرد و از نظر شرعی چگونه است؟
حضرت آیه ا...خامنه‌ای: قرض دادن و قرض گرفتن به صورت قرض الحسنه به افراد بدون اخذ زیادی اشکال ندارد.
آیت ا...مکارم شیرازی= (درصورت اشاره شده) اشکالی ندارد.
آیت ا...سیستانی= اشکال ندارد.
آیت ا..لنکرانی:اگر پول اول به عنوان مشارکت باشد حرام نیست ولی اگر به عنوان قرض به شرط پرداخت وام باشد حرام است.
آیت ا... صافی گلپایگانی: اگر به جز اصل وام از گیرنده چیزی نگیرند و نیز دادن وام مشروط به اینکه پولی که به صندوق می‌ریزند مدتی در صندوق بماند.مثلاً یک ماه بیشتر یا کمتر نباشد اشکال ندارد.
حضرت آیت ا...تبریزی: چنانچه افراد با تراضی پول می‌گذارند و با قرعه یا بدون قرعه به کسی قرض می دند مانعی ندارد.
آیت ا...بهجت: اگر وام بدون بهره باشد اشکال ندارد. [۲۳]

صندوق قرض الحسنه خانوادگی

انسان به عنوان یک موجود اجتماعی نیاز به همکاری و تعاون دیگران دارد و قرض الحسنه مردمی که خودجوش و بدون هزینه و غیر رسمی و با اتکا به تعالیم اسلامی در شبکه‌های خویشاوندی حاصله شهری وروستایی و به همکاری و همیاری در سطح کوچک خویشاوندان می‌پردازند.متمایز از صندوق‌های قرض الحسنه‌ای هستند که در سطح جامعه دارای سازمان رسمی و اداری اند.

تعاونی اعتبار خانوادگی چیست؟

این تعاونی با عضویت یک شبکه خویشاوندی یا حداکثر افراد دیگری خارج از شبکه خویشاوندی که مورد تأیید و اعتماد کامل شبکه مذکور می‌باشند،تشکیل می‌گردند.تعداد اعضای این تعاونی‌ها زیاد نمی‌باشد. معمولاً از حداقل ۲۰ تا حداکثر ۱۰۰ نفر عضو دارند و در صورت تقاضای جدید،اقدام به تشکیل تعاونی‌های اعتبار جدید می‌گردد [۲۴]

چگونگی عملکرد صندوق‌های قرض الحسنه خانوادگی:

به طور کلی،روش کار صندوق‌های قرض الحسنه خانوادگی را به دو شکل زیر می‌توان تقسیم کرد:
دسته‌ای از صندوق‌ها،پس از تشکیل صندوق، ماهانه مبلغی را به عنوان سرمایه صندوق از اعضا می‌گیرند و هرماه با قرعه کشی درجمع اعضای هیئت مدیره یا درجمع بیشتر اعضاء قرض الحسنه دراختیار فرد برنده قرار می‌دهند.در دسته دیگری از صندوق‌ها، افراد با توانایی مالی ماهانه از یک میزان حداقلی تا مبالغ بیشتری در اختیار صندوق قرار می‌دهند و هیئت مدیره صندوق براساس درخواست اعضای نیازمند صندوق به آنها وام می‌پردازند.از آن پس،وام گیرنده براساس میزان وامی که گرفته‌اند، اقساط خود را ماهانه پرداخت می‌کنند.
به نظر می‌رسد فعالیت صندوق‌های قرض الحسنه ازدسته اول، بیشتر به تعاونی‌های محلی خانوادگی شباهت داشته باشد. [۲۵]

قرض الحسنه به عنوان یک اقدام ملی

آنچه دراداره یک جامعه مؤثر است مشارکت، وحدت وهمدلی مردمی در جهت رشد و تعادل جامعه است.مدیریت و رهبری برای حفظ این تعادل به منابع مالی نیازمند است.دراین جا است که مشارکت مردم در اداره حاصله،کمک مردم به دولت اسلامی،کمک مردم در تعادل جامعه، ارتباط مردم با ولایت فقیه نقش آفرینی می‌کند و از این جهت است که قرض الحسنه مبنای سیاسی و ملی پیدا می‌کند. [۲۶]

الف) مشارکت مردم در اداره جامعه

حمایت مردم ازنظام حکومتی در اداره جامعه از راه‌هایی همچون پرداخت مالیات،خمس،زکات، صدقه و قرض الحسنه انجام می‌شود و قرض الحسنه یک نوع صدقه است که می‌تواند با مجموع منابع دیگر کمک مؤثری در حل مشکلات جامعه باشد.

ب) کمک مردم به دولت اسلامی

مردم با سپردن منابع مالی خود قدرت حکومت اسلامی را جهت بهره برداری از منابع سپرده گذاری در اداره جامعه افزایش می‌دهند که دراین صورت دولت فرصت بهتری درجهت خدمت و ارتقاء سطح خدمت به جامعه دارد.

ج) کمک مردم در تعادل جامعه

قرض الحسنه نقش بسیار مهمی در آرامش و ثبات روحی و کاهش اضطراب و نگرانی از تأمین معیشت مردم داشته باشد.چرا که نگرانی از تأمین حداقل معیشت زندگی، باعث سلب آسایش و ایجاد فاصله طبقاتی می‌شود. پس نتیجه اینکه پرداخت قرض الحسنه برخاسته از تعالیم اسلام است و غیر دولتی بودن نهاد قرض الحسنه در پرهیز از تحمیل بار بر دوش دولت و ایجاد زمینه مساعد جهت شکل گیری انگیزه‌های معنوی و در نتیجه انعقاد بستر مناسب برای تحقق این رفتار نقش مهمی دارد.
بنابراین در این نهاد ابزارها می‌توانند کارایی لازم را داشته باشند که با چهار عنصر انگیزه معنوی و اُخروی وام دهنده،نیازمند بودن وام گیرنده، تضمین بازپرداخت وام و غیردولتی بودن بیشتر سازگار و هماهنگ است. [۲۷]

قرض الحسنه از بیت المال

از جمله مصارف بیت المال بویژه زکات، ادای قرض بدهکارانی است که توانایی پرداخت آن راندارند،بدهکاران ازجمله مصارف هشتگانه زکات است.ازامام معصوم(ع) نقل شده است (والغارمین قوم قد وقعت علیهم دیون انفقوها فی طاعه ا...)) من غیر اسراف فیجیب علی الامام اَن یقضی عنهم و یفکهم عن مال الصدقات: بدهکاران کسانی هستند که بدهی آنان در راه طاعت خدا بوده و بدون این که اسراف کنند بدهکار شده‌اند،پس بر امام است که قرض آنها را پرداخت کرده و آنان را با مال صدقات آزاد کند.
امام علی(ع) در نامه‌ای به مخنف بن سلیم فرماندار اصفهان ضمن تأکید بر رعایت اخلاق اسلامی توسط کارگزاران مالیاتی در مورد بدهکاران سفارش کرده و فرموده:
بدان برای تو در این زکات (بیت المال) که جمع می‌کنی سهمی معین و حق روشنی است و شریکانی از مستمندان و ضعیفان داری،همان گونه که ما حق تو را می‌دهیم تو هم باید نسبت به حقوق آنان وفادار باشی، اگرچنین نکنی در روز رستاخیز بیش از حددشمن داری و وای برکسی که در پیشگاه خدا فقیهان و درخواست کنندگان و محرومان و بدهکاران و ورشکستگان و درراه ماندگان دشمن او باشند. [۲۸]

نقش دولت اسلامی در قرض الحسنه

براساس بیان صریح قرآن مجید در سوره توبه آیه ۶۰ یکی از مصارف عمده‌ترین منبع مالی حکومت اسلامی زکات، سهم غارمین یعنی بدهکاران است که توان بازپرداخت را ندارند.
این بیان گویای آن است که دولت اسلامی، به نوعی باید با قرض الحسنه مرتبط شود و دولت اسلامی موظف است بخشی از درآمد خود را به این موضوع اختصاص دهد.قرض الحسنه علاوه بر هزینه‌های معمول هر مؤسسه، ریسک عدم بازپرداخت راهم به همراه دارد.

اگرچه با تمهیداتی که در مرحله اعطاء و بازپرداخت درنظر گرفته می‌شود،این ریسک به حداقل می‌رسد،ولی در نظام متعارف اقتصادی، بخش خصوصی با توجه به انگیزه سود طلبی نمی‌تواند یا تمایل ندارد.رأساً متکفل آن شود،بنابراین دولت اسلامی وظیفه دارد علاوه بر نظارت براجرای درست آن متکفل آن شود.به علاوه اگروام گیرنده‌ای که توانایی بازپرداخت رادارد از آن امتناع ورزد و وام دهنده برای وصول آن به حکومت اسلامی متوسل شود،دولت اسلامی موظف است وام گیرنده را وادار به بازپرداخت آن نماید.بنابراین دولت اسلامی باید به عنوان هادی،ناظر و حامی مقتدر در بخش قرض وارد شود.
در مورد میزان دخالت دولت اسلامی در نهاد قرض الحسنه، شیوه‌های مختلفی قابل تصور است:
الف) تصدی کامل دولت؛
ب) واگذاری کامل به بخش خصوصی؛
ج) تصدی بخش دولتی و بخش خصوصی
درهریک از موارد مذکور ممکن است منابع، توسط بخش دولتی،بخش خصوصی و یا هر دو تأمین می‌شود.در مورد هریک از این شیوه‌ها انتقادهایی وجود دارد که از بحث،خارج است.نکته دیگری
که در نگاه دولت به نهاد قرض الحسنه قابل طرح است توزیع مناسب برای برنامه ریزی با ثبات و هدفمند اقتصادی است. [۲۹]
از این رو دولتمردان تلاش می‌کنند،اقتدارخویش را براساس این شاخص نشان دهند.
بنابراین، همان طور که بیان شد دولت اسلامی به دلایل مختلف ناچار و حتی مُلزم به دخالت در نهاد قرض الحسنه و حتی تأٍیر بسیار زیاد در قرض الحسنه است.
درمورد میزان دخالت دولت با قرض باید گفت که دولت می‌تواند با تصویب مصوبات خاص برای افزایش سهم قرض الحسنه در تسهیلات بانکی اقدام و موجب افزایش سهم تسهیلات قرض الحسنه پرداختی سپرده‌های قرض الحسنه شود و نیز می‌تواند با کاهش نرخ ذخیره قانونی سپرده‌های قرض الحسنه به حداقل، منابع تسهیلات قرض الحسنه را افزایش می‌دهد.چنانکه کاهش پلکانی این نرخ به ویژه در مورد بانک‌ها و مؤسسات مالی که در عمل متعهد به اعطای منابع قرض الحسنه به صورت قرض الحسنه به نیازمندان هستند؛ به همراه تدوین آیین نامه اعطای این تسهیلات و ایجاد سیستم متمرکز جهت ثبت و درج دریافت کنندگان تسهیلات به منظور جلوگیری از پرداخت چند باره به یک نفر و افزایش شفافیت در این زمینه است. [۳۰]

سیستم متمرکز جهت ثبت و درج دریافت کنندگان تسهیلات به منظور جلوگیری از پرداخت چند باره به یک نفر و افزایش شفافیت در این زمینه است. [۳۱]
شکل دیگر قرض دولتی با ماهیت قرض الحسنه تطبیق بیشتری دارد،مانند کمک به زلزله زدگان و یا سیل زدگان و ....که دولت با انتشار اوراق قرض الحسنه به گردآوری وجوه پرداخته و اقدام به هزینه آن می‌نماید.به هرحال دولت با توجه به اصل تعلق ثروت‌ها به جامعه وظیفه دارد سطح معیشتی فراتر از نیازهای ضروری برای مردم را فراهم نماید.هرچند که از نظر سطح کمی بسیار گسترش یافته است،ولی از جهت سطح کیفی مشکلات بسباری را بوجود آورده است که از جمله،ضمانت رسمی، جریمه دیرکرد،تأخیر در پرداخت قرض...است.

آثار و برکات قرض الحسنه

آثار مادی

انفاق و قرض الحسنه در دنیا برکاتی دارد که برخی ازآنها به شرح زیر است

دورکردن فقر

امام باقر(ع) فرمودند: البِرُّ و الصَّدَقَهُ یُنفیانِ الفقر: نیکی و صدقه فقر را دور می‌کند. [۳۲]

برکت اموال

برخلاف تصور عده‌ای که فکر می‌کنند قرض باعث کم شدن اموال می‌شود.باید گفت که انفاق، نه تنها باعث کم شدن اموال نمی‌شود.بلکه باعث برکت اموال نیز می‌شود.همانگونه که در آیه ۲۶۱سوره بقره آمده که انفاق اموال مانند دانه‌ای است که هفت خوشه برویاند که در هر خوشه صد دانه باشد،خداوند آن را برای هرکس که بخواهد،چند برابرمیکند.چنانکه ملاحظه فرمودیدچند برابرمی شود نه دوبرابرکه این نشان ازبرکت آن مال دارد.
پیامبر اکرم(ص) فرمودند: تَصَدّقوا فَاِنَ الصَّدَقَه تَزیدُ فی المالِ کثرهً و تَصدَّقوا رحمکمُ اللهٌ، صدقه بدهید،چون صدقه مال رازیاد می‌کند، پس صدقه بدهید تا خدا به شما رحم کند. [۳۳]

دوری بلا

رفع بلا، دوری از مرگ سوء و...از اثرات انفاق می‌باشد که در روایات نیز آمده است:
امام باقر(ع) : الصَدَقَهُ تَدفَعُ میتَهَ السّوءِ عَن صاحبها؛ صدقه مرگ بد را از انسان دور می‌نماید. [۳۴]
اِنَّ الصَدَقَه لَتَدفَعُ سَبعینَ بَلیَّهً مِن بلایا الدُنیا مع میتَهَ السّوء.صدقه دادن هفتاد بلا را از انسان دور می‌کند و انسان را از مرگ بد حفظ می‌کند. [۳۵]

طول عمر

براساس آموزه‌های اسلام،برخی عوامل بر مدت عمر انسان تأثیر گذاشته و موجب افزایش عمر می‌شود.
پیامبراکرم (ص) می‌فرماید:الصَّدقَهَ و صلهَ الرّحِم تَعمُرانِ الدّیار و تزیدان فی الأعمارِ:صدقه و صله رحم شهرها را آباد می‌کند و برعمرها می‌افزاید. [۳۶]

شفای مریض

از دیگر آثار مهم انفاق و صدقه شفای مریض است.چنانکه پیامبراکرم(ص) فرمودند: دواءو وامَرضاکُم باِلصّدقه: بیماران خود را به وسیله صدقه درمان کنید. [۳۷]

ب) آثار اجتماعی [۳۸]

قرض الحسنه روحیه همبستگی، مسئولیت پذیری، انصاف و مهرورزی را در جامعه زنده می‌کند که به برخی از آثار آن در عرصه اجتماع اشاره می‌کنیم.

گسترش رفتارهای الهی درجامعه:

قرض الحسنه از این جهت که رفتاری همراه با (رحمت ورأفت)رادر جامعه گسترش می‌دهد،نمادی الهی برای فرهنگ بشر است و ویژگیهای الهی را در سطح روابط بین انسان‌ها جاری می‌سازد.توان مالی را علاوه بر بُعد اقتصادی، به عنوان ابزار بروز رفتارهای الهی مطرح می‌سازد و امکان کمال معنوی با ابزار مادی را فراهم می‌آورد.

ایجاد محبت

انفاق هرگونه دارایی- مالی و معنوی-راهیابی به دیگران و وسیله انتقال محبت و پیوند جمعی است، تا بد اندیشی و کینه‌ها تبدیل به محبت و رحمت عمومی شود و قرض الحسنه موجب دوستی میان اعضای جامعه و احیاء روح عطوفت اجتماعی می‌شود.همان گونه که ترک آن موجب ناراحتی‌های روحی و روانی و افسردگی بین مردم می‌شود.

پرداخت حقوق متقابل اجتماعی؛

افراد جامعه در سایه پیوستگی عمیقی که با هم دارند حقوق و وظایفی در برابر هم می‌یابند.پذیرش این حقوق در روابط نزدیک مثل پدر و فرزند و ...به راحتی پذیرفتنی است.اما وقتی سخن از حقوق متقابل در حلقه‌های دورتر اجتماعی مانند حقوق فقرا،محرومان و...به میان می‌آید،گویی پذیرش آن مشکل می‌شود.درحالی که اگر لایه‌ها و حلقه‌های پنهان روابط اجتماعی به درستی جست وجو شود، از وجود رابطه،حقوق و وظایف متقابل بین آنها شگفت زده خواهیم شد.به همین دلیل است که در قرآن از ((حق سائل و محروم)) یاد می‌شود و امام زین العابدین(ع) در رساله حقوقی، حقوقی با عنوان حق سائل، فقیر،همسایه و...را بر می‌شمارد، قرض الحسنه می‌تواند به سهم خود، به پرداخت دین خود اجتماعی کمک کند و مردم را از وامداری نیازمندان و فقیران برهاند.

کاهش روحیه تکاثر و کنز در مردم

خدا به طرق مختلف می‌خواهد مردم دل به دنیا ببندند و به فکر سرای آخرت نیز باشند.بدین جهت ابزارهایی را پیش بینی کرده که این تعادل حفظ شود.دادن خمس، زکات، صدقه انفاق،هبه قرض الحسنه از جمله ابزارهایی هستند که انسان نسبت به سرنوشت دیگران مسئول می‌سازند. چنانکه در سوره تکاثر وعده عذاب آمده است.

ح) آثار اقتصادی [۳۹]:

قرض الحسنه، آثار اقتصادی فراوانی دارد.ازجمله کاهش فقر در جامعه، کاهش هزینه‌های دولت اسلامی که در بخش نقاط قوت از آنها آمده است و در اینجا مهمترین آثار به شرح زیر است:
۱-قرض الحسنه موجب تقویت نظام اسلامی می‌گردد.اگر بپذیریم کمک‌های مردمی به اقشار ضعیف و ایجاد زمینه مناسب برای رشد و سلامت آنان درجامعه از یک سو، و جلوگیری از بروز بسیاری از آفت‌های اجتماعی که به دنبال برنامه‌های زیربنایی و کمک و دستگیری از نیازمندان واقعی صورت می‌گیرد.از سوی دیگر باعث موفقیت حکومت در بهتر اداره کردن جامعه می‌شود،آن گاه خواهیم توانست یکی از آثار ترویج قرض حسن را در جامعه اسلامی، کمک و تقویت حکومت اسلامی بدانیم،وقتی مشارکت مردمی در اقتصاد جامعه زیاد شود. مشکلات دولت و نظام نیز کمتر خواهد بود و این معنایش این است که مردم حامی نظام خود می‌باشند.
۲-قرض موجب به کار افتادن پول‌های راکد و بی استفاده مردم می‌شود؛چون مصرف کنندگان قرض الحسنه، معمولاً ازآن پولی استفاده میکنندکه جزء پولهای ذخیره وبلا استفاده افراد است،لذارواج فرهنگ قرض الحسنه باعث به جریان افتادن این وجوه می‌گردد و با استفاده از این وجوه تقاضای بخشی از مصرف کنندگان و تولید کنندگان جامعه در بخش اقتصاد تأمین شده و تولید گل،در اقتصاد بالا می‌رود.

قرض الحسنه و حل مشکل رباخواری

۱-یکی از دلیل‌های حرمت ربا، رواج قرض در بین مردم است.به فرموده امام رضا(ع) سرّ تحریم ربا آن است که کارخیر از میان می‌روند و اموال تلف می‌شود ومردم به بردن منفعت به تلاش مایل می‌شوند ودادن قرض که از نیکوکاریهاست از بین می‌رود. [۴۰]
۲-کسب اخلاق پسندیده: همانطور که بخل از رذائل اخلاقی است و مانع از بخشش می‌شود.در مقابل آن سخاوت و بخشش از اخلاق پسندیده به شمار می‌آید و به قول علامه مجلسی: قرض رفتاری است که درسایه این صفت پسندیده پدید می‌آید. [۴۱]
۳-پس انداز: از نظر روان شناسی، می‌توان گفت هر فرد به پس انداز بخشی از درآمد خود گرایش دارد.با ارائه تحلیلی از رفتار یک فرد درمورد پس انداز، قرض را نوعی پس انداز فردی به شمارآورد.

۴-کاهش فقر: اسلام سبب فقر را کمبود منابع طبیعی ومالکیت خصوصی نمی‌داند،بلکه سبب فقررا پیمودن راه فساد و انحراف انسان از صراط الهی و عدم توجه توانگران به قوانین اسلامی و درنتیجه اجرا نشدن نظام اقتصادی اسلامی است که طبق آیه ۴۷ سوره یس، عدم انفاق خود را اینگونه بیان می‌کنند که خدا اگر می‌خواست خود فقرا را اطعام می‌کرد.
۵-نقش قرض در کاهش فاصله طبقاتی: قرض دادن می‌تواند جریان پول را از طبقات ثروتمند به سوی طبقات کم درآمد سوق داده، درجهت عدم تمرکز ثروت و از میان بردن فقر نقش فعال داشته باشد به طوریکه با ایجاد امکانات برای طبقات کم درآمد،فاصله طبقاتی کاهش می‌یابد و از سویی دیگر قرض گیرنده ملزم به پرداخت قرض گردیده و درنتیجه انگیزه کار کردن در وام گیرنده افزایش می‌یابد و با عنایت به این که قرض دهنده این کار را داوطلبانه انجام شده انگیزه قرض دهندگان نیز همچنان پایدار می‌ماند. [۴۲]
۶-حفظ کرامت انسان: قرض الحسنه سنت زیبایی است که خداوند آن را قرار داده است.چرا که گاه مشکلات مالی خواسته یا ناخواسته برانسان عارض می‌شود و انسان دچار کمبود می‌شود.ولی این کمبود دلیل بر آن نیست که هرکس بخواهد شخصیّت او را زیر سؤال ببرد و ممکن است بعد از مدتی گشایش صورت گیرد، لذا دستوری که برای این مقطع زمانی داده شده قرض الحسنه است. [۴۳]

۷-تألیف قلوب انسانها و حذف دشمنی‌ها : گاهی یکی از موارد ایجاد کدورت با خویشان و دوستان و...مسأله پول است که شخص توانگر است و خویشان ایشان نیازمند،دراین صورت شخص می‌تواند با قرض الحسنه موجب تألیف قلوب و دوستی میان خانواده و زدودن دشمنی است.چنانکه در آیه ۱۹۵ سوره بقره به انفاق و دوری از هلاکت دستور داده شد.
۸-آرامش فرد و جامعه: قطعاً مجموعه حسنات و خوبیها موجب آرامش بین مردم می‌شود و انفاق که یکی از مصادیق قرض الحسنه است این آثارخوب را به همراه دارد.چنانکه کلمه ((واحسنوا ان الله یحب المحسنین)) که در آیه ۱۶۷ سوره بقره آمده اشاره‌ای زیبا و دلنشین با کلمه (الحسنه) قرض دارد و نشان از این آثارخوب و حسنات دارد. [۴۴]

موانع پرداخت قرض الحسنه [۴۵]

از شروط اساسی ترویج فرهنگ قرض الحسنه شناخت موانع آن است که این موانع هم شامل موانع فردی است و هم موانع اجتماعی است.

موانع فردی

۱-دنیا پرستی: با توجه به آیه ۱۵ سوره تغابن مالها و فرزندان ما مایه آزمون و امتحان الهی اند و فرد بزرگ و نزد خداوند است.به طوری که گاه دل بستگی زیاد به آنها موجب خسران انسان و خروج او از صراط مستقیم و سعادت و خیرابدی است.چرا که خداوند سوره منافقون آیه ۹ و ۱۰ مؤمنان را دعوت به انفاق و هشدار از مانع شدن مال و اولاد انسان‌ها از ذکر الهی است.
۲-بخل: بخیل کسی است که خود نمی‌بخشد و دیگران را نیز به بخل فرا می‌خواند، طبق آیه ۲۳ و ۲۴ سوره حدید بخل باعث تکبر و دوری از حب الهی می‌شود.
۳-حرص: صفت ناپسندی که انسان را به جمع مال بیشتر وا می‌دارد به گونه‌ای که انسان مُدام دوست دارد برمال خود بیافزاید و از این کار سیر نمی‌شود.این صفت چنان زنجیری به پای صفت بخشنده بودن انسان می‌زند که او نمی‌تواند به دیگران قرض دهد و انفاق دهد.به گونه‌ای که گویی چیزی از جایی او کنده می‌شود. غافل از اینکه با توجه به آیه ۱۰۰ سوره اسراء اگر خزانه‌های بخشایش پروردگار را داشتند از بیم هزینه کردن دست باز می‌داشتند.
۴-ترس از فقر: ازموانع دیگر قرض با توجه به آیه ۲۶۸ سوره بقره ترس از فقر است.چنان که شیطان انسان را از فقر می‌ترساند و به بخل و منع صدقات فرمان می‌دهد.در صورتی که اگر انسان بداند روزی در دست خداست و خدا دربرابر قرضی که انسان به هم نوع خود می‌دهد چند برابر به او می‌دهد.هرگز خود را ازعنایت و لطف الهی محروم نمی‌کرد.
۵-غرور و آرزوهای طولانی: غرور، نفاق و آرزوهای طولانی در سوره حدید آیه ۱۴ و بین دو آیه مربوط به قرض حسن به عنوان عامل گمراهی،کفر و محرومیت از نور مؤمنان و اهل قرض حسن مطرح شده است.بدیهی است که چنین آرزوهای طولانی تمام قدرت فکری و جسمی او را به خود جلب و جذب می‌کند و چیزی برای پرداختن به امر آخرت و زندگی جاویدان او باقی نمی‌گذارد و چنان که درنهج البلاغه آمده است مَن اطالَ الاَمَلَ أَساءَ العَمَلَ: آن کس که آرزوهای خود را طولانی کند،مرتکب اعمال بدی می‌شود. [۴۶]
۶-ترک صله رحم: همان اندازه که رفت و آمد باعث صمیمیت و آگاهی از نیاز و دستگیری از نیازمندان خویشان و دوستان می‌شود، قطع یا کم کردن صله رحم باعث کاهش محبت و صمیمیّت . مانع از دادن و گرفتن قرض الحسنه و کمک می‌شود.چرا که فرد به دلیل کمرنگ شدن صمیمیّت، از بیان درخواست و نیاز خود خجالت کشیده و درنتیجه از دریافت کمک محروم می‌شود.چنانکه امام صادق(ع) فرموده‌اند:((تواصَلَوا و تباروّا)) با یکدیگر ارتباط داشته باشید و به یکدیگر نیکی کنید.

موانع اجتماعی قرض [۴۷]

۱-ترویج نادرست قرض الحسنه:شیوه‌های غلط تبلیغی که بیشتر در مورد مادی و جایزه‌ها در صندوق‌های قرض الحسنه و برخی بانک‌ها رایج است در کنار تفسیرهای نادرست کارگزاران این امر از((قرض حسن)) و عملکرد اشتباه بسیاری از آنان سبب پدید آمدن ماهیت منفی درباره قرض حسن می‌شود.در نتیجه این سنت الهی در جامعه به خوبی اجرا نخواهد شد. [۴۸]
۲-ترک صله رحم وروابط اجتماعی:به تعاون وهمکاری خصوصاً درخوبیها و روابط اجتماعی افراد مورد سفارش قرآن (آیه ۱۸۲ مائده) و اصل کلی اسلامی است.چنانکه با همکاری و همیاری افراد اجتماع به یکدیگر زمینه تأمین اجتماعی و توزیع درآمد که از اهداف مهم نظام اقتصادی است فراهم می‌شود و با نگاهی به تاریخ ملل پیشرفته می‌بینیم و حدت و همدلی رمز موفقیت آنان بوده است نه تکروی و خود محوری و فردگرایی.امّا بعضاً افراد به دلیل قطع یا کم کردن رفت و آمد و به تبع آن کمرنگ شدن میزان محبّت و صمیمیّت و به تعبیری دیگر سَرد شدن روابط میان افراد، خانواده، اقوام و دوستان و ...مانع از دریافت و پرداخت قرض الحسنه می‌شوند و با این عمل موجب از بین رفتن روحیه عطوفت و مهربانی و دلسوزی و عدم احساس مسئولیت نسبت به سرنوشت افراد جامعه می‌شود.
۳- تأخیر در بازپرداخت قرض و کمرنگ شدن اعتماد میان مردم: متأسفانه برخی پس از قرض گرفتن و رفع مشکل،ادای دین را فراموش می‌کنند و همین باعث می‌شود قرض دهندگان تمایل کمتری به قرض دادن داشته باشند و چه بسا افراد نیازمند دیگر به دلیل سوء رفتار این عده با مشکلات فراوانی روبه رو می‌شوند. چنانکه در روایات نیز در مذمت تأخیر درپرداخت قرض آمده است که المَعکَ طَرَفٌ مِنَ الظُّلمِ:تأخیردر پرداخت قرض نوعی ظلم است [۴۹] یا صاحبُ الدَّینِ مغلولٌ فی قبره لا یَفُکُّهُ اِلّا قَضاءُ دَینِهِ قرض دار در قبرش در زنجیر است و جز پرداخت قرضش،چیزی او را نجات نمی‌دهد. [۵۰]

ترویج فرهنگ قرض الحسنه [۵۱]:

گسترش و ترویج فرهنگ قرض الحسنه وظیفه یک دستگاه یا نهاد خاص نیست، بلکه فعالیتی فرابخشی است و تلاش همگان رامی طلبد،لذا ۱-قوه مقننه با وضع قوانین لازم، اهداف، وظایف واختیارات مشخص نمایند.۲-قوه مجریه با ایجاد تسهیلات لازم،زمینه حضور هرچه بیشتر مردم رادرانجام اعمال خیر فراهم آورد.۳-قوه قضائیه با نظارت دقیق بر فعالیت مراکز متکفل قرض الحسنه ضمن پیشگیری از انحراف،مانع فعالیت مراکز متکفل مختلف شود.
۴-دانشگاه‌ها،حوزه‌های علمیه، مراکز علمی و پژوهشی، با تحقیق و تفحص در متون اسلامی به تبیین همه جانبه قرض الحسنه بپردازند و زمینه آشنایی با معانی علمی و نظری آن را فراهم و مواضع یا مجری آن باشند. ۵-روحانیون و مبلغان دینی مردم را با احکام قرض الحسنه آشنا سازند.
۶-رسانه‌ها و وسایل ارتباط جمعی از ابزارهای جذاب هنری برای تبیین و ترویج این سنت بهره گیرند و آن را به صورت فرهنگ عمومی درآورندر اهکارهای اجرایی قرض الحسنه: جهت تقویت انگیزه‌های قرض دادن ابتدا باید موانع و علل ضعف یا ترک قرض الحسنه را شناخت و سپس به حل آن موانع پرداخت.همانگونه که می‌دانیم قرض الحسنه به صورت فردی،اجتماعی و یا دولتی است که هریک راهکار مشخص خود را دارد.در قرض الحسنه، قرض دهنده برای مدتی از تصرف درمال خود چشم پوشی می‌کند و توقع دریافت هیچ گونه مازادی را ندارد.
عواملی که موجب اقدام به این فریضه می‌شود سه نوع است [۵۲]:
الف) انگیزه‌های اعتقادی ب)پاداش‌های اُخروی ج) تکامل اخلاقی
الف) انگیزه‌های اعتقادی
با توجه به آیه ۷۷ سوره بقره تعبیراتی مانند ((او شاهد رفتار آشکار و نهان است)) (بقره ۱۵۶)بازگشت همه به سوی اوست ویا باتوجه به آیه ۱ سوره فاطر: اگر نیکی کنید به خود نیکی کرده‌اید.می توان قوت قلبی و اعتقادمردم به قرض الحسنه را تقویت و یا افزایش داد.
ب) پاداش‌های اخروی:
اولین انگیزه مورد تاکید آیات و روایات توجه به پاداش اخروی و انگیزه افراد در انجام این معروف است.
ج)تکامل اخلاقی:
کسب فضائل و اخلاق پسندیده از اهداف انسان‌های کامل است. بُخل از رذایل اخلاقی و سخاوت و بخشش،حسّ نوع دوستی، تعاون و همیاری از فضایل اخلاقی است که منشاء قرض دادن کسب این اخلاق پسندیده است.قرض از ثمرات سخاوت است،زیرا سخاوتمند راضی می‌شود که مقداری از مالش را به افراد نیازمند تا زمانی که توان بازپرداخت داشته باشند قرض بدهد.چنانکه راضی می‌شود مالش را ببخشد، اما همین رفتار برای فرد بخیل سخت و دشوار است.
این عوامل سه گانه از طریق رسانه‌ها باید در افراد جامعه تقویت شود تا سنت قرض الحسنه عمومی گردد.
آگاه سازی مردم از پیامدهای ترک قرض الحسنه؛ اگر مردم بدانند که بی توجهی به درخواست نیازمندان محرومیت از بوی بهشت را به دنبال خواهد داشت همان طور که در روایت آمده است((من اِحتاجَ اِلَیه أخوهُ المُسلِمَ فی قرضٍ و هو یَقدِرُ علیه فَلَم یفعَل حَرَّمَ الله علیه ریحَ الجَنَّه [۵۳]) احساس مسئولیت بیشتر کرده و به این معروف اقتصادی مهم اقدام خواهند کرد.

نرم افزارها

جامع الفقه اهل بیت (ع)
جامع الاحادیث،نور

سایت

www.noor mags.ir
www.fmaroof.ir
www.tebyan.net
www.hoze.net

فهرست منابع

قرآن کریم
۱-جمعی از پژوهشگران زیرنظر شاهرودی، سیّد محمود هاشمی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام،(۱۴۲۶ه.ق)انتشارات ،قم،مؤسسه دائره المعارف فقه اسلامی برمذهب اهل بیت علیهم السلام،ج۱،چ اول.
۲-قرشی، سید علی اکبر، قاموس قرآن (۱۴۱۲ ه.ق) انتشارات، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ج۷، چ ششم.
۳-میانجی، علی احمدی،مالکیّت خصوصی در اسلام (۱۴۲۴ ه.ق) انتشارات، تهران.نشر دادگستر.
۴-طاهری، حبیب ا...، حقوق مدنی، (۱۴۱۸ ه.ق) انتشارات قم-دفتر وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیّه قم، چ دوم.
۵-نقیبی حبیبیان،مجید، قرض الحسنه و راهبردهای توسعه اقتصادی (۱۳۸۲ ه.ش) انتشارات معاونت امور اقتصادی وزارت، چ اول.
۶-ابراهیمی،محمدحسین، قرض الحسنه (۱۳۷۱) انتشارات، قم، دفتر تبلیغات اسلامی.
۷-هادوی نیا، علی اصغر، قرض الحسنه وآثار اقتصادی آن، (۱۳۷۸ ه.ش) انتشارات، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، چ اول.
۸-فیضی، عطیه، ارزیابی عملکرد صندوق‌های قرض الحسنه درچارچوب مؤسسات مالی بانکب(۱۳۸۴ ه.ش) انتشارات، مؤسسه تحقیقاتی تدبیر اقتصاد، چ اول.
۹-گل محمدی، جعفر، قرض الحسنه، ضرورت،ماهیت و آثار(۱۳۸۶ ه.ش) انتشارات بنیاد خیریه الزهراء(ع) ، ج اول، چ اول.
۱۰-پویان، مرتضی، پژوهشی در باب قرض الحسنه در اسلام (۱۳۹۳) بی جا،
۱۱-مدیریّت تحقیقات و برنامه ریزی صندوق مهر امام رضا(ع)،مجموعه مقالات برگزیده دومین همایش علمی و اجرایی قرض الحسنه، قرض الحسنه، نهاد اقتصاد اسلامی، (۱۳۸۸ ه.ش) انتشارات،تهران،آریا نقش نوین.
۱۲-نورمحمدی، علی.قرض الحسنه (۱۳۷۸) انتشارات.فروزان.
۱۳-جعفری لنگرودی،دکترمحمدجعفر،ترمینولوژی حقوق(۱۳۷۶ ه.ش)انتشارات کتابخانه گنج دانش،چ هشتم.
۱۴-جعفری لنگرودی، دکترمحمدجعفر، مبسوط در ترمینولوژی حقوق(۱۳۸۱) انتشارات کتابخانه گنج ودانش، ج ۴، چ دوم.
۱۵-غضنفری، سیّدحسین، قرض الحسنه از نگاهی دیگر،(۱۳۸۸) انتشارات ایده،چ اول.
۱۶ –جمعی از پژوهشگران زیر نظرشاهرودی،سیدمحمود هاشمی،۱۴۲۶ ه.ق ،انتشارات موسسه دائره المعارف فقه اسلامی،چ اول
۱۷- اسلام پورکریمی، حسین، صندوق‌های قرض الحسنه،آسیب شناسی، ساختار و راهکارهای اصلاحی(مقاله)(بخش دوم) (شهریور ۱۳۸۳) شماره 49.
۱۸-موسویان، سید علی، طرحی برای ساماندهی صندوق‌های قرض الحسنه(مقاله)(زمستان ۱۳۸۳) شماره 16.
۱۹-شیوا معتمدی،بحثی درباره نظارت بر فعالیّت صندوق‌های قرض الحسنه، (مقاله) (مهر ۱۳۸۲) شماره 38.
۲۰-محمدنیا، اشرف، فقر و مشکل دریافت قرض الحسنه (مقاله) (ادیبهشت ۱۳۸۱)، شماره 23.
۲۱-حبیبیان، نقیبی، مجید، قرض الحسنه و راهبرد تأمین نیازهای اساسی (مقاله)(۱۳۸۴) شماره 35.
۲۲-پیروزفر، اکبر، تأسیس بانک قرض الحسنه،بازخوانی گفته‌ها و نوشته ها(مقاله)( خرداد ۱۳۸۷) شماره 92.
۲۳-بیک محمدی جواد،باران برکت، قرض الحسنه،هست‌ها و بایسته ها۱۳۸۶ ،انتشارات:قم،دفترعقل
۲۴-فلاح نزاد فاطمه، ربا و قرض الحسنه،۱۳۹۴ ه.ش،نشر شاهد
۲۵-ضامنی سارا،قرض الحسنه (پایان نامه )،۱۳۸۹ ه.ش.
۲۶ – اصفهانی ،مجلس دوم ،محمدباقربن محمدتقی ،بحارالانوار،۱۴۱۰ه.ق، ج ۱۰۰ ، انتشارات بیروت،
۲۷- پاینده ، ابوالقاسم،نهج الفصاحه،۱۳۸۲ ه.ش،انتشارات : دنیای دانش، چ چهارم .
۲۸-اصفهانی،مجلسی دوم،محمذباقربن محمدتقی، بحارالانوار،۱۴۱۰ ه.ق،انتشارات موسسه الطبع والنشر ،ج۴۱ ،چ اول
۲۹- قمی،شیخ صدوق ،محمدبن علی بن بابویه ،مترجم غفاری –علی اکبرومحمدجوادوبلاغی ،نشرصدوق من لایحضره الفقیه،۱۴۰۹،چ اول
۳۰- مسائل جدید از دیدگاه علما و مراجع تقلیید،گردآورنده:سیدمحسن محمودی،انتشارات قم انتشارات ،علمی فرهنگی صاحب الزمان(عج) مجموعه چهارجلدی،

پانویس

  1. بحارالانوار،ج 41: 39
  2. - لنگرودی،1381،ج4: 10818
  3. - لنگرودی، 1376، ماده 650 و 653 ق.م
  4. - صدری افشار، غلامحسین، حکمی، فرهنگ معاصر فارسی کوچک:605
  5. - جمعی از پژوهشگران فرهنگ فقه مطابق، ج2، 58
  6. - عاملی، حر، وسایل الشیعه، ج 12:426
  7. - خمینی، سید روح الله، تحریرالوسیله، ج 1: 651
  8. فلاح نژاد، فاطمه، ربا و قرض الحسنه: 16
  9. - فرهنگ معاصر، ج چهارم،605
  10. - آیه 282 /بقره
  11. - نورمحمدی، علی، : 45 و 46 ، /شرح قرآن کریم، شیرازی مکارم، 47
  12. - تفسیر قرآن کریم/ سوره بقره / آیه 275، مکارم شیرازی:47
  13. ابراهیمی،محمدحسین،1371 ،15
  14. - نورمحمدی،علی،قرض الحسنه،1387 :33
  15. - عطاردی عزیزا...مشکاه الانوار
  16. - شیخ صدوق ،من لایحضره الفقیه،1409: 54
  17. - هادوی نیا،قرض الحسنه وآثاراقتصادی: 1378: 115
  18. - نورمحمدی ،قرض الحسنه،1387: 119
  19. - هادوی نیا،قرض الحسنه وآثاراقتصادی، 1378: 124

  20. موسوی خمینی ،توضیح المسائل (محشی- امام خمینی)،ج2: 390
  21. ابراهیمی،محمدحسین،1371 ،:56و57
  22. همان
  23. - مسائل جدید از دیدگاه علما و مراجع تقلیید، توضیح المسائل امام خمینی،اجوبه الاستفتاءات مقام معظم رهبری، الاستفتاءات آیت الله سیستانی، توضیح المسائل آیت الله وحیدخراسانی،جامع المسائل آیت الله فاضل لنکرانی،ج1 ، الاستفتاءات آیه الله نوری همدانی، توضیح المسائل آیه الله صافی گلپایگانی آیه الله تبریزی و آیه الله بهجت
  24. - ضامنی سارا، قرض الحسنه (پایان نامه)،1389: 90
  25. - نورمحمدی ،قرض الحسنه،1387: 119
  26. - هادوی نیا،قرض الحسنه وآثاراقتصادی، 1378:/ یزدانی مریم،قرض الحسنه ونقش آن در رفع نیازهای اجتماعی و اقتصادی 1390،شماره 6 و29:5
  27. - نورمحمدی ،قرض الحسنه،1387: 56 و57
  28. -www.hozeh.net / ابراهیمی،محمدحسین،1371 :43
  29. - حبیبیان نقیبی،جعفر؛ قرض الحسنه و راهبردهای توسعه اقتصادی،ج اول، 154
    30- محقق نیا، مجمد جواد،مقاله بانکی،بررسی جایگاه قرض الحسنه در نظام بانکی جمهوری اسلامی ایران،مقاله،1388 ،ش 1 : 141
  30. - محقق نیا، مجمد جواد،مقاله بانکی،بررسی جایگاه قرض الحسنه در نظام بانکی جمهوری اسلامی ایران،مقاله،1388 ،ش 1 : 141
  31. - گل محمدی،جعفر،قرض الحسنه،ضرورت،ماهیت،آثار،1386 :138 تا140
  32. - بحارالانوار،ج 93: 130
  33. - وسائل الشیعه،ج 9: 382
  34. - بحارالانوار،ج 59، ص 265
  35. - وسائل الشیعه،ج 9،: 387
  36. - بحارالانوار، ج 93، ص 130
  37. - وسائل الشیعه،ج2، ص 433
  38. - گل محمدی،جعفر،قرض الحسنه،ضرورت،ماهیت،آثار،1386 : 142تا143
  39. - هادوی نیا علی اصغر،قرض الحسنه وآثاراقتصادی،1378:78
  40. - عیون اخبارالرضا، ج 2: 185
  41. - مجلسی،424، ج19
  42. - هادوی نیا،1387،
  43. - نورمحمدی،1378، 56
  44. - همان
  45. - گل محمدی،جعفر،قرض الحسنه،ضرورت،ماهیت،آثار،1386 : 154
  46. - همان: 154
  47. - نهج البلاغه،کلمات قصار،شماره 36
  48. - میزان الحکمه ، ج1، 401
  49. - بحارالانوار،1410ه.ق، ج 100: 146
  50. - نهج الفصاحه ج 29:12
  51. - گل محمدی،جعفر،قرض الحسنه،ضرورت،ماهیت،آثار،1386 : 164
  52. -همان: 160
  53. - بحارالانوار، ج100،:138