فرهنگ مصادیق:قبول خواستگار مناسب

از پژوهشکده امر به معروف
(تغییرمسیر از قبول خواستگار مناسب)
پرش به: ناوبری، جستجو
قبول خواستگار مناسب

نویسنده :مجمد جواد نورمحمّدی (پیچان)
تهیه وتدوین : پژوهشکده امر به معروف ونهی از منکر قم-95/6/9
کلیدواژه‌ها: خواستگار مناسب، ازدواج، کفو و همتایی، عزب، زندگی مجرّدی

چکیده

یکی از معروف‌ها در قوانین و اندیشه اسلامی آن است که دختران جوان یا زنان در صورتی که خواستگار مناسب پیشنهاد ازدواج کرد. به دلائل سُست یا بهانه جویی‌های غیرمنطقی یا فعالیت‌ها و اشتغالاتی که نسبت به ازدواج اولویت ندارند، خواستگار خود را رد نکنند. نپذیرفتن خواستگار مناسب به دلائل مختلف می‌تواند آثار زیانباری را در جامعه اسلامی و روحیه زن و مرد ایجاد کند. در این مجال نگاهی به این معروف اسلامی افکنده‌ایم.

قبول خواستگار مناسب در قرآن

هرچند در قرآن کریم آیه‌ای که به صراحت قبول خواستگار مناسب را بیان کرده باشد، نیافته‌ایم امّا از مجموعه آیات ازدواج در قرآن کریم نکات ارزنده‌ای استفاده می‌شود که به چند نکته از آن می‌پردازیم:
از تمامی آیاتی که به ازدواج توصیه و تشویق و تأکید می‌کند، قبول خواستگار مناسب فهمیده می‌شود. چه آیاتی که اصل تشریع این حکم الهی را بیان می‌کند و چه آنجا که تأکید بر فرهنگ سازی یا تأکید بر ازدواج گروهی خاص همچون زنان مطلقه است؛ در همهٔ این موارد پذیرش خواستگار مناسب از سوی پدر عروس و نیز عروس شرط تحقق این حکم الهی و اجتماعی است.
از جمله این آیات آنچه است که در سورهٔ مبارکهٔ نور، آیهٔ ۳۲ فرموده است: (وَأَنْکِحُوا الْأَیَامَی مِنْکُمْ وَالصَّالِحِینَ مِنْ عِبَادِکُمْ وَإِمَائِکُمْ إِنْ یَکُونُوا فُقَرَاءَ یُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِیمٌ)؛ بی همسران خود و غلامان و کنیزان درستکارتان را همسر دهید اگر تنگدستند خداوند آنان را از فضل خویش بی نیاز خواهد کرد و خدا گشایشگر داناست.
در آیه‌ای دیگر می‌فرماید: (...فَانْکِحُوا ما طابَ لَکُمْ مِنَ النِّساءِ مَثْنی وَ ثُلاثَ وَ رُباعَ... )؛ ... پس آن کس از زنان را به نکاح خود آرید که شما را نیکو و مناسب با عدالت است؛ دو یا سه یا چهار... .
همچنین از آیات دیگری این نکته به دست می‌آید: در داستان حضرت موسی علیه السلام و حضور آن حضرت به خدمت حضرت شعیب علیه السلام؛ یکی از دختران آن حضرت به پدر می‌گوید: (... یا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَیْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِیُّ الْأَمِینُ)؛ ای پدر این مرد را به خدمت خود امیر کن که بهترین کسی که باید به خدمت برگیرید، کسی است که امین و توانا باشد. حضرت شعیب به حضرت موسی علیهماالسلام می‌فرماید: (إِنِّی أُرِیدُ أَنْ أُنْکِحَکَ إِحْدَی ابْنَتَیَّ هاتَیْنِ عَلی أَنْ تَأْجُرَنِی ثَمانِیَ حِجَج فَإِنْ أَتْمَمْتَ عَشْراً فَمِنْ عِنْدِکَ... )؛ شعیب (به موسی) گفت: من ارادهٔ آن دارم که یکی از این دو دخترم را به نکاح تو درآورم بر این مهر که هشت سال خدمت من کنی و اگر ده سال تمام کنی (آن دو سال) به میل و اختیار تو... .
در این آیه حضرت شعیب علیه السلام از تصمیم خود در به ازدواج درآوردن یمی از دو دخترش برای حضرت موسی علیه السلام دارد، در حالی که از ظاهر آیه چنین به دست می‌آید که حضرت موسی از دختر حضرت شعیب خواستگاری نیز نکرده است.
در ایه شریفه به نکات مهمی اشاره رفته است، از جمله نکات اینکه: نه تنها در صورت آمدن خواستگار مناسب درخواست او را رد مکن؛ بلکه اگر مرد شایسته‌ای را یافتی که شرایط او برای ازدواج مناسب است، باید برای ایجاد این پیوند مقدس آسمانی اقدام کرد هرچند آن مرد چیزی نگفته باشد. حضرت شعیب برخلاف عرف رسمی که اکنون در زمان ما در میان خانواده‌های مذهبی مرسوم است که دختر و خانوادهٔ دختر باید بنشینند تا خواستگاران سراغ دختر بیایند و دختر از میان آنها یکی را انتخاب کند، وقتی حضرت موسی علیه السلام را مرد شایسته‌ای می‌یابد که ازدواج نکرده، به او پیشنهاد ازدواج با هرکدام از دو دخترش را که مایل است به او می‌دهد برای تشکیل یک خانوادهٔ الهی پیش قدم می‌شود.
از جمله نکاتی که ما به مدد روایات به آن راه می‌یابیم آن است که قبول نکردن خواستگار مناسب از موارد و مصادیق و زیرشاخه‌های فتنه در زمین و فساد بزرگ شمرده شده است و در قرآن همین تعبیر در آیه ۷۳ سوره انفال آمده است. در آیه ۷۲ و ۷۳ این سوره، خداوند می‌فرماید: اِنّ الّذین آمنوا و هاجروا و جاهدوا باموالهم و انفسهم فی سبیل الله و الذین اووا و نصروا اولئک بعضهم اولیاء بعض والّذین آمنوا و لم یهاجروا ما لکم من ولایتهم من شیء حتّی یهاجروا و ان استنصروکم فی الدین فعلیکم النّصر الّا علی قومٍ بینکم و بینهم میثاق والله بما تعملون بصیر[۱] والّذین کفروا بعضهم اولیاء بعضٍ الّا تفعلوه تکن فتنه فی الارض و فسادٌ کبیر* کسانی که ایمان آورده و هجرت کرده‌اند و در راه خدا با مال و جان خود جهاد نموده‌اند و کسانی که [مهاجران را] پناه داده‌اند و یاری کرده‌اند، آنان یاران یکدیگرند و کسانی که ایمان آورده‌اند ولی مهاجرت نکرده‌اند هیچ گونه خویشاوندی [دینی] با شما ندارند مگر آنکه [در راه خدا] هجرت کنند؛ و اگر در [کار] دین از شما یاری جویند یاری آنان بر شما [واجب] است، مگر برعلیه گروهی باشد که میان شما و میان آنان پیمانی [منعقد شده] است، و خدا به آنچه انجام می‌دهید بیناست* و کسانی که کفر ورزیدند یاران یکدیگرند. اگر این [دستور] را به کار نبندید، در زمین فتنه و فساد بزرگ پدید خواهد آمد. [۲].
در این دو آیه از پنج گروه سخن به میان آمده است که چهار گروه از آنان مسلمان و یک گروه غیرمسلمانند. خداوند در این دو آیه دربارهٔ مسلمانان چهار صفت را ذکر می‌کند: اول ایمان به خدا، دوم هجرت در راه خدا، سوم جهاد با مال در راه خدا، چهارم جهاد با جان در راه خدا. پس از آن می‌فرماید: اگر این دستورات را انجام ندهید فتنه و فساد بزرگی در زمین روی خواهد داد.
خداوند برای ترک این چهار خصلت حیاتی که ساختار شخصیت انسان مؤمن را تشکل می‌دهد تعبیر «تکن فتنه فی الارض و فساد کبیر» را به کار می‌برد و برای ضرر و زیانی نیز که از نپذیرفتن خواستگار مناسب در جامعه اسلامی ایجاد می‌شود نیز همین تعبیر را پیامبر اکرم(ص) بیان کرده است و این موضوع نشان دهنده اهمیت قبول خواستگار مناسب در نگاه قرآن و معصومان علیهم السلام است. در روایت ارزنده‌ای از پیامبر اعظم صلی الله علیه و اله نقل شده که فرموده است: اذا جاءکم من ترضون خلقه و دینه فزوجوه، الّا تفعلوه تکن فتنهٌ فی الارض و فسادٌ کبیرٌ. [۳].یعنی اگر کسی که از اخلاق و دین او راضی هستید به خواستگاری دختری از شما آمد به او زن بدهید. اگر چنین نکنید فتنه و فسادی بزرگ در زمین برپا خواهد شد.

قبول خواستگار مناسب در روایات

در روایات اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام نیز بر قبول خواستگار مناسب تأکید شده و بر پرهیز از اشکال تراشی‌های بی جا و توقعات نامناسب و یا ناممکن اهتمام ورزیده شده است. حضرت رضا علیه السلام می‌فرماید: اِنْ خَطَب الیک رجل رضیت دینه و خلقه فزوجه و لا یمنعک فقره. [۴].حضرت در توصیه‌ای ارزنده و کلیدی به پدران می‌فرماید: هنگامی که مردی از شما خواستگاری کرد که از دین و اخلاق او راضی بودی به ازدواج با او رضایت بده. مبادا فقرش تو را از پذیرش باز دارد.
روایت‌های متعدد دیگری در این باره در کتاب‌های روایتی شیعه آمده است که در سراسر این نوشته از آنها بهره برده‌ایم و از آنجا که بنا بر تکرار نبوده است ، در این بخش به همین دو روایت در باره قبول خواستگار مناسب بسنده کرده‌ایم.

مذمت مجرد بودن از منظر اهل بیت علیهم السلام

از روایات مرتبط با موضوع این مقاله گروهی از روایات است که در مذمت و بدگویی مجرد بودن است البته منظور از این روایات مجرد بودن در صورت امکان ازدواج و امکان آن و وجود شرایط آن است. این روایات بیشتر نظر به کسانی دارد که با وجود شرایط و نیاز به ازدواج از سنت پیامبر روی بر می‌گردانند و ازدواج نمی‌کنند!
در اینجا چند روایت در این باره تقدیم خوانندگان می‌کنیم:
قَالَ رسول الله صلی الله و علیه و آله:‏ خِیَارُ أُمَّتِی الْمُتَأَهِّلُونَ وَ شِرَارُ أُمَّتِی الْعُزَّابُ‏. ترجمه: بهترین امت من ازدواج کرده‌ها هستند و بدترین امت من مجردها هستند. [۵].
همچنین از امام صادق نقل شده است :‏ جَاءَ رَجُلٌ إِلَی أَبِی ع فَقَالَ لَهُ هَلْ لَکَ مِنْ زَوْجَهٍ فَقَالَ لَا فَقَالَ إِنِّی مَا أُحِبُّ أَنَّ لِیَ الدُّنْیَا وَ مَا فِیهَا وَ إِنِّی بِتُّ لَیْلَهً لَیْسَتْ لِی زَوْجَهٌ ثُمَّ قَالَ الرَّکْعَتَانِ یُصَلِّیهِمَا رَجُلٌ مُتَزَوِّجٌ أَفْضَلُ مِنْ رَجُلٍ أَعْزَبَ یَقُومُ لَیْلَهُ وَ یَصُومُ نَهَارَهُ ثُمَّ أَعْطَاهُ أَبِی سَبْعَهَ دَنَانِیرَ قَالَ لَهُ تَزَوَّجْ بِهَذِهِ ثُمَّ قَالَ أَبِی ع قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص اتَّخِذُوا الْأَهْلَ فَإِنَّهُ أَرْزَقُ لَکُمْ. فرمودند : مردی پیش پدرم (امام باقر) علیه السلام آمد پدرم به او فرمود ازدواج کرده‌ای و همسر داری؟ گفت : نه ! پدرم به او فرمود: من دوست ندارم تمام دنیا و آنچه در آن است مال من باشد و شبی بدون همسر باشم ! پس از آن فرمود: دو رکعت نمازی که انسان متاهل می‌خواند از عبادت یک شب و روزه روز آن که مجرد انجام می‌دهد، برتری دارد. بعد از آن پدرم هفت دینار به او داد و گفت با ان ازدواج کن . پدرم گفت رسول خدا فرمود : همسر انتخاب کنید که آن برایتان روزی آورتر است.[۶].
باز در این باره رسول خدا می‌فرماید: ‏ أَرَاذِلُ مَوْتَاکُمُ الْعُزَّابُ‏، یعنی پست‌ترین مردگان شما مجردها هستند [۷].
وَ نیز از پیامبر وارد شده است که فرمود: ‏ لَوْ خَرَجَ الْعُزَّابُ مِنْ أَمْوَاتِکُمْ إِلَی الدُّنْیَا لَتَزَوَّجُوا. ترجمه: اگر مردگان مجرد شما دوباره به دنیا برگردند حتما ازدواج می‌کنند. [۸].
این احادیث نشان از اهمیت ازدواج کردن دارد پس دختر و پسر وقتی دیدند دین و صداقت در خواستگاری در نظر طرف مقابل هست شرط‌ها و قید و بندهای بی دلیل را رها کنند و برای تشکیل زندگی اقذام کنند . روایتی زیبا در باره مجردها در کتابهای روایت آمده که دریغ دارم آن را نقل نکنم و آن را پایان بخش این قسمت می‌کنم:
عن عکاف بن وداعه الهلالی قال : اتیت الی رسول الله (صلی الله علیه و آله ) فقال لی : یا عَکَّافُ أَ لَکَ زَوْجَهٌ قُلْتُ لَا قَالَ أَ لَکَ جَارِیَهٌ قُلْتُ لَا قَالَ وَ أَنْتَ صَحِیحٌ مُوسِرٌ قُلْتُ نَعَمْ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ قَالَ فَإِنَّکَ إِذاً مِنْ إِخْوَانِ الشَّیَاطِینِ إِمَّا أَنْ تَکُونَ مِنْ رُهْبَانِ النَّصَارَی وَ إِمَّا أَنْ تَصْنَعَ کَمَا یَصْنَعُ الْمُسْلِمُونَ وَ إِنَّ مِنْ سُنَّتِنَا النِّکَاحَ شِرَارُکُمْ عُزَّابُکُمْ وَ أَرَاذِلُ مَوْتَاکُمْ عُزُّابُکُمْ إِلَی أَنْ قَالَ وَیْحَکَ یَا عَکَّافُ تَزَوَّجْ تَزَوَّجْ فَإِنَّکَ مِنَ الْخَاطِئِینَ قُلْتُ یَا رَسُولَ اللَّهِ زَوِّجْنِی قَبْلَ أَنْ أَقُومَ فَقَالَ ص زَوَّجْتُکَ کَرِیمَهَ بِنْتَ کُلْثُومٍ الْحِمْیَرِیِّ[۹].نکته قابل توجه و مهمی در اینجا باید تذکر دهم و آن اینکه ک صاحب مستدرک الوسائل نام این باب را چنین نهاده است: « باب کراهه العزوبه و ترک التزویج و التسری و ان حلف علی الترک و اسنحباب تقدیمهما علی الصلاه ان امکن »، باب کراهت مجرد بودن و ترک ازدواج رسمی و ازدواج با کنیز، هر چند قسم خورده باشد که ازدواج نکند و استحباب جلو انداختن ازدواج رسمی و ازدواج با کنیز بر نماز در صورت امکان !! این نام گذاری‌ها اغلب از مضامین روایات اقتباس شده و اهمیت ازدواج و ضرورت تعجیل و پیگیری امر آن را در نظر خداوند و اولیای دین می‌رساند). عکاف گوید: خدمت پیامبر رسیدم، حضرت فرمودند: عکاف ازدواج کرده‌ای؟ گفتم نه! فرمود: کنیزی نیز به همسری نگرفته‌ای؟ نه! حضرت فرمود پس تو از برادران شیطانی ۱ یا از رهبانان مسیحی باش یا برو مثل مسلمانان عمل کن. بدان ازدواج از سنت‌های من است، بدترین شما مجردهای شما هستند و پست‌ترین مردگان شما مجردها هستند...(حضرت مطالبی فرمودند تا اینکه فرمودند: وای بر تو عکاف ازدواج کن ازدواج کن که این روش تو خطاست ! عکاف می‌گوید به رسول خدا گفتم : ای رسول خدا در همین جلسه برایم همسری پیدا کن و برایم عقد کن. حضرت نیز در همان جلسه ( برای او از دختر کلثوم حمیری را برایش خواستگاری کرد و با موافقت آنها ) دختر کلثوم حمیری را برایش عقد کرد.
ای کاش امروزه نیز ازدواج‌ها چنین ساده و پاک شکل می‌گرفت و این همه مصیبت دامنگیر جامعه اسلامی نمی‌شد.
دیدگاه‌های فقهی در قبول خواستگار مناسب از نظر فقهی و براساس دیدگاه فقهای شیعه پذیرش خواستگار مناسب قابل توجه و بررسی است.
عده‌ای از فقها معتقدند: اگر خواستگار مناسبی که توانایی تأمین هزینه‌های زندگی دارد. از دختری خواستگاری کرد بر او واجب است که بپذیرد و پدر دختر نیز اگر از این کار جلوگیری می‌کند مرتکب گناه شده است. این دیدگاه را فقیه بزرگ صاحب جواهر در کتاب ارزندهٔ خود «جواهرالکلام» بیان کرده است. [۱۰].
عده‌ای دیگر از فقها پذیرش خواستگار مناسب را مستحب می‌دانند از جمله صاحب الحدائق الناضره گوید: پذیرش درخواست مؤمن در هر کار شایسته‌ای مانند دعوت به غذا، دعوت به اقاله (به هم زدن عقد با رضایت طرفین) و نیز اجابت خواستگار مؤمنی که قادر به نفقه باشد مستحب است. [۱۱].
همچنین آیت الله وحید خراسانی نیز در رساله توضیح المسائل خود در مسأله ۲۵۲۳ آورده است: اگر خواستگار از جهت دیانت و اخلاق پسندیده باشد، مستحب است در شوهردادن دختری که بالغه است، عجله کنند.
در استفتائی که از آیت الله مکارم شیرازی و آیت الله شبیری زنجانی شده است نیز بر پذیرش خواستگار مناسب تأکید شده است. متن استفتاء به همراه پاسخ این دو مرجع بزرگوار چنین است:
سؤال: اگر برای دختری خواستگاری بیاید که ز هر جهت مناسب باشد ولی دختر نپذیرد. آیا کار حرامی انجام داده است؟
جواب: آیت الله شبیری زنجانی: خیر، هرچند اگر دین و اخلاق او مورد پسند است و با هم سنخیبت داشته باشد، سزاوار است رد نشود.
جواب آیت الله مکارم شیرازی: در فرض سؤال مرتکب کار حرامی نشده ولی بهتر است در این موارد با بزرگترهای فامیل و یا یکی از علمای محل مشورت نموده و یا به یکی از مراکز مشاوره معتبر که دارای کارشناسان شناخته شده و متدین می‌باشند مراجعه نمائید. (استفتاء پیامکی با شماره پیامک). قبول خواستگار مناسب و شکر نعمت یکی از موضوعات مهم در جامعه امروزی که در مواردی توانسته توازن اخلاقی و اجتماعی جامعه اسلامی را به هم بزند نپذیرفتن خواستگار مناسب از سوی دختران جوان است. آمدن خواستگار مناسب برای یک دختر جوان یکی از نعمت‌های دوران آغازین زندگی است که خداوند نصیب دختران جوان می‌کند شکر نعمت آن است که دختر با تصمیم گیری عاقلانه و سنجش ابعاد و زوایای زندگی و شخصیت خود و طرف مقابل پاسخی مناسب به خواستگار بدهد.
بهانه جویی‌های غیردینی و اندیشه‌ها و دریافت‌های غیرمنطقی و نادرست از زندگی و شخصیت انسانی یکی از مواردی است که باعث می‌شود دختران جوان موفق به تشکیل زندگی نشوند و این دیدگاه در صورتی که مراقبت اجتماعی و فرهنگی نشود به سرعت در جامعه فراگیر می‌شود و به معضلی دینی، اخلاقی و اجتماعی تبدیل می‌شود.

عوامل نپذیرفتن خواستگار مناسب

علل و عوامل گوناگونی زمینه‌های عدم پذیرش خواستگار مناسب از سوی دختران را ایجاد کرده است که ما در این مقالهٔ کوتاه به چند عامل به اختصار می‌پردازیم.

فراموشی تقدیر الهی

گاهی انسان در زندگی احساس می‌کند که باید تمام زیبایی‌ها، تمام لذّت‌ها و تمام آرزوهایش برآورده شود. چنین انسانی همیشه خود را طلب کار دیگران می‌داند و همیشه غرق توهم و آمال و آرزوهای دور و دراز است. او فکر می‌کند تمام برنامه‌های حیاتش را خودش باید بنویسد. امّا فراموش کرده تقدیر خالقی حکیم و دانا مرد و زن را آفریده شده است و علاوه بر آنکه او را مختار و آزاد آفریده است، بخش‌های اجتناب ناپذیر از زندگی او را به ضرورت برنامه ریزی کرده است. به عنوان مثال یک رایانه را در نظر بگیرید. به هر حال یک سیستم رایانه نیز که در ابتدا به کسی تحویل می‌شود یک سری سخت افزار و نرم افزارهای راه انداز در آن قرار داده شده است. امّا خریدار می‌تواند بخشی از هر آنچه دلخواه اوست روی آن نصب کند. تقدیرات الهی نیز از همین سنخ برنامه هاست که ضرورت استفاده از حیات انسانی ایجاب کرده است. انسان باید تلاش بکند ولی باید بداند، بخشی از زندگی او از قبل برنامه ریزی الهی دارد.
پس باید دختران نیز با توجه به تقدیر الهی با تدبیر و واقع بینی به خواستگار مناسب جواب آری بدهند و با تصورات آرمانی ناممکن و دیریاب به امید آینده‌ای دست نایافتنی در خانه پدر ننشینند.

توقعات نابجا

امروزه توقعات بی جا و سخت گیری‌های دختران و پسران در ازدواج به یکی از رفتارهای ناشایست و ناهنجاری‌های اجتماعی تبدیل شده است. توقع همسر آسمانی و بی عیب و نقص چیزی است که به یقین برای بسیاری از انسان‌ها اتفاق نمی‌افتد. بالاخره هر زن و مردی در شکل و منش و یا در رفتار و خانواده اش چیزی را دارد که کاستی یا عیب محسوب می‌شود. باید با کمی گذشت و چشم پوشی و امید به آینده به زندگی دل بست و اگر مرد یا زنی را که دارای ارزش‌ها و فضیلت‌های حداکثری است برای ازدواج اعلام آمادگی کرد، به همان بسنده کرد و در انتظار بی جا سرمایه را از کف نداد.
گاهی که به دلیل فقر و ناتوانی یا کم پولی یا کم توانی و گاه به دلیل نداشتن موقعیت شغلی نامناسب و یا نداشتن موقعیت اجتماعی ازدواج‌ها سر نمی‌گیرد و یا سر می‌گیرد امّا به سرعت ناتمام رها می‌شود و بهم می‌خورد. در حالی که ازدواج خود بستری برای یافتن آرامش روحی و خانوادگی و موقعیت‌های بزرگ اجتماعی است.
شروع زندگی زمینه و زمانه به دست آوردن موقعیت‌های عالی در زندگی است و نباید با توقعات بی جا پیش شرط شروع زندگی را داشتن موقعیت‌های بزرگ دانست.

نشناختن خود واقعی

یکی از دلائل مهم ردکردن خواستگار مناسب نشناختن خود واقعی است. وقتی دختری واقعیت و هویت خود را به درستی شناخت راحت تر و دقیق تر و منطقی تر به افراد و خواستگاران جواب می‌دهد. در روانشناسی می‌گویند یکی از نشانه‌های انسان‌های موفق جرأت متوسط بودن است. انسان جرأت داشته باشد خود را آنطور که هست ببیند، آنطور که هست توصیف کند و از خود به اندازهٔ خود توقع داشته باشد.
بسیاری از شرط‌ها و خصوصیاتی که دختران برای همسر آیندهٔ خود اعلام می‌کنند مناسب با خودِ آرمانی آنهاست نه منطبق بر خود واقعی آنها. آنها حتی اگر آنچه را تصور می‌کنند و آرزو دارند، بیابند، چون خودشان درواقع هم رتبه و هم شأن او نیستند به یقین در زندگی با بحران‌های جدی روبرو خواهند شد. پس هنر یک دختر جوان در انتخاب همسر، شناخت واقعیت خود و همسر آینده خود است و اعتراف صادقانه به آن و برنامه ریزی برای ارتقاء و رشد آن ضامن موفقیت است.

برداشت‌های نادرست از زندگی

یکی دیگر از عوامل نپذیرفتن خواستگار مناسب، برداشت‌های نادرست از زندگی است. گاهی دختران جوان از زندگی دریافت‌ها و توقعات نادرستی دارند. آنها فکر می‌کنند مرکب راهوار زندگی قرار است آنها را به شهر آرزوهایشان برساند و در نهاد و نهان خویش آرمان شهری دست نایافتنی ساخته‌اند که هرگز خلق نشده است. در حالی که زندگی عرصه یک امتحان و آزمایش بزرگ است. جولانگاه ساختن و پرداختن خود و دیگران است. اساساً در کنار هم نشاندن دختر و پسر در زندگی زناشویی که یکی کانون عاطفه و احساس است و دیگری، کانون تمایلات جنسی و خردورزی میثاق دو جنس برای زندگی مشترک شرط تداوم زندگی و هموارکردن ناهمواری‌های اخلاق ، منش و تعقل است.

پیامدهای ردّ خواستگار مناسب

نپذیرفتن خواستگار مناسب پیامدهای ناگواری از نظر دینی، شخصیتی و اجتماعی در روحیهٔ دختر و پسر و نیز جامعه ایجاد می‌کند که ما در اینجا به چند مورد از آنها اشاره می‌کنیم.

گذشتن بهار زندگی

در روایات اسلامی آمده که دختر آمادهٔ ازدواج چون میوهٔ رسیدهٔ آمادهٔ چیدن است که اگر چیده نشود آفتاب آن را از بین می‌برد. روایتی زیبا از حضرت علی بن موسی الرضا (علیه السلام) دراین باره وارد شده است می‌آوریم.
عن أبی حیّون مولی الرضا (علیه السلام) قال: نزل جبرئیل علی النبی صلّی الله علیه و آله و سلم فقال: یا محمد ربک یقرئک السلام و یقول: إن الابکار من النساء بمنزله الثمر علی الشجر، فاذا أینع فلادواء له إلّا اجتناؤه و الّا افسدته الشمس و غیرته الریح و إنّ الابکار اذا أدرکن ماتدرک النّساء فلا دواء لهنّ اِلّا البعول و إلّا لم یؤمن علیهنّ الفتنه. فصعد رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلم المنبر فخطب الناس ثمّ أعلمهم ما أمرهم الله به، فقالوا: ممّن یا رسول الله؟ فقال: الأکفاء، فقالوا: و من الاکفاء فقال: المؤمنون بعضهم اکفاء بعض، ثم لم ینزل حتّی زوّج ضباعه المقداد بن الأسود، ثم قال: ایهاالناس إنما زوّجت ابنه عمّی المقداد لیتّضع النکاح. [۱۲]. ترجمه: ابو حیون غلام امام رضا ( از حضرت رضا نقل کرده است که ) فرمود: جبرئیل بر پیامبر نازل شد و گفت ای محمد خدا سلامت می‌فرستد و می‌گوید: دختران رسیده به سن ازدواج مثل میوه درخت اند پس هنگامی که رسیدند چاره‌ای برایشان نیست جز چیده شوند و الا خورشید آنان را از بین می‌برد و باد آنها را تغییر می‌دهد و دختران باکره نیز چنین اند وقتی که چیزهایی را که زنان می‌فهمند فهمیدند درمانی برا ی ( روح و روحیه ) آنان نیست مگر شوهر کردن و الا از فتنه‌ها در امان نیستند. پس از آن پیامبر بر منبر رفت و برای مردم خطبه خواند و سخن خدا و انچه که فرمانشان داده بود را به مردم رساند. مردم از حضرت سوال کردند دخترانمان را به چه کسانی بدهیم؟ فرمود : به هم شان خودشان. پرسیدند هم شان آنها کیست ( و چه خصوصیاتی دارد ) ؟ زن و مرد مومن با هم، هم شان هستند. در آن هنگام حضرت از منبر پایین نیامده ضباعه دختر عمویش را به عقد مقداد بن اسود در آورد و گفت : ای مردم من چنین کردم تا ازدواج را بنا نهاده باشم.
از این حدیث چنین به دست می‌آید که دختران رسیده به سن ازدواجی که ازدواج نکرده بودند در عصر پیامبر (ص) بوده و این خود مسأله مهمی در آن زمان بوده است که وحی بر پیامبر نازل شده است و مردم را برا تلاش و اقدام سریع در ازدواج دخترانشان تشویق کرده است.
بهار زندگی و نشاط و لذت دختر و پسر در ازدواج در ابتدای جوانی است که کانون نیازهای عاطفی و جنسی آنان برافروخته است. امّا چون سن ازدواج بگذرد دیدگاه‌ها و حالات روحی و جسمی دختر و پسر تغییر می‌کند و آسیب‌های جدی شخصیتی و دینی و اجتماعی به همراه دارد.

گسترش فساد و تباهی در جامعه

ردکردن خواستگار مناسب زمینه ساز بالارفتن سن ازدواج می‌شود زمینه‌های انحرافات اخلاقی را در جوانان ایجاد می‌کند. اگر عواطف و نیازهای جنسی دختران و پسران مهار نشود و در مسیر صحیح ارضاء و هدایت نشود، دیوارهای عفت و پاکدامنی فرو می‌ریزد. [۱۳].

خواستگار مناسب چه ویژگی‌هایی دارد؟

۱ همتا و کفو بودن؛ خواستگار باید هم شأن و هم سنگ و از نظر شخصیتی و اجتماعی هم وزن زن باشد، این چنین خواستگاری می‌تواند دختر را به یک زندگی آرامش بخش دعوت کند و فضای زندگی را برای زوج با ایمان شیرین و لذت بخش کند. همتا بودن زن و شوهر تأثیر فراوانی در آرامش و کم شدن اختلاف نظرها و اختلاف سلیقه‌ها دارد و می‌تواند محیطی آرام را در زندگی به زن شوهر هدیه کند.
از پیامبر اعظم صلّی الله علیه و آله و سلم است که فرموده: «أنکحوا الأکفاء و أنکحوا منهم و اختاروا لنطفکم» [۱۴].یعنی زمینهٔ ازدواج همتایان و هم کفوها را فراهم کنید و با هم کفو ازدواج کنید و آنان را برای به وجود آوردن فرزندان شایسته به عقد خود درآورید.
در برخی از روایات در تعریف همتا و کفو آمده است: همتا و کفو آن است که مرد عفیف باشد و تنگ دست نباشد. [۱۵].و البته مشخص است که این یکی از معانی همتا و کفو است و امام در مقام بیان تمامی ابعاد و زوایای بیان کفو و همتا نبوده است.
۲ دین داری؛ اگر مردی که از زن خواستگاری می‌کند به دین خود پایبند باشد این خود نشانه شایستگی اوست و برای ازدواج، زوج مناسبی خواهد بود.
از پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلم سؤال شد: «... من الأکفاء؟ فقال: المؤمنون بعضهم أکفاء بعض...» [۱۶]. همتا در ازدواج کیست؟ حضرت فرمودند: مؤمنان همتای مؤمنانند. یعنی ایمان داشتن و دین دار بودن خود یکی از نشانه‌های همتا بودن مرد و زن در ازدواج است. رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلم جویبر را که مردی تهیدست بود و از زیبایی ظاهری زیادی برخوردار نبود به خانهٔ زیاد فرستاد و از او خواست که دخترش را به جویبر بدهد. زیاد پدر دختر به حضور پیامبر آمد و گفت: ما دخترانمان را به کسانی که با ما تناسب دارند و هم کفو هستند می‌دهیم. پیامبر صلّی اله علیه و آله و سلم فرمود: جویبر مؤمن است و مرد مؤمن کفو و همتای زن مؤمن است. [۱۷].
۳ امانت داری؛ در روایات اسلامی یکی از نشانه‌های همسر شایسته را امانت داری ذکر کرده‌اند. از جمله در روایتی از پیامبر خدا صلّی الله علیه و آله و سلم آمده است: «اذا أتاکم من ترضون دینه و أمانته فزوجوه...» [۱۸].اگر خواستگاری آمد که از دین داری و امانت داری او احساس رضایت کردید، به او دختر بدهید.
۴ خوش اخلاقی؛ اخلاق نیکو صفای زندگی است. اگر مردی اخلاقش نیکو نباشد، کانون خانواده ثبات و استواری نمی‌یابد و روح یأس و ناامیدی بر خانواده سایه می‌افکند. حسین بن بشّار واسطی گوید: «کتبت الی ابی الحسن الرضا علیه السلام: ان لی قرابه قد خطب الیّ و فی خلقه سوء قال: لاتزوجه ان کان سیّء الخلق. [۱۹].
به امام رضا نامه نوشتم: یکی از نزدیکانم از دخترم خواستگاری کرده است ولی بداخلاق است آیا به او دختر بدهم؟ حضرت فرمود: اگر بداخلاق است به او دختر نده.

خواستگارهای نامناسب

هرچند با نکاتی که در بخش ویژگی‌های خواستگار مناسب بیان شد، خصوصیات خواستگارهای نامناسب نیز فهمیده می‌شود امّا باز در اینجا به چند نکتهٔ مهم اشاره می‌گردد و برخی از مهمترین خواستگاران نامناسب بیان می‌گردد.

شرابخوار

یکی از ویزگی‌های مهمی که در روایات برای خواستگاران نامناسب ذکر شده است، خواستگار شراب خوار است.
از رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلم روایت شده است که فرمود: شارب الْخَمْرِ لا یزوّجْ إذا خطب. [۲۰].
همچنین از امام صادق علیه السلام روایت شده است که فرمودند: من زوّج کریمته من شارب خمرٍ فقد قطع رحمها. [۲۱]. یعنی کسی که دختر شایسته خویش را به همسری شرابخوار درآورد، خویشاوندی اش را بریده است.
حمادبن بشیر از امام صادق (ع) نقل کرده است که حضرت فرمود: رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلم فرمود: من شرب الخمر بعد ما حرّمها الله علی لسانی فلیس بأهل ان یزوّج اذا خطب. یعنی: کسی که شراب بخورد بعد از آنکه خداوند حرام بودن شرابخواری را بر زبان من جاری کرد، او شایستگی ازدواج ندارد اگر از دختری خواستگاری کرد. [۲۲].
همچنین در روایت دیگری آمده است: قال: مَنْ زوّج کریمته من شارب الخمر فکأنما ساقها الی الزنا. یعنی: کسی که فرزند شایسته خویش را به همسری شرابخوار درآورد، گویا او را به سوی زنا فرستاده است.
دراین باره روایات زیادی از اهل بیت علیهم السلام در کتابهای روایی آمده است. [۲۳].

فاسق

از جمله کسانی که در روایات اسلامی همسردادن به او منع شده است انسان فاسق است. فسق گناه آشکار را گویند و فاسق کسی است که از آشکارا گناه کردن پروایی ندارد. از جمله روایت‌هایی که دراین باره آمده است آن است که حضرت :
من زوّج کریمته بفاسقٍ نزل علیه کلّ یوم الف لعنهٍ وَ لا یَصعَدَ لَهُ عَملٌ الی السّماءِ و لا یُستجُابُ لهُ دُعاؤهَ و لا یَقبَلُ منه صرفٌ و لا عدلٌ [۲۴].یعنی: کسی که دختر شایستهٔ خود را به همسری فاسق در آورد هر روز بر او هزار لعنت نازل شود و عمل صالح او به آسمان نمی‌رود و دعایش برآورده نمی‌شود و از او هیچ بهای نقد و کالایی پذیرفته نمی‌شود.

مرد بداخلاق

در کتاب جامع احادیث الشیعه باب بیست و هشتم در کراهت زن دادن به مرد بد اخلاق است. از جمله روایت‌های این باب آن است که حسین بن بشّار واسطی گوید نامه‌ای به امام رضا علیه السلام نوشتم که: خویشاوندی دارم که از من خواستگاری کرده است ولی اخلاقش بد است. حضرت فرمود: اگر بداخلاق است به او همسر مده. [۲۵].

راهکارهای اجرایی این فریضه

دلائل عقلی و منطقی فراوانی وجود دارد که به ما می‌فهماند، مشکل ازدواج از ناحیه دین نیست و ازدواج دینی در نهایت سهولت قابل انجام است و از طرفی وظیفه دینی اقدام برای ازدواج جوانان را بر خود و والدین آنها سنگینی می‌کند، در این شرایط تکلیف چیست و چه باید انجام دهیم؟ در اینجا به ارائه چند راهکار که می‌تواند برای اجرایی شدن این فریضه کمک کند می‌پردازیم:
۱ -فرهنگ سازی دینی تفکر دخترانه ؛
ما باید باور دخترانمان را در باره انتخاب هایشان در ازدواج اصلاح کنیم و این مسئله جز از راه فرهنگ سازی دینی تفکر دخترانه امکان پذیر نیست. باید دختران جوان ما و نیز خانواده هایشان باور کنند که با تعلل و تأخیر انداختن ازدواج، نقد جوانی دخترانمان از دست می‌رود. باید سعی کنیم افکار خانواده‌ها را تغییر دهیم و آنها را راضی نماییم که در تصمیم گیری و تصمیم سازی دختران جوان سخت کوش و پرتلاش باشند.
کارشناسان مذهبی و مشاوره بر این باورند که سوق دادن نگرش خانواده‌ها در جهت اهمیت فوق العاده دادن به ازدواج فرزندان یکی از مهم‌ترین عواملی است که در انتخاب دختران در ازدواج و به نتیجه رسیدن و تصمیم گیری برای پاسخ به خواستگاران نقشی بسزا دارد.
از دیگر بخش‌های مهم در این فرهنگ سازی دینی وظیفه رسانه‌ها و شخصیت‌های مذهبی و فرهنگی تاثیر گزار است. وظیفه رسانه‌ها و انسانهای فکور و شخصیت‌های دلسوز اجتماعی در این زمان القاء دید واقع گرایانه به دختران جوان نسبت به ازدواج و انتخاب خواستگاران است.
۲-تلاش تبلیغاتی در جهت رشد فرهنگی و واقع بینانه دختران نسبت به خانواده و زندگی .
۳-توجه خانواده‌ها و دختران به صلاحیت جوان برای ازدواج گاهی اوقات دختران جوان و نیز خانواده‌ها با ایجاد روحیه یاس و ضعف و ناتوانی دختران را از تصمیم گیری در ازدواج و انتخاب و قبول خواستگار باز می‌دارند. باید به خانواده‌ها توجه داد خدایی که در جوان احساس نیاز جنسی و عاطفی را بیدار کرده است، صلاحیت پاسخ گویی به آن را از راه ازدواج به وی عطا نموده است و باید پذیرفت که در تازه جوان استعداد ذاتی پذیرش مسؤولیت خانواده وجود دارد که باید با وارد شدن به مرحله عمل این استعداد ذاتی را شکوفا کند. همانند ورزشکاری که تا وارد میدان تمرین عملی نشود، نمی‌تواند استعداد خود را شکوفا کند و در مسابقه برنده شود. تازه جوان، تا عملاً زیر بار مسؤولیت نرود احساس مسئولیت او به فعلیت نمی‌رسد.
این ایجاد روحیه و توانا سازی در دختران می‌تواند آنان را در قبول خواستگار مناسب یاری کند.
از این رو خانواده باید دختران جوان را به ازدواج ترغیب کنند و او را در میدان زندگی وارد کرده و با همراهی او در این راه، به تدریج وی را برای پذیرش عملی مسؤولیت خانواده آماده کرد.
۴-سعی در رفع ترس جوانان از ازدواج یکی از نگرانی‌هایی که باعث تردید در پاسخ مثبت به خواستگار مناسب می‌شود ترس از شکست در زندگی است. اغلب جوانان از شکست در زندگی می‌ترسند، باید به آنها تذکر داد که احتمال شکست در بسیاری از حرکتهای اجتماعی و غیر آن وجود دارد؛ در این موارد باید سعی کرد با تدبیر، احتمال شکست را کاهش داد؛ نه اینکه از آن کارها صرف نظر کرد.
۵-ایجاد فرصتهای شغلی مناسب برای پسران و محدود کردن اشتغال دختران توسط دولت و مردم
یکی از علل و عواملی که باعث شده دختران ما در قبول خواستگار مناسب تعلل بورزند، احساس استقلال مالی و در پی آن استقلال فکری و اجتماعی بیش از اندازه است متاسفانه حرکت‌های فمینیستی در جامعه ما برای ایجاد این روحیه استقلال کاذب تلاش بسیاری کردند و بخشی از ناهنجاری‌های کنونی محصول همین تهاجم فرهنگی است. ماباید از طرفی با ایجاد زمینه‌ها و فرصت‌های گوناگون درتوانمند سازی پسرانمان به عنوان مردان فردا و زوج‌های شایسته همین دختران تلاش کنیم تا دختران ما در خواستگاری‌ها مردی با صلابت و در شان یک تکیه گاه محکم بیابند و تردیدهای آنها در پذیرش زوج مناسب کاهش یابد. از طرفی باید با محدود کردن اشتغال دختران در مشاغل نامتناسب با روحیه زنانه و نیز به اندازه - که به وظائف زنانه او خللی وارد نکند او را برای تشکیل خانواده آماده تر کنیم.
متاسفانه در بسیاری از موارد نه تنها کارها متناسب با خانم‌ها نیست بلکه اغلب خلاف ساختار و شان زن نیز هست و عرصه را بر نیروی کار پسران تنگ کرده است و سودجویی بازار کار از نیروی ارزان قیمت و کم توقع زنان نیز مزید بر علت شده است.
به نظر می‌رسد این تغییرات اساسی در ساختارهای اجتماعی زمینه‌های روحی و روانی و اجتماعی پذیرش‌ها را در دختران ما تسهیل می‌کند.
۶ -اصلاح باورهای غلط
برخی از باورهای غلط در جامعه زمینه‌های دشوار سازی انتخاب دختران و یا دقت‌های بی جا را در آنه فراهم کرده است. پس باید باورهای غلط را در جامعه و تفکر دختران اصلاح کرد تا پذیرش و قبول خواستگار مسیر طبیعی خود را طی کند . از جمله این باورهای غلط اهمیت فوق العاده به برابری یا فاصله کم سن مرد و زن و یا توقع تحصیلات جاذبه دار اجتماعی و فرهنگی، داشتن توقعات بیش از اندازه از زندگی ابتدایی و شوهر در آغاز زندگی است . ازدواج فرزند بزرگ تر قبل از فرزند کوچک تر نیز یکی از باورهای غلط اجتماعی است که باید به اصلاح آن پرداخت.
۷ -ساماندهی مشاوره ازدواج و همسریابی در جهت یافتن مورد مناسب برای ازدواج.( برای نگارش این بخش از چند مقاله استفاده کرده‌ام از جمله مقالهراهکارهای موثر در ازدواج آسان به نقل از جوانان امروز ش ۲۱۲۲در سایت صاحب نیوز البته همین مقاله در سایت راسخون نیز با همان عنوان قبل نوشته طیبه هاشم زاده آمده بود که نمی‌دانم کدام اصلی بوده است و دیگری کپی بدون نام !!.).

خواستگاری و قبول خواستگار مناسب در فضای مجازی

موضوع ازدواج یکی از ارکان اساسی زندگی انسان و از مهم‌ترین معضلات و دشواری‌های جوانان در عصر حاضر است. به همین دلیل در بسیاری از سایت‌ها بخش‌های مشاورهٔ خانواده و ازدواج طراحی شده و سؤالات گوناگونی از سوی کاربران در آن مطرح شده است که بخش زیادی از آن بر محور سؤالات اساسی از ازدواج است که مثلاً: چرا برای من خواستگار مناسب نمی‌آید؟ یا برایم خواستگار آمده امّا نمی‌دانم مناسب است یا نه و باید چه خصوصیاتی داشته باشد؛ یا خواستگار مناسب است و او را پسندیده‌ام امّا موانع و مشکلاتی وجود دارد و...! مشاوران فضای مجازی نیز هر کدام به فراخور توان و تجربهٔ خود به بررسی علل و عوامل این مشکلات و نیز راهکارهای مقابله با آن و همچنین موانع و چگونگی برطرف کردن آن پرداخته‌اند.
در اینجا از انبوه سایت‌ها و مقالات، چند مقاله و سایت را که به نظر می‌رسد محتوای بهتری نسبت به بقیه داشته‌اند و مقالات آن با فرهنگ دینی ما هماهنگ تر است را معرفی می‌کنیم.
۱ Www.pasalamatnews.com، سلامت نیوز: خواستگار خوب را به امید آمدن خواستگار ایده آل رد نکنید.
۲ Www.pasokhbgoo.ir، مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی: رد کردن خواستگار و ازدواج نکردن.
۳ Www. Welayatnet.com، سایت رهروان ولایت: مخالفت غیرمنطقی پدر با خواستگار مناسب.
۴ Womanart 2.blogfa، جمع آسمانی ما: رد یا قبول خواستگار با اختلاف مدرک دانشگاهی.
۵ Www.hamdardi.net، سایت همدردی: دودلی در صبر کردن یا قبول خواستگار جدید.
۶ سایت پرسمان دانشجویی وابسته به دفتر نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه‌ها: هرچی برام خواستگار میاد مناسب نیست.
۷ سایت تبیان: افزایش خواستگار با ۷ راهکار.
۸ Www.hawzan.net، پایگاه اطلاع رسانی حوزه: خواستگاری در فقه و حقوق.

باری در باره ابعاد اجتماعی، فرهنگی و روانی این موضوع زمینه پژوهش فراوان تری قابل ترسیم و بررسی است که باید در مجالی گسترده تر به آن پرداخت. امید است جامعه اسلامی و جوانان فهیم و فهمیده آن، از این کوتاه سخن به شایستگی بهره مند شوند.

فهرست منابع

۱ بحارالانوار، علامه مجلسی، ۱۱۰ جلد، تصحیح و تحقیق جمعی از محققان، چاپ دارالکتب الاسلامیه، ایران، تهران.
۲ روضه المتقین، مولی محمدتقی مجلسی، قم، دارالکتاب اسلامی، 1387.
۳ الفقه المنسوب الی الامام الرضا علیه السلام، منسوب به امام رضا علیه السلام، مؤسسه آل البی مشهد، اول، ۱۴۰۶ ق.
۴ وسائل الشیعه، شیخ حر عاملی، تحقیق عبدالرحیم ربانی شیرازی، ۵ جامعه احادیث الشعیه. بروجردی، آقا سید حسین، ۳۱ جلد، نشر فرهنگ سبز، ۱۴۲۹ق. تهران.
۶ مسدرک الرسائل و مستنبط المسائل، میرزا حسین نوری طبری، ۱۸جلد، تحقیق و نشر مؤسسه آل البیت لاحیاء التراث، قم، الاولی، ۱۴۰۷ق.
۷ جواهر الکلام، محمد حسن نجفی، تصحیح، آیت الله شیخ عباس قوچانی، علی آخوندی، چاپ دار احیاء اتراث العربی، هفتم، ۱۴۰۴ق، بیروت.
۸ مجله فقه اهل بیت، نشر موسسه دایره المعارف فقه اهل بیت، قم.
۹ توضیح المسائل آیت الله وحید خراسانی.
۱۰ النوادر، فضل الله بن علی راوندی، تصحیح احمد صادقی اردستانی، اول، دارالکتاب، قم، بی تا.
۱۱جامع الأخبار، شعیری، محمد بن محمد، قرن ۶، مطبعه حیدریه، نجف‏، چاپ: بی تا.
۱۲ ملاذالأخیار فی فهم تهذیب الأخبار، مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی، )۱۱۱۰ ق(،تصحیح سید مهدی رجائی، ۱۶ ج، کتابخانه آیه الله مرعشی نجفی‏، قم‏، ۱۴۰۶ق.
۱۳ مکارم الأخلاق‏، طبرسی، حسن بن فضل، قرن ۶، الشریف الرضی‏، قم، ۱۴۱۲ ق‏.
۱۴ مکارم الأخلاق، طبرسی، حسن بن فضل‏، ترجمه میر باقری، ابراهیم، فراهانی‏، تهران‏.
۱۵ عوالی اللئالی العزیزیه فی الأحادیث الدینیه، ابن أبی جمهور، محمد بن زین الدین،‏ تصحیح عراقی، مجتبی‏، ۴ ج، دار سید الشهداء للنشر، قم‏، ۱۴۰۵ ق.‏

پانویس

  1. قرآن کریم، ترجمه محمد مهدی فولادوند.
  2. ترجمهٔ محمدمهدی فولادوند
  3. وسائل الشیعه، ج14، ص 51، کتاب النکاح، ابواب مقدماته و آدابه، باب 28، حدیث 2
  4. فقه المنسوب الی الامام الرضا علیه السلام، ص 237
  5. جامع الأخبار، الشعیری، ص 102، الفصل الثامن و الخمسون فی التزویج
  6. ملاذ الأخیار فی فهم تهذیب الأخبار، ج‏12، ص: 9الجزء الثانی عشر، بَابُ السُّنَّهِ فِی النِّکَاحِ‏، حدیث3
  7. مکارم الأخلاق، ص 197، الفصل الأول فی الرغبه فی التزویج و برکه المرأه و شؤمها
  8. عوالی اللئالی العزیزیه فی الأحادیث الدینیه، ج‏3 ، ص 283 ، باب النکاح ..... ، ح15
  9. مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، ج‏14،ص156 155، باب کراهه العزوبه و ترک التزویج...،حدیث 5
  10. جواهرالکلام، ج30، ص 109 110
  11. مجله فقه اهل بیت، شماره 55، ص 176 به نقل از الحدائق الناضره، ج 24، ص 81 82
  12. بحارالانوار، علامه مجلسی، ج103، کتاب العقود و الایقاعات، ابواب النکاح، باب 21، ص371، حدیث اول
  13. وسائل الشیعه، ج14، ص 51
  14. بحارالانوار، علامه مجلسی، ج103، ص 375، چاپ ایران، باب 21، حدیث 16، به نقل از نوادر راوندی، ص 12
  15. وسائل الشیعه، شیخ حر عاملی، ج14، ص 51، باب 28، حدیث 4
  16. بحارالانوار، علامه مجلسی، ج103، ص 371، باب 21، حدیث 1
  17. روضه المتقین، مولی محمدتقی مجلسی، ج8، ص 128
  18. النوادر، فضل الله بن علی راوندی، تصحیح احمد صادقی اردستانی، ص 12
  19. وسائل الشیعه، شیخ حر عاملی، ج14، ص 54، کتاب النکاح، باب کراهه تزویج سیئ الخلق
  20. جامع احادیث الشیعه، ج25، ص 231، باب 27، بعد از روایت دهم
  21. جامع احادیث الشیعه، ج25، ص 228
  22. وسائل الشیعه، ج14، ص 53، باب 29، حدیث 2، 1، 5
  23. جامع احادیث الشیعه، ج25، ص227، باب 27، کراهت؛ همسر دادن به شرابخوار
  24. مستدرک الوسائل، میرزا حسین نوری، ج5، ص 279، باب 62
  25. ترجمه جامع احادیث الشیعه، ج25، ص 231، باب 28، حدیث 2