فرهنگ مصادیق:غنا (شنیدن)

از پژوهشکده امر به معروف
(تغییرمسیر از غنا (شنیدن))
پرش به: ناوبری، جستجو
غنا(شنیدن)

کتب مرتبط

ردیف عنوان
۱ الموسیقیات و نقدها
۲ غناء موضوعا و حکما
3 مقامات السالکین (غنا)
4 موسیقی-کتاب
5 نگاهی نو به بحث غنا در فقه شیعه

مقالات مرتبط

ردیف عنوان
۱ غنا در قرآن مجید
۲ موسیقی و غنا

مصادیق مرتبط

ردیف عنوان
۱ غنا (آموزش و تبلیغ غنا)
۲ غنا (تولید، ضبط، پخش غنا)
۳ غیبت شفاهی (شنیدن، گفتن، پخش کردن)
۴ تأسیس مراکز آموزش غنا
۵ تبلیغ و تشویق غنا

چندرسانه ای مرتبط

ردیف عنوان

مرتبط های بوستان

ردیف عنوان

نرم افزارهای مرتبط

ردیف عنوان

محتویات

احکام موسیقی

مقدمه

«پرسش گری» از آغاز آفرینش انسان، رخ نمایی کرده؛ بر بال سبز خود، فرشتگان را فرانشانده؛ بر برگ زرد خود شیطان را فرونشانده و در این میان، مقام آدمیت را نشان داده است. آفتاب کوفه چه زیبا فرموده است:
«مَن اَحسَنَ السؤال عَلِمَ» و «من عَلِمَ اَحسَنَ السؤال».
هم سؤال از علم خیزد هم جواب
همچنانکه خار و گُل از خاک و آب
آری! هر که سؤال‌هایش آسمانی است، دانش و بینش پاسخش خواهد بود. پویایی و پایایی «جامعه» و «فرهنگ»، در گرو پرسش‌های حقیقت طلبانه و پاسخ‌های خِردورزانه است.
از افتخارات ایران اسلامی، آن است که از سویی، سرشار از جوانانی پاک دل، کمال خواه و پرسش گر می باشد و از دیگر سوی، از مکتبی غنی برخوردار است که معارف بلند آن، گوارا نوش دل‌های عطشناک پرسش گر و دانش جو است.
اداره مشاوره و پاسخ معاونت مطالعات راهبردی نهاد، محفل انسی فراهم آورده است، تا «ابر رحمت» پرسش‌ها را به «زمین اجابت» پذیرا باشد و نهال سبز دانش را بارور سازد. ما اگر بتوانیم سنگ صبور جوانان اندیشمند و بالنده ایران پرگهرمان باشیم، به خود خواهیم بالید.
شایان ذکر است در راستای ترویج فرهنگ دینی، اداره مشاوره و پاسخ نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه‌ها با همکاری گروه‌های علمی، بیش از ۷۰ هزار پرسش دانشجویی را در موضوعات مختلف اندیشه دینی، مشاوره، احکام و... پاسخ داده است.
این اداره دارای هشت گروه علمی و تخصصی، به شرح زیر است:
۱. گروه قرآن و حدیث؛ ۲. گروه احکام؛ ۳. گروه فلسفه، کلام و دین پژوهی؛ ۴. گروه اخلاق و عرفان؛ ۵. گروه تربیتی و روان شناسی؛ ۶. گروه اندیشه سیاسی؛ ۷. گروه فرهنگی و اجتماعی؛ ۸. گروه تاریخ و سیره.
آن چه پیش رو دارید، بخشی از سؤالات فقهی درباره احکام موسیقی (به ضمیمه رقص و قمار) است که توسط محقق ارجمند حجه الاسلام سیدمجتبی حسینی(زیدعزه) پاسخ داده شده است. ویژگی‌های این مجموعه و شیوه تنظیم آن در چند نکته ذیل بیان می شود:
الف. پاسخ پرسش‌ها همراه با مأخذ و مستندات آن آورده شده است.
ب. پاسخ‌های هم مضمون با عبارت یکسان و روان تحریر شده است؛ از این رو بیشتر پاسخ‌ها به صورت اقتباس می باشد.
ج. جهت اتقان و اطمینان بیشتر علاوه بر مستندسازی پاسخ‌ها، از دفاتر مراجع بزرگوار نیز استفتا گردیده است.
د. در تنظیم کتاب، نظر حضرت امام خمینی قدس سره به عنوان اولین فتوا آمده و فتاوای دیگر مراجع بزرگوار که نامشان به ترتیب حروف الفبایی در ذیل می آید، سپس ذکر گردیده است:
۱. حضرت آیه اللّه  حاج شیخ محمدتقی بهجت (دام ظلّه العالی)
۲. حضرت آیه اللّه  حاج شیخ میرزا جواد تبریزی (قدس سرّه)
۳. حضرت آیه اللّه  حاج سیدعلی حسینی خامنه‌ای (رهبر معظم انقلاب)(دام ظلّه العالی)
۴. حضرت آیه اللّه  حاج سید علی حسینی سیستانی (دام ظلّه العالی)
۵. حضرت آیه اللّه  حاج شیخ لطف اللّه  صافی گلپایگانی (دام ظلّه العالی)
۶. حضرت آیه اللّه  حاج شیخ محمد فاضل لنکرانی (قدس سرّه)
۷. حضرت آیه اللّه  حاج شیخ حسین نوری همدانی (دام ظلّه العالی)
۸. حضرت آیه اللّه  حاج شیخ ناصر مکارم شیرازی (دام ظلّه العالی)
۹. حضرت آیه اللّه  حاج شیخ حسین وحید خراسانی (دام ظلّه العالی)
لازم به ذکر است که در متن کتاب تنها به ذکر اسامی مراجع بزرگوار به اختصار اکتفا شده است، لذا از ساحت آن بزرگواران پوزش می طلبیم و از درگاه خداوند متعال برای ایشان دوام عزت و سلامتی مسئلت داریم.
ه . در این کتاب تنها به بیان احکام تکلیفی «واجب و حرام» و احکام وضعی «باطل و صحیح» بسنده شده و از بیان احکام استحبابی خودداری شده است.
بر آنیم با توفیق خداوند، به تدریج ادامه این مجموعه را تقدیم شما خوبان کنیم. پیشنهادها و انتقادهای سازنده شما، راهنمای ما در ارائه شایسته و پربارِ مجموعه‌هایی از این دست خواهد بود.
در پایان از تلاش‌های مخلصانه مؤلف محترم و مجموعه همکاران اداره مشاوره و پاسخ، به خصوص حجج اسلام سید محمدتقی علوی و صالح قنادی که در بازخوانی و آماده سازی این اثر تلاش کرده‌اند، تشکر و قدردانی می شود و دوام توفیقات این عزیزان را در جهت خدمت بیشتر به مکتب اهل بیت (علیهم  السلام)   و ارتقاء فرهنگ دینی جامعه ـ به ویژه دانشگاهیان ـ از خداوند متعال مسألت داریم.

بخش اول : موسیقی و غنا

تعریف موسیقی و غنا

پرسش ۱ . آیا در اصطلاح فقهی، موسیقی مترادف با غنا است یا با یکدیگر تفاوت دارند؟
موسیقی (یا موسیقیا)، واژه‌ای یونانی است که در اصطلاح و فرهنگ لغت معادل مفهوم «غنا» دانسته شده و در چند معنا به کار می رود:
الف. اصوات و نغمه‌های موزون و متناسب که از طبیعت برخی اشیاء و یا از حنجره حیوانات شنیده می شود؛ مانند صدای آهسته برگ‌ها و درختان هنگام وزیدن باد و یا آواز خوش برخی پرندگان.
ب. آواز خوش که از حنجره آدمی بیرون آید.
ج. صدایی که از نواختن آلات موسیقی تولید می شود.
ولی این دو واژه، در حوزه مفاهیم دینی و اصطلاح فقیهان با یکدیگر تفاوت دارند، «غنا» از دیدگاه فقه عبارت است از: آوازی که از حنجره آدمی بیرون آید و در گلو چرخانده (چهچهه) و در شنونده حالت سرور و وجد ایجاد کند و مناسب با مجالس لهو و خوش گذرانی باشد. اما «موسیقی» به صوت و آهنگی گفته می شود که از آلات موسیقی پدید آید. بنابراین بین موسیقی اصطلاحی و موسیقی فقهی، عموم و خصوص مطلق است: «موسیقی اصطلاحی»، عام و گسترده است و شامل موسیقی فقهی نیز می گردد؛ ولی «موسیقی فقهی»، خاص است و به بخشی از موسیقی اصطلاحی اختصاص می یابد.
این سخن در غنا نیز صادق است و نسبت یاد شده در آن جاری است[۱].
گفتنی است واژه موسیقی (یا موسیقیا) در متون دینی به چشم نمی خورد؛ ولی به جای آن واژه‌های غنا، لهو، ملاهی و مصادیق آلات موسیقی، مانند: دف، مزمار (نی و فلوت)، معزف (تار)، عود، طبل، تنبور و مانند آن به کار رفته است.

موسیقی در نگاه قرآن و حدیث

پرسش ۲ . آیا در قرآن آیه‌ای وجود دارد که غنا را حرام بداند؟
دین اسلام، مجموعه‌ای از اعتقادات و دستورالعمل‌های فردی و اجتماعی اعم از اخلاقی و فقهی است که به عنوان اساسی‌ترین و مطمئن‌ترین منبع و در کنار آن، سنت پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله)  و معصومین (علیهم  السلام)   می باشد که مشتمل بر احادیث، رفتارها و حتی تقریر آنان است و عقل سلیم بشری نیز از منابع فقه و حقوق اسلامی است. از این رو برای دستیابی به تفسیر و شرح هر موضوعی از نگاه دین، بایستی در همه آن منابع، آن را مورد بررسی قرارداد و تنها اکتفا به قرآن کافی نیست. در این کتاب مقدس تصریحی نسبت به غنا نشده است؛ ولی با توجه به احادیثی که در ذیل برخی آیات آمده، حرمت غنا به خوبی استفاده می شود.
۱. «وَ مِنَ النّاسِ مَنْ یَشْتَرِی لَهْوَ الْحَدِیثِ لِیُضِلَّ عَنْ سَبِیلِ اللّهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ یَتَّخِذَها هُزُواً أُولئِکَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِینٌ»[۲]؛ «و برخی از مردم سخنان بیهوده را می خرند تا مردم را از روی نادانی، از راه خدا گمراه سازند و آیات الهی را به استهزا گیرند؛ برای آنان عذابی خوارکننده است».
«لهو الحدیث» به هر گونه سخن با آهنگ سرگرم کننده و غفلت زا ـ که انسان را به بیهودگی یا گمراهی می کشاند ـ گفته می شود. روایات متعددی آن را به غنا تفسیر کرده و آن را از مصادیق «لهو الحدیث» می شمارد[۳].
۲. «فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ وَ اجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ»[۴]؛ «و از بت‌های پلید اجتناب کنید و از سخن باطل بپرهیزید».
«قول الزور» به گفتار باطل و بی واقعیت گفته می شود و در روایات مختلفی، غنا از مصادیق «قول الزور» بر شمرده شده است[۵].
۳. «وَ الَّذِینَ لا یَشْهَدُونَ الزُّورَ»[۶]؛ «و کسانی که شهادت به باطل نمی دهند [و در مجالس باطل شرکت نمی کنند]».
در بخشی از این سوره، به ویژگی‌های خوب بندگان خاص الهی اشاره گشته و در این آیه مشخصه یاد شده از صفات نیک آنان دانسته شده است. روایات متعددی در ذیل آیه آمده و واژه «الزور» را به غنا تفسیر کرده است[۷].
۴. «وَ الَّذِینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ»[۸]؛ «و آنها (مؤمنان) که از لغو و بیهودگی روی گردانند».
۵. «وَ إِذا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ»[۹]؛ «و [مؤمنان] هرگاه سخن لغو و بیهوده بشنوند، از آن روی بر می گردانند».
در تفسیر قمی در ذیل این دو آیه از امام معصوم (علیه السلام)  آمده که مقصود از «اللغو»، غنا است[۱۰]. تردیدی نیست که اگر این احادیث نبود، حرمت غنا از ظاهر آیات استنباط نمی شد! اهل بیت (علیهم  السلام)   با علم و دانش نشأت گرفته از غیب و با توسعه در معنای این واژه‌ها، غنا را از مصادیق آن دانسته‌اند؛ وگرنه فهم بشر از ظاهر آیات تجاوز نکرده و حرمت غنا را به طور مستقل از آیات درک و استنباط نمی کند.
گفتنی است؛ روایاتی که در ذیل آیات پیشین آمده، همگی غنا را به عنوان مصداق و از نمونه‌های بارز برشمرده است، نه اینکه تنها به غنا تفسیر شده و در آن منحصر گردد.

موسیقی در نگاه شیعه و سنی

پرسش ۳ . نظر شیعه و سنی درباره غنا چیست؟ آیا در میان فقیهان شیعی کسی هست که غنا را حلال بداند؟
غنا از مسائلی است که از دیر باز تاکنون مورد توجه و نظر فقیهان بوده و رساله‌های فراوانی در این زمینه نگاشته شده است. تمامی فقیهان شیعی بر این باورند که غنا حرام بوده و هیچ شک و تردیدی در آن نیست و اگر اختلافی هم هست، همه به مصادیق باز می گردد. از این رو سخن عده‌ای از فقیهان و نویسندگان ـ که اظهار می دارند دو تن از فقیهان شیعی (فیض کاشانی و محمدباقر سبزواری) قائل به حلیت غنا هستند و همان چیزی را معتقدند که اهل تسنن به آن گرایش دارند ـ توهم و گزافی بیش نیست!! اگر اندکی در سخن این دو فقیه تأمل و درنگ شود، روشن می گردد که آن دو نیز در اصل حرمت غنا تردیدی ندارند و معتقدند غنا دو قسم دارد: غنای حرام و غنای حلال. غنای حرام آن است که با محرمات دیگری از قبیل کلام باطل، نواختن آلات موسیقی و گرد آمدن زن و مرد در یک مکان و.. آمیخته شود (نظیر آنچه که در عصر بنی امیه و بنی عباس رواج داشته است). این نوع غنا با این ویژگی خودش، حرام است؛ نه اینکه حرمت تنها به این امور اختصاص یابد!
این دو فقیه بزرگوار یک دسته از آوازها را از اصل غنا استثنا کرده‌اند و آن غنا و آوازی است که در قالب اشعار و مراثی مذهبی و یا قرآن و ذکر بوده و از خدا و بهشت یاد می شود. این غنا حلال است. استثنا و جدا کردن، شاهد بر این است که ایشان اصل غنا را حرام می دانند و در حرمت غنا همسنگ فقیهان دیگر فتوا و نظر می دهند با این تفاوت که یک دسته از غنا و آوازها را حلال می دانند[۱۱]. لکن بیشتر فقیهان این نوع از غنا را نیز حرام می دانند و می گویند آواز قرآنی و مذهبی نیز اگر با مجالس لهو و خوش گذرانی تناسب داشته باشد، مشمول حرمت قرار می گیرد. در واقع آنان قالب (صوت) را حرام می دانند و برای محتوا نقشی قائل نیستند و یا حد اقل احتیاط می کنند. بر این اساس امام خمینی می گوید: این دو فقیه راهی بر خلاف اجماع فقیهان برنگزیده‌اند تا مورد طعن و سرزنش قرار گیرند؛ بلکه آنان نیز بر حرمت غنا فتوا داده‌اند؛ منتها در برخی ویژگی و خصوصیات با آنان اختلاف نظر دارند. افزون بر آن آیه اللّه  خویی در صحّت انتساب این نظر به محقق سبزواری، تردید دارد[۱۲].
اما تمامی فرقه‌های اهل تسنن بر این باورند که اصل غنا، به تنهایی حلال است و آنچه از محرمات همراه آن انجام می گیرد، آن را دچار مشکل و حرمت می سازد!![۱۳]

فلسفه حرمت موسیقی

پرسش ۴ . فلسفه حرمت موسیقی (لهوی) و غنا چیست؟
با پژوهشی اندک در قرآن و روایات و دیدگاه برخی از روان شناسان و پزشکان، می توان موارد ذیل را از حکمت‌های حرمت موسیقی دانست:
۱. گرایش به فساد: غنا و آواز مطرب و لهوی، انسان را به سوی شهوت و فساد اخلاقی می کشاند و از راه پرهیزکاری باز می دارد. مجلس غنا و موسیقی، معمولاً مرکز مفاسد گوناگون است. در حدیثی از نبی اکرم (صلی الله علیه و آله) آمده است: «غنا نردبان زنا است»[۱۴].
امام صادق (علیه السلام)  فرمود: «خانه‌ای که در آن غنا باشد، از فساد و فحشا مصون نخواهد بود»[۱۵]. و نیز: «غنا باعث پیدایش روح نفاق است»[۱۶]. روح نفاق همان آلودگی به فساد و کناره گیری از تقوا است. در تفسیر روح المعانی سخن یکی از سران قبایل را نقل می کند که به آنها می گفت: از غنا بپرهیزید که حیا را کم می کند؛ شهوت را می افزاید؛ شخصیت را درهم می شکند؛ جانشین شراب می شود و همان کاری را می کند که مستی انجام می دهد[۱۷].
۲. غفلت از یاد خدا: قرآن یکی از عوامل گمراهی را «لهو الحدیث»[۱۸] دانسته است. «لهو» چیزی است که انسان را چنان مشغول کند که باعث غفلت و بازماندن از کارهای مهم تر شود. گوش دادن به غنا قساوت قلب می آورد[۱۹] و در نتیجه باعث فراموشی خدا و معنویت می شود. از این رو در روایات اسلامی از «لهو الحدیث» به «غنا» تفسیر شده است[۲۰]؛ چه اینکه شنیدن غنا و موسیقی آن چنان اراده را سست و غریزه جنسی شخص را تحریک می کند که از یاد خدا و قیامت باز می ماند. در روایتی نبی اکرم (صلی  الله  علیه  و  آله)  فرمود: هر کس به غنا و موسیقی (لهوی) گوش فرا دهد قطعه‌ای از سرب (روز قیامت) در گوش او آب می شود[۲۱] و شاید این تعبیر کنایه از آن است که گوش او از شنیدن سخن حق کر می شود.
۳. زیان بخشی غنا بر اعصاب: به گواهی برخی از پزشکان، غنا و موسیقی آثار زیان باری بر روی اعصاب دارد[۲۲] و در حقیقت یکی از عوامل مهم تخدیر اعصاب به شمار می رود. مواد مخدر گاهی از راه دهان و نوشیدن وارد بدن می شوند (مانند شراب)؛ زمانی از راه بوییدن (مانند هروئین)؛ گاه از راه تزریق (مانند مرفین) و از راه حس شنوایی به جان و روان آدمی منتقل می شود (مانند غنا و موسیقی). از این رو بعضی از آهنگ‌ها چنان افراد را در نشئه فرو می برد که حالتی شبیه به مستی به آنها دست می دهد. البته گاهی به این حد و مرحله نمی رسد؛ ولی تخدیر خفیف ایجاد می کند و در پی آن آثار زیان باری روی اعصاب بر جای می گذارد و شخص را دچار افسردگی و مبتلا به فشار خون می کند[۲۳].
باید دانست که هر موسیقی و آهنگی شاید برای اعصاب زیان بار نباشد؛ بلکه موسیقی تند و استفاده زیاد و افراط در آن باعث تخدیر اعصاب می شود؛ با وجود این پیامدهای منفی معنوی آن حتی در سایر موارد نباید کوچک شمرده شود.

موسیقی لهوی

پرسش ۵ . گفته می شود موسیقی انسان را غافل می کند، بسیاری از امور روزمره نظیر انواع بازی‌ها و فیلم‌ها نیز این چنین هستند؛ پس چرا اینها حرام نیست؟
باید دانست لهو انواعی دارد که مهم‌ترین آنها عبارت است از:
۱. مشغول شدن انسان به امور غیر مهم و بی معنا و بیهوده؛ مانند بازی با تسبیح، بازی با محاسن صورت و برخی از اموری که هیچ فایده عقلایی در بر ندارد.
۲. مشغول شدن به اموری که اوقات فراغت را پر می کند و دارای فایده عقلایی است؛ چنان که حضرت علی (علیه السلام)  از پیامبراسلام (صلی الله علیه و آله)  نقل می کند: «نِعْمَ اللهوُ المِغْزَلُ لِلْمَرأه الصالِحَهِ»؛ «بافندگی لهو و سرگرمی زن صالح است»[۲۴]. بسیاری از بازی‌هایی که در این عصر رایج بوده و دارای هدف و منفعت عقلایی است، از مصادیق این قسم به شمار می رود.
۳. مشغول شدن به اموری که باعث طرب و شادی نفسانی و خارج شدن از حد اعتدال می گردد؛ مانند غنا و نواختن موسیقی.
در متون دینی، هیچ گاه لهو به صورت فراگیر و مطلق حرام نبوده؛ بلکه نوع خاصی از آن مورد مذمت و حرمت قرار گرفته است. «لهو حرام» آن است که شارع مقدس به طور جزئی و مشخص، به آن تصریح کرده و مورد نهی و سرزنش خود قرار داده است، مانند نواختن موسیقی و استماع آن[۲۵].
آیه اللّه  بروجردی می فرماید: حرمت برخی انواع لهو هر چند قطعی است؛ ولی نمی توان آن را به همه اقسام آن سرایت داد. لهو حرام آن است که انسان را از حد اعتدال و طبیعی خود بیرون آورد و باعث کاهش یا سلب جدیت عقل شود؛ مانند برخی آهنگ‌های موسیقی که هر کس بشنود، او را در حرکات و رفتار بی اختیار می سازد (هر چند از عاقل‌ترین انسان‌ها باشد)[۲۶] شبیه این سخن از آیه اللّه  وحید خراسانی نیز نقل شده است[۲۷].

دف شب عروسی

پرسش ۶ . اگر نواختن آلات موسیقی از جمله دف و دایره حرام است، پس چرا در عروسی حضرت زهرا (علیهاالسلام)  و یا هنگامی که پیامبر اسلام (صلی  الله  علیه  و  آله)   و اصحاب با پیروزی از جنگ برمی گشتند و عده‌ای دف می زدند، حضرت نهی نمی فرمودند؟
با دقت در امور ذیل، پاسخ پرسش فوق به خوبی روشن می شود:
۱. این نوع احادیث که غالباً در کتاب‌های اهل تسنن ـ آن هم به طور فراوان وجود دارد ـ ضعیف و غیر معتبر بوده و با مذهب آنان، سازگار است؛ چه اینکه آنان غنا و دف زنی را به ویژه در ایام جشن عروسی، عید و سرور و هنگام بازگشت از جنگ، حلال و جایز می دانند!![۲۸] ۲. در مقابل آن، روایات فراوان و معتبر موجود در کتاب‌های شیعه، به روشنی بر حرمت غنا و نواختن آلات لهو دلالت دارد.
۳. اگر به فرض اکثر این احادیث، معتبر و قابل پذیرش باشند، در نهایت به جهت ناهمگونی مضمون، با یکدیگر تعارض پیدا می کنند؛ در این صورت باید از قواعد فنی آن رشته بهره جست. در علم اصول قاعده‌ای هست که هرگاه دو دسته از روایات با یکدیگر تعارض کنند و هیچ راهی در سازگاری و جمع بین آنها نباشد، به مرجّحات عمل می شود که یکی از آنها، ناسازگاری با فتوای اهل تسنن است. هر حدیثی که با مذهب آنان مطابق و موافق باشد، آن را کنار می گذارند و به آن عمل نمی کنند و به روایتی که مخالف باشد، پایبند می شوند. مسئله فوق از این قبیل است، چه اینکه اهل تسنن غنا و موسیقی را حلال می شمارند و احادیث یاد شده، با این مذهب سازگار است (نه با مذهب شیعه).
۴. آنچه در باره ازدواج حضرت زهرا (علیهاالسلام)  از تاریخ و احادیث معتبر استفاده می شود، این است که رسول خدا (صلی  الله  علیه  و  آله)   در شب عروسی دختر گرامی شان به زنان دستور دادند اظهار خوشحالی کنند؛ ولی چیزی که موجب خشم خداوند باشد، انجام ندهند. گفته شده که عایشه و برخی از زنان، اشعاری در فضیلت و مقام حضرت زهرا (علیهاالسلام) می سرودند و اظهار سرور و شادمانی می کردند[۲۹] و مسئله دف و دایره زنی در احادیثی که هیچ سند و اعتباری ندارد، بیان شده است[۳۰].

موسیقی و فقها

پرسش ۷ . اگر موسیقی یک هنر مبتنی بر اصول و قواعد علمی و تاریخی است، آیا بهتر نیست فقیهان ـ که نه جزء عرف محسوب می شوند و نه کارشناس موسیقی هستند ـ درباره مصداق موسیقی حکم ندهند؟
تردیدی نیست که موسیقی، یک هنر و دانش به شمار می آید و دارای قواعد علمی و فرمول‌های پیچیده‌ای است و نیز تشخیص موضوع و مصادیق موسیقی حرام و حلال، بر عهده عرف و مکلف نهاده شده و وظیفه فقیهان تنها بیان و تبیین حکم است و به هیچ وجه نظر خاص فقهی آنان در این زمینه (موضوعات) معتبر و حجت نیست؛ جز در مواردی که موضوع از موضوعات شرعی باشد و یا شرع مقدس موضوع را با معیارهای خاص خود پایه صدور حاکم قرار داده باشد ولی با وجود آن اشاره به چند نکته در این راستا بایسته است:
یکم. بسیاری از مصادیق موسیقی حرام، طوری است که همه آن را درک می کنند و مجتهد نیز به عنوان یک مکلف و فرد (همانند دیگران) نظر عرفی خود را بیان می کند و مصادیق موسیقی حرام و حلال را از یکدیگر جدا می سازد.
دوم. با اندکی تأمل در رساله‌ها و استفتائات مراجع تقلید، روشن می شود که آنان به هیچ وجه پا به عرصه موضوع نگذاشته و در آن حکم صادر نکرده‌اند؛ بلکه تنها در حکم کلی موسیقی نظر خود را بیان نموده‌اند. برای مثال وقتی از آنان درباره برخی از آلات موسیقی (از قبیل پیانو، گیتار، سه تار و...) سؤال می شود، در پاسخ می گویند: استفاده از آنها به طور لهوی و مناسب مجالس فساد و خوش گذرانی حرام است و تشخیص آن بر عهده عرف است. در برخی موارد نیز به طور صریح اظهار داشته‌اند که تشخیص موسیقی حرام بر عهده عرف عام است؛ نه فقیه و یا کارشناس موسیقی[۳۱].
سوم. شارع مقدس فهم و شناخت الفاظ و مفاهیمی را که دارای حکم شرعی بوده، بر عهده عرف واگذار کرده و نظر و تشخیص او را مورد تأیید خود قرار داده است (مگر در موارد خاص)،[۳۲] و تردیدی نیست که عرف متدین و متشرع، موسیقی لهوی را به خوبی می شناسد؛ هر چند از اصول و قواعد علمی آن هیچ گونه اطلاعی نداشته باشد. این امر در بسیاری از موضوعات صادق است؛ برای مثال قمار، قانون و قواعد علمی دارد و مؤمنانی که اهل قمار نیستند و از قواعد آن بی خبرند، قمار بودن آن را به خوبی می شناسند. بنابر این لازم نیست که فقیه از قواعد دقیق و پیچیده علم موسیقی آگاهی داشته باشد تا بتواند فتوا صادر کند؛ بلکه همین اندازه برای او کافی است که دیدگاه دین را به کلیت خود بیان کند و تشخیص مصادیق و نمونه‌ها را به عرف و مردم واگذار نماید. افزون بر آنکه برخی از فقیهان از علم موسیقی و رموز و دقایق آن آگاهی داشته‌اند.

آلات مختص و مشترک موسیقی

پرسش ۸ . آلات موسیقی مختص به لهو و آلات مشترک کدام است؟ برای هر یک نمونه‌هایی بیان کنید؟
از دیدگاه فقهی، آلات موسیقی دو قسم است: آلات مختص و آلات مشترک. قسم اول به ابزار و آلاتی گفته می شود که نوعا در لهو و لعب به کار رفته و با آن آهنگ‌های مناسب مجالس فساد و رقص و پایکوبی نواخته می شود. این قسم هیچ منفعت حلالی در بر ندارد و استفاده از آن در هر حال اشکال دارد (هر چند به صورت لهوی نواخته نشود).
قسم دوم به آلاتی گفته می شود که می توان با آن آهنگ‌های حلال و حرام نواخت. اگر به طور لهوی و (مُطرب) و مناسب با مجالس یاد شده نواخته شود، استفاده از آن حرام است و در غیر این صورت نواختن آن اشکال ندارد. فقیهان و مراجع تقلید، در تبیین و تشخیص مصداق‌ها و نمونه‌ها و اینکه کدام آلات از قسم اول و کدام از قسم دوم است، اختلاف نظر دارند. اکثر آنان برخی از آلات و ابزار رایج موسیقی در این عصر را از آلات مشترک می دانند؛ مانند: طبل، سنج، نی، شیپور، دهل، ساز، تار، دف، سنتور و... ولی برای آلات مختص، به نمونه‌ها اشاره نکرده و تنها از حکم کلی آن سخن گفته‌اند و تشخیص مصداق را به عرف مردم واگذار کرده‌اند.

نوازندگی

پرسش ۹ . چرا گوش دادن به بعضی از آهنگ‌ها مجاز و حداکثر مشتبه است؛ اما استفاده از هر نوع ابزار آلات موسیقی به طور مطلق حرام است؟
دانستن چند امر در این زمینه بایسته است:
یکم. استفاده از همه نوع آلات موسیقی حرام نیست؛ بلکه اگر از آلاتی باشد که نوعا در لهو و لعب و حرام به کار می رود و منفعت حلالی در بر ندارد، استفاده از آن جایز نیست؛ ولی اگر از آلات مشترک باشد، نواختن آن به منظور منافع مشروع و حلال (مانند اجرای سرودهای انقلابی و برنامه‌های دینی و مانند آن) اشکال ندارد.
دوم. مسئله نوازندگی با استماع آهنگی که از آلات موسیقی تولید می شود، تفاوت بسیار دارد و هر دو از یک مقوله به شمار نمی رود: بلکه هر کدام حکم خاص خود را دارد. نواختن آلات مختص به لهو، به اتفاق همه مراجع تقلید در هر حال حرام است، هر چند در موردی به صورت غیر لهوی از آن استفاده شود؛ زیرا این گونه آلات (مختص به لهو) نوعا برای حرام ساخته شده و نگه داری آنها جایز نیست و باید از بین برود؛ ولی گوش دادن به آهنگ‌هایی که از این نوع آلات (آلات مختص) تولید می شود، تنها در صورتی حرام است که متناسب با مجالس لهو و خوش گذرانی باشد و در غیر این صورت محکوم به حلیت است. بنابراین ممکن است نواختن در این آلات حرام باشد، در حالی که گوش دادن به آن حلال و یا مشتبه و مشکوک باشد که باز هم استماع آن جایز می باشد.

طرب و لهو

پرسش ۱۰ . منظور از مطرب و لهوی بودن موسیقی چیست؟
«طرب و لهو» از واژه‌های اساسی و کلیدی است که در باب غنا و موسیقی به کار می رود «طرب» به حالت سبک عقلی گفته می شود که در اثر شنیدن آواز یا آهنگ در روان و نفس آدمی پدید می آید و او را از حد اعتدال خارج می کند. این امر تنها به حالت شادی اختصاص ندارد؛ بلکه ممکن است از آهنگ‌های غم و حزن آور نیز به دست آید. پس اختصاص دادن کلمه غنا به حالت شادی، توهمی بیش نیست؛ زیرا ممکن است از راه غنا حالت اندوه و حزن برای آدمی حاصل شود[۳۳] و از این راه اختیار و عنان آدمی از کف عقل او گرفته شود!!
گفتنی است که چه در باب شادی و چه در باب غم، غلبه هوای نفس و تهییج افکار باطل و تحریک شهوات نیز ملاک حصول غنا است. غنا همیشه فرحناک نیست؛ زیرا گاهی آدم هواپرست از راه غنا و توجه به فقدان معشوق و یا محرومیت از عشق جنسی، دچار هیجانات گشته به اندوه و غم مبتلا می گردد.
مقصود فقیهان از واژه «لهو»، سازگاری و همنوایی آواز و آهنگ نواخته شده با مجالس فساد و خوش گذرانی است؛ یعنی ممکن است نغمه‌ای طرب انگیز نباشد؛ ولی از نغمه‌هایی باشد که فقط در جلسات فاسقان و هواپرستان رایج باشد. این آهنگ را لهوی گویند و اگر از هر دو مشخصه (طرب و لهو) برخوردار باشد، مطرب لهوی گفته می شود.
تمامی مراجع تقلید «لهوی بودن» را جزء و قید اصلی موسیقی حرام می دانند؛ ولی در قید «طرب انگیزی» اختلاف نظر است. عده‌ای بر این باورند که این مشخصه به هیچ گونه در موسیقی حرام تأثیر ندارد و مقوم ماهیت غنا نیست؛ ولی برخی اظهار می دارند که موسیقی حرام باید از دو مشخصه «لهوی» و «طرب انگیزی» برخوردار باشد تا مشمول حرمت قرار گیرد[۳۴]. افزون برآن گاهی در کلام و عبارات برخی از فقیهان واژه «مطرب» به کار رفته، ولی مقصودشان لهوی بودن است[۳۵].

مجلس لهو و لعب

پرسش ۱۱ . مجالس لهو و لعب به چه نوع مجالسی گفته می شود؟
منظور مجالسی است که برای عیاشی، هوس رانی و رقص و پایکوبی تشکیل شده و نزد عرف متدین مجلس گناه محسوب گردد. اگر هر موسیقی ای به کیفیتی نواخته شود که مناسب آن باشد، گوش دادن به آن حرام است.
مقصود از مجالس لهو و لعب، آن نیست که در آن شراب، رقص و... باشد؛ بلکه منظور مجالس شأنی است؛ یعنی، آهنگ موسیقی به گونه‌ای باشد که اگر در مجلس عادی و یا به صورت فردی نیز نواخته شود، متناسب با مجلس فسق و گناه به کار می رود و انسان را به یاد فضای مجالس یاد شده می اندازد[۳۶].

استماع موسیقی

شنیدن آهنگ

پرسش ۱۲ . حکم گوش دادن به آهنگ بدون کلام چیست؟
آیات عظام امام، خامنه‌ای، فاضل و نوری: گوش دادن به هر آهنگی که مطرب و لهوی و مناسب مجالس گناه و خوش گذرانی است، جایز نیست (هر چند مشتمل بر کلام نباشد)[۳۷].
آیات عظام بهجت و صافی: گوش دادن به هر آهنگی که مطرب و لهوی و مناسب مجالس گناه و خوش گذرانی است، جایز نیست و گوش دادن به آهنگی که از نواختن آلات موسیقی تولید می شود، حرام است[۳۸].
آیات عظام تبریزی، سیستانی، مکارم و وحید: گوش دادن به هر آهنگ لهوی که مناسب مجالس گناه و خوش گذرانی است، جایز نیست (هر چند مشتمل بر کلام نباشد)[۳۹].
پرسش ۱۳ . گوش دادن به آهنگی که هیچ گونه توجهی به اشعار همراه با آن نمی شود و یا اصلاً به زبانی خوانده می شود که معنای آن فهمیده نمی شود، چه حکمی دارد؟
همه مراجع: گوش دادن به موسیقی حرام جایز نیست و توجه نداشتن به محتوا و عدم شناخت زبان خواننده، هیچ تأثیری در آن ندارد[۴۰].

موسیقی بدون تأثیر

پرسش ۱۴ . اگر استماع موسیقی هیچ گونه تأثیری در انسان نداشته باشد، آیا باز حرام است؟
همه مراجع: اگر از نوع موسیقی حرام باشد، گوش دادن به آن جایز نیست؛ هر چند در شخص تأثیر نداشته باشد[۴۱].
تبصره. موسیقی حرام، غالباً آثار ناپسندی دارد و باعث بیگانگی از خدا و تحریک شهوت و آلودگی به مفاسد دیگر می شود؛ ولی حکم تابع این امور نیست و اگر به فرض، در موردی موسیقی حرام، هیچ تأثیری در روح و روان انسان بر جای نگذارد، باز گوش دادن به آن جایز نیست.

موسیقی شعرهای مذهبی

پرسش ۱۵ . آیا در موسیقی حرام، لهوی بودن آن مطرح است یا محتوای شعرهایی که خوانده می شود؟ به تعبیر دیگر اگر اشعار خوب و مذهبی در قالب موسیقی مطرب و لهوی خوانده شود، آیا باز حرام است؟
همه مراجع: معیار در حرمت موسیقی، مطرب و لهوی بودن آن است؛ هر چند با محتوای اشعار مذهبی و اسلامی باشد[۴۲].
تبصره. برخی از مراجع تقلید (آیات عظام: تبریزی، سیستانی، مکارم و وحید) قید «طرب انگیزی» را جزء موسیقی حرام نمی دانند.

ملاک حرمت موسیقی

پرسش ۱۶ . آیا ملاک حرمت استماع غنا و موسیقی، طرب انگیز بودن آن است یا مناسب بودن آن با مجالس لهو و لعب؟
آیات عظام امام، خامنه‌ای، صافی، فاضل و نوری: ملاک حرمت آنها، هر دو مورد است[۴۳].
آیات عظام بهجت، تبریزی، سیستانی، مکارم، و وحید: ملاک حرمت آنها، مناسب بودن با مجالس لهو و خوش گذرانی است[۴۴].
پرسش ۱۷ . ویژگی‌های موسیقی (بدون کلام) حرام کدام است: داشتن ریتم تند، ایجاد رقص در شنونده، طرب انگیزی آن و یا هیچ کدام؟
آیات عظام امام، خامنه‌ای، فاضل و نوری: معیار حرمت موسیقی، مطرب و لهوی بودن آن و مناسبت آن با مجالس گناه و خوش گذرانی و فساد است[۴۵].
آیات عظام بهجت و صافی: نواختن و استفاده از موسیقی، به طور مطلق حرام است[۴۶].
آیات عظام تبریزی، سیستانی، مکارم و وحید: معیار حرمت موسیقی، لهوی و مناسب بودن آن با مجالس گناه و خوش گذرانی و فساد است[۴۷].
تبصره. موسیقی حرام معمولاً دارای نشانه‌های یاد شده است؛ ولی گاه ممکن است لهوی و مناسب مجالس گناه و خوش گذرانی باشد؛ اما با وجود آن دارای ریتم تند و ایجاد حالت رقص در شنونده نباشد. در این صورت نیز گوش دادن به آن حرام است.

موسیقی نیروبخش

پرسش ۱۸ . اگر گوش دادن به موزیک، باعث نیرو گرفتن و علاقه پیدا کردن به کار باشد، حکمش چیست؟
همه مراجع: اگر از نوع موسیقی حرام باشد، گوش دادن به آن جایز نیست (هر چند باعث علاقه پیدا کردن به کار شود)[۴۸].

موسیقی تفریحی

پرسش ۱۹ . آیا استماع موسیقی و یا غنا به قصد تفریح، تفنّن و گذراندن اوقات فراغت اشکال دارد؟
همه مراجع: اگر از نوع موسیقی حرام باشد، گوش دادن به آن جایز نیست (هر چند به منظور هدف یاد شده باشد)[۴۹].

موسیقی غم انگیز

پرسش ۲۰ . گوش دادن به موسیقی غم انگیز چه حکمی دارد؟
همه مراجع: در موسیقی حرام تفاوتی بین شاد و غم انگیز بودن آن نیست و گوش دادن به هر دو حرام است[۵۰].

موسیقی کوتاه

پرسش ۲۱ . آیا گوش دادن به موسیقی، حد (اندازه و زمان) مشخصی دارد؟ برای مثال اگر کسی دو دقیقه به قطعه‌ای از موسیقی لهوی گوش دهد، آیا مرتکب گناه شده است؟
همه مراجع: تفاوتی میان موسیقی کوتاه مدت و بلند مدت نیست[۵۱].

موسیقی ناخواسته

پرسش ۲۲ . شنیدن صدای موسیقی بدون اختیار، چه حکمی دارد؟
همه مراجع: آنچه حرام است گوش دادن به موسیقی است؛ ولی شنیده شدن آن بدون توجه، اشکال ندارد[۵۲].

موسیقی عروسی

پرسش ۲۳ . اگر به مجلس عروسی و مانند آن دعوت شدیم؛ ولی در اثنای امر، موسیقی و ترانه مبتذل پخش کردند، تکلیف چیست؟ آیا باید محل را ترک کنیم؟
همه مراجع: اگر احتمال تأثیر می دهید، با فراهم بودن شرایط، نهی از منکر کنید و اگر نمی پذیرند، چنانچه حضور شما باعث استماع موسیقی حرام یا تأیید گناه گردد، باید مجلس را ترک کنید؛ مگر آنکه عسر و حرج لازم آید[۵۳].
پرسش ۲۴ . در صورتی که در مجلسی مجبور هستیم موسیقی مطرب و لهوی را تحمل کنیم؛ آیا باز هم مرتکب گناه می شویم؟
همه مراجع: اگر احتمال تأثیر می دهید ـ با فراهم بودن سایر شرایط ـ باید نهی از منکر کنید و اگر نمی پذیرند، چنانچه حضور شما در آنجا باعث استماع موسیقی حرام و یا تأیید گناه گردد، مجلس را ترک کنید؛ مگر آنکه باعث فتنه و فساد شود. در این صورت ماندن در آن محل، به مقدار ضرورت اشکال ندارد. البته باید در صورت امکان از گوش دادن به موسیقی حرام اجتناب ورزید و اگر صدای آن بدون دلخواه به گوش شما رسید، اشکال ندارد[۵۴].
پرسش ۲۵ . من در مکانی کار می کنم که صاحب آن همیشه به نوارهای موسیقی مبتذل و حرام گوش می دهد و من هم مجبور به شنیدن آن هستم؛ آیا این کار برای من جایز است یا خیر؟
همه مراجع: اگر احتمال تأثیر می دهید ـ با تحقق سایر شرایط ـ باید او را نهی از منکر کنید و اگر نمی پذیرد، چنانچه مجبورید در آن مکان حضور داشته باشید کار کردن در آنجا برای شما اشکال ندارد؛ ولی باید به موسیقی مبتذل حرام گوش ندهید. و اگر صدای آن بدون دلخواه به گوش شما رسید، اشکال ندارد[۵۵].
تبصره. اگر این شخص بتواند بدون زحمت و مشقّت، شغل مناسب دیگری انتخاب کنید، باید این راه را برگزیند و فرض مسئله جایی است که ترک آن مکان و اختیار شغل دیگر، برای او دشوار و سخت است.

موسیقی اتوبوس

پرسش ۲۶ . در اتوبوسرانی بین شهری که نوار مبتذل می گذارند و تذکر فایده‌ای ندارد؛ حکم گوش دادن به آن چگونه است؟
همه مراجع: اگر احتمال تأثیر بدهید ـ با تحقّق سایر شرایط ـ باید نهی از منکر کنید و اگر نمی پذیرد، چنانچه حضور شما در اتوبوس باعث استماع موسیقی حرام یا تأیید گناه گردد، (اگر برایتان امکان دارد) باید پیاده شوید؛ ولی بدانید اگر به طور ناخودآگاه صدای موسیقی حرام به گوش شما برسد، اشکال ندارد[۵۶].

آهنگ مشکوک

پرسش ۲۷ . حکم گوش دادن به آهنگ و صداهای مشکوک چیست؟
همه مراجع (به جز صافی): گوش دادن به آهنگ و موسیقی‌های مشکوک، اشکال ندارد[۵۷].
آیه اللّه  صافی: گوش دادن به آهنگ‌هایی که با آلات موسیقی نواخته می شود، جایز نیست (هر چند مشکوک باشد)[۵۸].

موسیقی حماسی

پرسش ۲۸ . آیا می توان استفاده از موسیقی حرام را برای امری مهم تر، همچون مقابله با هجوم فرهنگی و سیاسی غرب (برای مدتی و یا مردم منطقه‌ای)، جایز دانست؟
همه مراجع: خیر، جایز نیست[۵۹].

موسیقی تحریک همسر

پرسش ۲۹ . آیا زن و شوهر به خاطر تمایل به یکدیگر و افزایش شهوت، می توانند به موسیقی گوش فرا دهند؟
همه مراجع: گوش دادن به موسیقی حرام جایز نیست و صرف افزایش تمایل به همسر، مجوز شرعی برای استماع آن محسوب نمی شود[۶۰].

نوازندگی:

حکم نوازندگی

پرسش ۳۰ . حکم نواختن با آلات موسیقی را بیان کنید؟
همه مراجع (به جز بهجت و صافی): اگر از آلاتی است که به لهو و حرام اختصاص دارد، نواختن آن (در هر حال) جایز نیست؛ ولی اگر از آلات مشترک باشد، استفاده از آن به منظور منافع مشروع و حلال اشکال ندارد[۶۱].
آیات عظام بهجت و صافی: به طور کلی نواختن با آلات موسیقی (لهو)، حرام است[۶۲].

دف زدن

پرسش ۳۱ . حکم استفاده از دف و دایره زنگی، در عروسی چیست؟
آیات عظام امام، خامنه‌ای و فاضل: استفاده از آلات موسیقی، برای نواختن موسیقی مطرب و لهوی (مناسب مجالس گناه و خوش گذرانی) جایز نیست و بین مجلس عروسی و غیر آن تفاوتی نیست[۶۳].
آیات عظام تبریزی، سیستانی، مکارم، نوری و وحید: استفاده از آلات موسیقی برای نواختن موسیقی لهوی (مناسب مجالس گناه و خوش گذرانی)، جایز نیست و بین مجلس عروسی و غیر آن تفاوتی نیست[۶۴].
آیات عظام بهجت و صافی: استفاده از آن جایز نیست و بین مجلس عروسی و غیر آن تفاوتی نیست[۶۵].

حکم ساز

پرسش ۳۲ . آیا همه سازهای دستی و الکترونیکی ایرانی و غربی، حکم واحدی دارند؟
همه مراجع (به جز بهجت و صافی): اگر از آلات موسیقی مختص به لهو باشد، استفاده از آن جایز نیست و اگر از آلات مشترک است، استفاده از آن به منظور منافع مشروع و حلال اشکال ندارد[۶۶].
آیات عظام بهجت و صافی: استفاده از آلات موسیقی و لهو جایز نیست[۶۷].

زدن ظرف و حلبی

پرسش ۳۳ . کوبیدن بر روی ظروف پلاستیکی و حلبی در عروسی‌ها و غیر آن چه حکمی دارد؟
همه مراجع (به جز تبریزی و سیستانی): اگر به طور لهوی و مناسب مجالس گناه و خوش گذرانی کوبیده نشود، اشکال ندارد[۶۸].
آیات عظام تبریزی و سیستانی: کوبیدن بر ظروف یاد شده، حرام نیست[۶۹].

موسیقی متن

پرسش ۳۴ . استفاده از موسیقی برای تعلیم مسائل شرعی و پیام‌های اخلاقی و بهداشتی چه حکمی دارد؟ به عنوان مثال بسیاری از احکام را می توان در قالب نظم آورد و با موسیقی موزون تنظیم و به صورت نوارهای کاست به بازار عرضه کرد که مورد پسند و علاقه کودکان، نوجوانان و جوانان قرار گیرد و از این راه آنها را با ضرورت حکمت و چگونگی اجرای احکام و دستورات اسلامی آشنا ساخت؟
همه مراجع (به جز بهجت و صافی): اگر از انواع موسیقی حرام باشد، استفاده از آن جایز نیست؛ هر چند به منظور هدف یاد شده باشد[۷۰].
آیات عظام بهجت و صافی: استفاده از آلات موسیقی مطلقا حرام است[۷۱].

موزیک متن فیلم

پرسش ۳۵ . استفاده از موسیقی غربی برای موزیک متن فیلم و برنامه‌های رادیویی و تلویزیونی چه حکمی دارد (با توجه به اینکه به جهت انس نداشتن ذائقه ایرانی با آن، طرب انگیز هم نیست)؟
همه مراجع: اگر از نوع موسیقی حرام باشد، جایز نیست و تفاوتی بین زبان‌ها و کشورهای محل تولید نیست[۷۲].

موسیقی درمانی

پرسش ۳۶ . امروزه موسیقی برای معالجه بعضی از بیماری‌های روانی (مانند افسردگی، اضطراب، مشکلات جنسی و سرد مزاجی زنان) به کار می رود، حکم آن چیست؟
همه مراجع: اگر نظر پزشک متخصص و امین بر این است که تنها راه معالجه و درمان آن، استفاده از موسیقی است، گوش دادن آن به مقداری که درمان بیمار اقتضا می کند، اشکال ندارد[۷۳].
تبصره. فرض فوق بسیار نادر است و خداوند متعال در کارهای حرام ـ از جمله موسیقی ممنوع ـ شفا قرار نداده است و پاسخ یاد شده تنها در هنگام ضرورت به کار می آید.

موسیقی صدا و سیما

پرسش ۳۷ . گاهی از صدا و سیما و یا نوار ضبط صوت، آهنگ‌هایی پخش می شود که به نظر من مناسب با مجالس لهو و خوش گذرانی است؛ در حالی که در نظر دیگران این چنین نیست! آیا می توانم آنان را از گوش دادن به آن منع کنم؟
همه مراجع: بر شما واجب است به آن گوش ندهید؛ ولی نهی دیگران مبتنی بر این است که آنان هم آن را موسیقی حرام بدانند[۷۴].
تبصره. یکی از شرایط وجوب امر به معروف و نهی از منکر، آن است که حرام بودن منکر در حق فاعل ثابت و یا اصرار بر گناه داشته باشد و فرض مسئله جایی است که موسیقی یاد شده، در نظر دیگران از نوع موسیقی حرام نیست؛ در نتیجه نهی از منکر در اینجا ساقط می شود.
پرسش ۳۸ . بعضی از موسیقی‌های تلویزیون، همان موسیقی غربی است که تنها آوازش برداشته شده است! آیا گوش دادن آن به صرف اینکه در نظام اسلامی پخش می شود، جایز است؟ به تعبیر دیگر آیا ممکن است مکان پخش موسیقی در حکم تأثیر داشته باشد؟
همه مراجع: اگر از نوع موسیقی حرام باشد، گوش دادن به آن جایز نیست و محل پخش، تأثیری در جواز و حرمت آن ندارد[۷۵].
پرسش ۳۹ . با توجه به نظارت رهبری بر سازمان صدا و سیما، موسیقی آن چه حکمی دارد؟
همه مراجع: اگر از نوع موسیقی حرام باشد، گوش دادن به آن جایز نیست و صرف پخش آن از این رسانه، دلیلی بر جواز آن نیست؛ ولی صداهای مشکوک اشکال ندارد[۷۶].
پرسش ۴۰ . اگر فتوای ولی فقیه با مرجع تقلید، در گوش کردن به بعضی از موسیقی‌های صدا و سیما تفاوت داشته باشد، تکلیف چیست؟
همه مراجع: هر کس باید به فتوای مرجع تقلید خود عمل کند[۷۷].

موسیقی و نهی از منکر

پرسش ۴۱ . بیشتر وقت‌ها در عروسی‌ها به پخش نوارهای موسیقی می پردازند که بعضی از آنها از صدا و سیما هم پخش می شود؛ آیا نیروی انتظامی و یا بسیج و یا نهاد دیگری می توانند آنها را از این عمل باز دارند و نهی از منکر کنند؟
همه مراجع: اگر از نوع موسیقی حرام باشد، گوش دادن به آن جایز نیست و نهادهای یاد شده وظیفه دارند ارشاد و نهی از منکر کنند. صرف پخش شدن آن از صدا و سیما، دلیلی بر جواز آن نیست؛ ولی صداهای مشکوک اشکال ندارد[۷۸].
تبصره. امر به معروف و نهی از منکر، متوقف بر تشخیص موضوع و تحقق شرایط آن است و تعرض به خانه‌های مردم، جایز نیست و نیروهای انتظامی باید مطابق مقررات عمل کنند.

موسیقی خوابگاه

پرسش ۴۲ . در مورد کسانی که در خوابگاه‌های دانشجویی به موسیقی‌های مبتذل گوش می دهند، چه باید کرد؟
همه مراجع: اگر احتمال تأثیر می دهید، در صورت فراهم بودن سایر شرایط، باید نهی از منکر کنید و یا به مسئولان دانشگاه اطلاع دهید و اگر نمی پذیرند، واجب است از گوش دادن به آن اجتناب کنید و چنانچه به طور ناخودآگاه به گوش شما برسد، اشکال ندارد[۷۹].

مرجع تشخیص موسیقی

پرسش ۴۳ . آیا ملاک در تشخیص موسیقی حرام، نوع مردم است یا شخص؟
همه مراجع: ملاک نوع مردم (متدین) است؛ نه شخص مکلّف[۸۰].
پرسش ۴۴ . ملاک و مرجع تشخیص موسیقی و غنای حرام، در نظام اسلامی کیست: وزارت ارشاد، حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی، کارشناسان موسیقی، فقیهان و یا عرف؟
همه مراجع: در تعیین و تشخیص موسیقی حرام و حلال، باید به عرف عام مراجعه کرد[۸۱].
تبصره. فقیهان، کارشناسان موسیقی و نهادهای فرهنگی نیز می توانند در زمینه موضوعات، اظهار نظر کرده و موسیقی و غنای حرام و حلال را بر اساس نظر عرفی خود، معرفی کنند.

نوار غیر قانونی

پرسش ۴۵ . آیا می شود به نواری که از نظر قانونی غیر مجاز است؛ ولی شرعا غنا و مطرب محسوب نمی شود، گوش داد؟
همه مراجع: اگر موسیقی و غنای حرام نباشد، گوش دادن به آن حرام نیست؛ ولی رعایت قانون و مقررات واجب است[۸۲].

موسیقی خارج از کشور

پرسش ۴۶ . گوش دادن به ترانه‌ها و موسیقی‌های تولید شده در خارج، چه حکمی دارد؟
همه مراجع: گوش دادن به موسیقی حرام، جایز نیست و هیچ تفاوتی بین تولید داخل و خارج نیست[۸۳].

موسیقی سنتی و غربی

پرسش ۴۷ . آیا میان انواع موسیقی‌ها ـ از قبیل اصیل (سنتی)، کلاسیک، محلی، پاپ و... ـ تفاوتی در حکم هست؟
همه مراجع: خیر، هیچ گونه تفاوتی میان آنها در حکم نیست و معیار حرمت استماع موسیقی، مطرب و لهوی بودن آن است[۸۴].

آموزش و ترویج موسیقی

نشر کتاب موسیقی

پرسش ۴۸ . حکم انتشار کتاب در زمینه مسائل آموزشی و تحقیقی موسیقی چیست؟
همه مراجع: اصل نشر و تألیف کتاب، در علم موسیقی اشکال ندارد[۸۵].

نگه داری آلات موسیقی

پرسش ۴۹ . حکم نگه داری آلات موسیقی چیست؟
آیات عظام امام، خامنه‌ای، سیستانی، فاضل، مکارم و نوری: اگر از آلاتی است که به لهو و حرام اختصاص دارد، نگه داری آنها جایز نیست و باید آنها از بین برد؛ ولی اگر از آلات مشترک است، اشکال ندارد[۸۶].
آیات عظام تبریزی و وحید: اگر از آلاتی است که به لهو و حرام اختصاص دارد، نگه داری آنها بنابر احتیاط واجب جایز نیست و باید آنها را از بین برد؛ ولی اگر از آلات مشترک است و منفعت حلالی (هرچند کم) دربرداشته باشد، اشکال ندارد[۸۷].
آیات عظام بهجت و صافی: نگه داری آلات موسیقی (لهو) جایز نیست و باید آنها را از بین برد[۸۸].

خرید آلات موسیقی

پرسش ۵۰ . حکم خرید و فروش آلات موسیقی چیست؟
همه مراجع (به جز بهجت و صافی): اگر از آلاتی است که به لهو و حرام اختصاص دارد، خرید و فروش آن جایز نیست ولی اگر از آلات مشترک باشد معامله آن اشکال ندارد[۸۹].
آیات عظام بهجت و صافی: خرید و فروش آن جایز نیست[۹۰].

چاپ آگهی موسیقی

پرسش ۵۱ . چاپ آگهی در مطبوعات و یا انعکاس در صدا و سیما به منظور جلب افراد مورد نظر، برای آموزش موسیقی چه حکمی دارد؟ آیا مصداق ترویج است؟
همه مراجع (به جز بهجت و صافی): اگر به منظور جذب افراد برای آموزش موسیقی حرام باشد جایز نیست[۹۱].
آیات عظام بهجت و صافی: این کار حرام است[۹۲].

نمایشگاه آلات موسیقی

پرسش ۵۲ . حکم تشکیل نمایشگاه آلات موسیقی چیست؟
همه مراجع: حکم نگه داری آلات موسیقی را دارد[۹۳].

نمایش آلات موسیقی

پرسش ۵۳ . آنچه از تلویزیون پخش می شود، باید جنبه تصویری و دیداری داشته باشد متأسفانه سال‌ها است که تلویزیون صدای موسیقی را پخش می کند و روی این صدا تصویر منظره و طبیعت قرار می دهد. هنرمندان این رشته، این اقدام تلویزیون را توهین به اصل موسیقی می دانند و می گویند: چگونه است که صدای ساز پخش می شود، لیکن تصاویر آن ممنوع است، حال این سؤال مطرح است که اگر موسیقی حلال پخش می شود، آیا نشان دادن آلات آن از سیمای جمهوری اسلامی حرام است؟!
همه مراجع (به جز بهجت و صافی): نشان دادن ابزار و آلاتی که به لهو و حرام اختصاص دارد، جایز نیست؛ ولی نمایش آلات مشترک اشکال ندارد[۹۴].
آیات عظام بهجت و صافی: نمایش ابزار و آلات موسیقی جایز نیست[۹۵].

کثیر نوار موسیقی

پرسش ۵۴ . ضبط و تکثیر ترانه و موسیقی، چه حکمی دارد؟
همه مراجع: اگر از نوع موسیقی حرام باشد، ضبط و تکثیر آن جایز نیست[۹۶].
پرسش ۵۵ . درآمدی که از رهگذر تکثیر و توزیع نوار و سی دی‌های موسیقی به دست می آید، حلال است یا حرام؟
همه مراجع: اگر از نوع موسیقی حرام است، خرید و فروش و درآمد حاصل از آن، حرام می باشد[۹۷].

آموزش موسیقی

پرسش ۵۶ . حکم آموزش و یادگیری نوازندگی آلات موسیقی چیست؟
همه مراجع (به جز بهجت و صافی): آموزش و یادگیری نوازندگی با آلات مختص (به لهو)، جایز نیست و اگر از آلات مشترک باشد، به منظور استفاده مشروع و حلال، اشکال ندارد[۹۸].
آیات عظام بهجت و صافی: آموزش و یادگیری نوازندگی با آلات موسیقی (لهو) حرام است[۹۹].
پرسش ۵۷ . آیا دانشجو می تواند در رشته موسیقی ادامه تحصیل دهد؟ در صورتی که تحصیلات دانشگاهی برای وی ضروری باشد، چه حکمی دارد؟
همه مراجع (به جز بهجت و صافی): اگر تحصیلات او به صورت تئوری باشد، اشکال ندارد؛ ولی اگر به صورت عملی باشد، تنها در آموزش نواختن آلات مشترک به طور غیر لهوی (و غیرمطرب) جایز است[۱۰۰].
آیات عظام بهجت و صافی: اگر تحصیلات او به صورت تئوری باشد، اشکال ندارد؛ ولی آموزش به صورت عملی جایز نیست[۱۰۱].
پرسش ۵۸ . می خواهم بنا به علاقه زیادم، موسیقی را یاد بگیرم و از طرفی دوست ندارم با شرع مغایرتی داشته باشد؛ لطفا بگویید آیا یادگیری آلات موسیقی صرفا برای استفاده شخصی اشکال دارد؟
همه مراجع (به جز بهجت و صافی): آموزش و یادگیری آلات مختص به لهو، جایز نیست؛ هر چند برای استفاده شخصی باشد. اما در آلات مشترک به منظور اغراض و منافع مشروع، اشکال ندارد[۱۰۲].
آیات عظام بهجت و صافی: آموزش و یادگیری آلات موسیقی (لهو) جایز نیست[۱۰۳].

غـنـا و آواز:

حکم غنا و آواز

پرسش ۵۹ . غنایی که از نظر فقهی موضوع حکم حرمت قرار گرفته، چیست؟
آیات عظام امام، بهجت، خامنه‌ای، صافی، فاضل و نوری: غنا، آوازی است که در گلو غلتانده (چهچهه) و باعث طرب شود و مناسب با مجالس لهو و خوش گذرانی و فساد انجام گیرد. آواز با این مشخصه، خواندن و استماعش حرام است؛ خواه در کلام حق باشد یا کلام باطل[۱۰۴].
آیه اللّه  تبریزی: غنا، آوازی است که مناسب با مجالس لهو و خوش گذرانی و فساد انجام گیرد و محتوای آن کلام باطل باشد. آواز با این مشخصه، خواندن و استماعش حرام است و اگر محتوای آن کلام صحیح و حق باشد، بنابر احتیاط واجب جایز نیست[۱۰۵].
آیات عظام مکارم و وحید: غنا، آوازی است که مناسب با مجالس لهو و خوش گذرانی و فساد انجام گیرد. آواز با این مشخصه، خواندن و استماعش حرام است؛ خواه در کلام حق باشد یا باطل[۱۰۶].
آیه اللّه  سیستانی: غنا، آوازی است که مناسب با مجالس لهو و خوش گذرانی انجام گیرد و اگر محتوای آن کلام باطل و یا قرآن، ذکر و دعا باشد، آواز با این مشخصه، خواندن و استماعش حرام است و اگر محتوای آن کلام حق و صحیح باشد (به جز قرآن ذکر و دعا)، بنابر احتیاط واجب جایز نیست[۱۰۷].

ملاک حرمت غنا

پرسش ۶۰ . آیا حکم غنا مربوط به قالب (صوت) یا مربوط به محتوا (کلام) است، یا هر دو؟
همه مراجع (به جز تبریزی و سیستانی): به قالب (صوت) مربوط است و محتوا هیچ نقشی ندارد[۱۰۸].
آیه اللّه  تبریزی: به هر دو مربوط است؛ اگر محتوای غنا کلام باطل باشد، خوانندگی و گوش دادن به آن حرام است و اگر کلام صحیح و حق باشد، بنابر احتیاط واجب جایز نیست[۱۰۹].
آیه اللّه  سیستانی: به هر دو مربوط است؛ اگر محتوای غنا کلام باطل باشد، خوانندگی و گوش دادن به آن حرام است و اگر کلام صحیح و حق باشد، بنابر احتیاط واجب جایز نیست؛ مگر آنکه محتوا قرآن و دعا و ذکر باشد (که در این صورت حکم فرض اول را دارد)[۱۱۰].

نیت غنا

پرسش ۶۱ . هرگاه خواننده در آوازخوانی خود، نیت و انگیزه غنا نداشته باشد؛ ولی شنونده آن را غنا بپندارد، تکلیف چیست؟! آیا گوش دادن به آن جایز است؟!
همه مراجع: اگر شنونده آن را غنا بداند، گوش دادن به آن جایز نیست[۱۱۱].
=== غنای کودکان === پرسش ۶۲ . گوش دادن به غنای اطفال چه حکمی دارد؟
همه مراجع: اگر به صورت غنا بخوانند، گوش دادن به آن جایز نیست؛ هر چند خواندن آن برای کودکان اشکال نداشته باشد[۱۱۲].

غنا در مجلس عروسی

پرسش ۶۳ . آیا غنا و آواز خوانی زن در شب عروسی جایز است؟
همه مراجع (به جز سیستانی و مکارم): اگر محتوای آن باطل نباشد، اشکال ندارد[۱۱۳].
آیات عظام سیستانی و مکارم: بنابر احتیاط واجب جایز نیست[۱۱۴].
تبصره. در صورتی آوازخوانی زن در شب عروسی جایز است که صدای او را مرد اجنبی نشنود و به همراه آن موسیقی لهوی نیز به کار نرود.
پرسش ۶۴ . گوش دادن به صدای ترانه زن ایرانی و خارجی، چه حکمی دارد؟
همه مراجع: گوش دادن به غنا حرام است؛ خواه خواننده، ایرانی باشد و یا خارجی[۱۱۵].
پرسش ۶۵ . آیا مجوّز وزارت ارشاد در حکم تک خوانی و یا جمع خوانی زن و مرد تأثیر دارد؟
همه مراجع: مجوّز وزارت ارشاد یا هر نهاد دیگری، هیچ تأثیری در حکم ندارد[۱۱۶].

صدای مداحی زن

پرسش ۶۶ . در برخی موارد مرثیه خوانی و یا مداحی زنان در مجلس خودشان، به گونه‌ای است که صدای آنان با بلندگو به گوش مردان رهگذر می رسد، آیا این عمل جایز است؟
همه مراجع (به جز مکارم): اگر صدای آنان در معرض ریبه، تلذّذ و تهییج شهوت باشد، جایز نیست[۱۱۷].
آیه اللّه  مکارم: خیر، جایز نیست[۱۱۸].

صدای گریه زن

پرسش ۶۷ . حکم استماع صدای گریه زن نامحرم، چه حکمی دارد؟
همه مراجع: اگر باعث تهییج شهوت و مفسده نشود، اشکال ندارد[۱۱۹].

صدای خنده زن

پرسش ۶۸ . لبخند و خندیدن هنگام صحبت با مرد نامحرم چه حکمی دارد؟
همه مراجع: اگر خنده او طوری باشد که باعث تهییج شهوت نامحرم شود، جایز نیست[۱۲۰].
پرسش ۶۹ . شنیدن صدای خنده زنان در مجلس فامیلی و غیره، چه حکمی دارد؟
همه مراجع: اگر شنیدن آن باعث تلذذ و ترس افتادن به گناه نباشد، اشکال ندارد[۱۲۱].

صدای تلاوت زن

پرسش ۷۰ . از آنجایی که این جانب در رشته علوم و فنون کتابت و قرائت قرآن مجید، در دانشگاه تحصیل می کنم و قرائت صوت جزء درس‌های اصلی می باشد، خواندن قرآن با صوت زیبا برای یادگیری در مقابل استاد مرد چگونه است؟
همه مراجع (به جز مکارم): اگر به صورت غنا نباشد و باعث تهییج شهوت شنونده نگردد و مفسده دیگری نیز نداشته باشد، اشکال ندارد[۱۲۲].
آیه اللّه  مکارم: جایز نیست[۱۲۳].

صدای دکلمه زن

پرسش ۷۱ . گوش کردن به صدای زن ـ که به صورت شعر و دکلمه خوانده می شود و گاهی با احساسات شاعرانه نیز همراه است ـ چه حکمی دارد؟
آیه اللّه  صافی: جایز نیست[۱۲۴].
همه مراجع (به جز صافی): اگر باعث تهییج شهوت و مفسده نشود، اشکال ندارد[۱۲۵].

صدای کودکانه زن

پرسش ۷۲ . آیا زن می تواند در برنامه‌های کودکان و امثال آن، صدای خود را به لحن کودکان در بیاورد و آواز بخواند؟
آیات عظام امام، بهجت، صافی، فاضل و مکارم: خیر، خوانندگی زن (به هر شکلی که باشد) جایز نیست و گوش دادن به آن نیز حرام است[۱۲۶].
آیات عظام تبریزی، خامنه‌ای، سیستانی، نوری و وحید: اگر به صورت غنا نباشد و باعث تهییج شهوت شنونده نشود و مفسده‌ای بر آن مترتب نگردد، اشکال ندارد و گوش دادن به آن نیز جایز است[۱۲۷].

همخوانی زنان

پرسش ۷۳ . همخوانی زنان در سرودها و تواشیح، چه حکمی دارد و آیا شنیدن آن جایز است؟
آیات عظام امام، تبریزی، خامنه‌ای، سیستانی، فاضل، نوری و وحید: اگر باعث تهییج شهوت و مفسده نگردد، اشکال ندارد[۱۲۸].

آیات عظام بهجت، صافی و مکارم: اگر باعث مفسده شود، حرام است و بدون آن نیز بنابر احتیاط واجب جایز نیست[۱۲۹].

جمع خوانی زن و مرد

پرسش ۷۴ . همخوانی زنان و مردان در سرودها و تواشیح، چه حکمی دارد؟ آیا شنیدن آن جایز است؟
آیات عظام امام، تبریزی، خامنه‌ای، سیستانی، فاضل، نوری و وحید: اگر به صورت غنا نباشد و باعث تهییج شهوت نشود و مفسده دیگری نیز نداشته باشد، اشکال ندارد[۱۳۰].
آیات عظام بهجت، صافی و مکارم: اگر باعث مفسده شود، حرام است و بدون آن نیز بنابر احتیاط واجب جایز نیست[۱۳۱].

آواز زن برای شوهر

پرسش ۷۵ . آیا آواز خواندن زن برای شوهرش جایز است؟
همه مراجع: اگر به صورت غنا باشد، جایز نیست[۱۳۲].
پرسش ۷۶ . در شب عروسی آواز زن را بر روی نوار یا سی دی ضبط می کنند، آیا بر زنان جایز است در روزهای دیگر نیز آن را گوش کنند؟
همه مراجع: خیر، جواز استماع آواز خوانی زن، مختص به شب عروسی است و گوش دادن در غیر این شب جایز نیست[۱۳۳].

آواز شب عروسی

پرسش ۷۷ . آیا جایز است زن در شب عروسی (در مجلس زنان)، غنا و آواز بخواند و عده‌ای به رقص و زدن بر روی میز و صندلی مشغول شوند؟ حکم چنین مجلسی از نظر شرع چیست (البته از آلات موسیقی استفاده نمی شود)؟
همه مراجع (به جز تبریزی و خامنه‌ای): در فرض مذکور اشکال دارد[۱۳۴].
آیه اللّه  تبریزی: اگر مرد یا پسر ممیز در مجلس زنانه حضور نداشته باشد و از موسیقی لهوی نیز استفاده نکنند، آواز زن در مجلس زنان و رقص زن برای زنان و زدن بر میز و صندلی و مانند آن ـ که از آلات موسیقی محسوب نمی شود ـ اشکال ندارد[۱۳۵].
آیه اللّه  خامنه‌ای: اگر کیفیت زدن به شیوه متداول در عروسی‌های سنتی باشد و لهو محسوب نشود و نیز رقص زن برای زنان، باعث تحریک شهوت و یا مفسده دیگر نگردد، اشکال ندارد[۱۳۶].
پرسش ۷۸ . اگر زن در شب عروسی غنا بخواند، آیا مردان محرم می توانند به آن گوش فرا دهند؟
همه مراجع (به جز سیستانی، صافی و مکارم): اگر باعث تهییج شهوت مرد گردد، جایز نیست (خواه محرم باشد یا نامحرم)[۱۳۷].
آیه اللّه  صافی: خیر، استماع آن بر مرد حرام است (خواه محرم باشد یا نامحرم)[۱۳۸].
آیات عظام سیستانی و مکارم: بنابر احتیاط واجب آواز خوانی زن در شب عروسی جایز نیست[۱۳۹].
پرسش ۷۹ . استفاده از آهنگ‌های مبتذل (موسیقی حرام)، در مجالس عروسی زنان چه حکمی دارد؟
همه مراجع: گوش دادن به موسیقی حرام ـ هر چند در مجالس عروسی زنان باشد ـ جایز نیست[۱۴۰].
تبصره. «موسیقی» و «غنا» دو مقوله است. آنچه که در مجالس عروسی زنان جایز شمرده شده، غنا و آوازخوانی زن است؛ ولی موسیقی لهوی در هر حال حرام است.
پرسش ۸۰ . آیا جایز است همراه غنا و آوازخوانی زن در مجالس عروسی، دف و دایره بزنند؟
همه مراجع (به جز سیستانی و مکارم): آواز خوانی زن در شب عروسی اشکال ندارد؛ ولی باید از دف و دایره زدن اجتناب شود[۱۴۱].
آیات عظام سیستانی و مکارم: آواز خوانی زن در شب عروسی، بنابر احتیاط واجب نیست و دف و دایره زدن، حکم سایر آلات موسیقی را دارد[۱۴۲].
تبصره. دف و دایره زدن در این نوع مجالس، غالباً به صورت لهوی مورد استفاده قرار می گیرد؛ لذا مراجع بزرگوار تقلید آن را حرام می دانند.

جشن میلاد امامان

پرسش ۸۱ . آیا غنا و آوازخوانی زن در مجالس جشن میلاد و اعیاد ائمه (علیهم  السلام)  و مانند آن جایز است؟
همه مراجع: خیر، غنا و آوازخوانی زن در میلاد و اعیاد ائمه (علیهم  السلام)   و جشن‌های دیگر، حرام است[۱۴۳].

کف زدن

دست زدن در عروسی

پرسش ۸۲ . حکم دست زدن در مراسم عروسی چیست؟
آیات عظام امام، بهجت، خامنه‌ای، صافی، فاضل و مکارم: اگر به طور متعارف و غیر لهوی باشد، اشکال ندارد[۱۴۴].
آیه اللّه  نوری: اگر جلف و سبک نباشد، اشکال ندارد[۱۴۵].
آیات عظام تبریزی و سیستانی: دست زدن فی نفسه (به تنهایی) اشکال ندارد[۱۴۶].
آیه اللّه  وحید: بنابر احتیاط واجب، دست زدن جایز نیست[۱۴۷].

دست زدن در میلاد ائمه (علیهم  السلام)  

پرسش ۸۳ . حکم دست زدن در مراسم و جشن‌هایی که به مناسبت ایام ولادت و اعیاد ائمه (علیهم  السلام)   برگزار می شود، چیست؟
آیات عظام امام، بهجت، خامنه‌ای، صافی، صافی، فاضل و مکارم: اگر دست زدن به نحو متعارف (غیرلهوی) باشد، اشکال ندارد؛ ولی این کار با مجالس اهل بیت (علیهم  السلام)   مناسبت ندارد و بهتر است فضای این مراسم، به ذکر صلوات و تکبیر و مانند آن معطر گردد[۱۴۸].
آیه اللّه  نوری: دست زدن در این گونه مجالس اگر سبک و جلف نباشد، اشکال ندارد؛ ولی بهتر است فضای این مراسم به ذکر صلوات و تکبیر و مانند آن معطر گردد[۱۴۹].
آیات عظام تبریزی و سیستانی: دست زدن در این گونه مجالس اشکال ندارد؛ ولی این کار با مجالس اهل بیت (علیهم  السلام)   مناسبت ندارد و بهتر است فضای این مراسم، به ذکر صلوات و تکبیر و مانند آن معطر گردد[۱۵۰].
آیه اللّه  وحید: بنابر احتیاط واجب، از دست زدن خودداری شود[۱۵۱].

دست زدن برای تشویق

پرسش ۸۴ . حکم دست زدن به منظور تشویق و تأیید شخص یا کاری، چگونه است؟
آیات عظام امام، بهجت، خامنه‌ای، صافی مکارم و وحید: چنانچه به نحو متعارف (غیرلهوی) باشد، اشکال ندارد[۱۵۲].
آیات عظام تبریزی، سیستانی و فاضل: اشکال ندارد[۱۵۳].
آیه اللّه  نوری: دست زدن به تنهایی حرام نیست؛ ولی اگر جلف و سبک باشد باید از آن خودداری شود[۱۵۴].

دست زدن در مساجد

پرسش ۸۵ . حکم دست زدن در مساجد و حسینیه‌ها چیست؟
آیات عظام فاضل، مکارم و نوری: در این گونه مکان‌های مقدس، باید از دست زدن پرهیز شود[۱۵۵].
آیات عظام امام، بهجت، تبریزی، خامنه‌ای، سیستانی و صافی: بهتر است در این گونه مکان‌های مقدس، از دست زدن پرهیز شود[۱۵۶].
آیه اللّه  وحید: بنا بر احتیاط واجب، از دست زدن خودداری شود[۱۵۷].
تبصره ۱ . کلام آیات عظام: بهجت، سیستانی، تبریزی و صافی در این زمینه مطلق و فراگیر است و تفاوتی بین مکان‌های مقدس و غیر مقدس قائل نشده‌اند.
تبصره ۲ . اگر دست زدن در مساجد و حسینیه‌ها، موجب هتک این مکان‌ها شود به فتوای همه مراجع حرام است.

رقـص

رقص زن و شوهر

پرسش ۸۶ . آیا رقص زن برای شوهرش یا مرد برای همسرش جایز است؟
آیات عظام امام، تبریزی، خامنه‌ای، سیستانی و وحید: آری، رقص زن برای شوهر و بر عکس آن جایز است[۱۵۸].
آیات عظام صافی، فاضل، مکارم و نوری: تنها رقص زن برای شوهر جایزاست[۱۵۹].
آیه اللّه  بهجت: بنابر احتیاط واجب رقص زن و شوهر، برای یکدیگر جایز نیست[۱۶۰].
تبصره ۱ . فرض مسئله جایی است که زن و شوهر برای یکدیگر در خلوت برقصند و کس دیگری نباشد و نیز حرام دیگری مرتکب نشوند (مانند گوش دادن به موسیقی حرام و مانند آن).
تبصره ۲ . کسانی که فرموده‌اند رقص مرد برای همسرش جایز است، متذکر شده‌اند که هر چند این کار حرام نیست؛ ولی سزاوار است مؤمن از آن اجتناب کند.
پرسش ۸۷ . آیا زن می تواند برای شوهرش برقصد و همراه با آن به موسیقی طرب انگیز و شاد گوش کنند؟
همه مراجع (به جز بهجت): رقص زن برای شوهر ـ در صورتی که با موسیقی حرام همراه نشود ـ جایز است[۱۶۱].
آیه اللّه  بهجت: اگر همراه موسیقی حرام انجام گیرد، جایز نیست و اگر بدون آن باشد، بنابر احتیاط واجب جایز نیست[۱۶۲].
تبصره. رقص و استماع موسیقی دو موضوع است و هر کدام حکم جداگانه‌ای دارد.

رقص داماد

پرسش ۸۸ . رقصیدن داماد در مجلس زنان چه حکمی دارد؟
آیات عظام امام، تبریزی و خامنه‌ای: اگر باعث تحریک شهوت یا ارتکاب حرام یا ترتب مفسده شود، جایز نیست و در غیر این صورت اشکال ندارد؛ ولی سزاوار است مؤمن از لهو اجتناب کند[۱۶۳].
آیات عظام بهجت، سیستانی، فاضل، نوری و وحید: بنابر احتیاط واجب جایز نیست[۱۶۴].
آیات عظام صافی و مکارم: حرام است[۱۶۵].

رقص زن برای زن

پرسش ۸۹ . رقص زن برای زن، بدون وجود نامحرم در مجالس عروسی، میهمانی‌ها و پارتی‌ها چه حکمی دارد؟
آیات عظام امام، تبریزی و خامنه‌ای: اگر باعث تحریک شهوت یا ارتکاب گناه و یا ترتب مفسده نشود، اشکال ندارد (ولی سزاوار است مؤمن از لهو اجتناب کند)[۱۶۶].
آیات عظام بهجت، سیستانی، فاضل، نوری و وحید: بنابر احتیاط واجب جایز نیست[۱۶۷].
آیات عظام صافی و مکارم: رقص زن برای زن حرام است[۱۶۸].

رقص مرد برای مرد

پرسش ۹۰ . حکم رقص مرد برای مرد را بیان کنید؟
آیات عظام امام، تبریزی و خامنه‌ای: اگر باعث تحریک شهوت یا ارتکاب گناه و یا ترتب مفسده نشود، اشکال ندارد (ولی برای سزاوار است مؤمن از لهو اجتناب کند)[۱۶۹].
آیات عظام بهجت، سیستانی، فاضل، نوری و وحید: بنابر احتیاط واجب، رقص مرد در حضور مردان جایز نیست[۱۷۰].
آیات عظام صافی و مکارم: رقص مرد در حضور مردان حرام است[۱۷۱].

رقص زن برای مرد نامحرم

پرسش ۹۱ . حکم رقص زن برای مردان نامحرم چگونه است؟
همه مراجع: حرام است[۱۷۲].

رقص زن برای مرد محرم

پرسش ۹۲ . رقص زن برای مرد محرم چگونه است؟
آیات عظام امام و خامنه‌ای: اگر باعث تحریک شهوت یا ارتکاب گناه و یا ترتب مفسده شود، حرام است و در غیر این صورت اشکال ندارد[۱۷۳].
آیات عظام بهجت، سیستانی، فاضل، نوری و وحید: بنابر احتیاط واجب، زن نمی تواند برای محارم خود برقصد[۱۷۴].
آیات عظام تبریزی، صافی و مکارم: رقص زن برای مردان حرام است، خواه محرم باشند یا نامحرم[۱۷۵].

رقص نابالغ

پرسش ۹۳ . آیا رقص دختر و پسری که به سن تکلیف نرسیده‌اند اشکال دارد؟ دیدن آن چه حکمی دارد؟
همه مراجع: دختر و پسر نابالغ تکلیف ندارند و دیدن آن نیز اگر باعث مفسده نشود اشکال ندارد؛ ولی بهتر است آنان را به رقص تشویق نکنند[۱۷۶].

رقص ورزشی

پرسش ۹۴ . آیا زن یا مرد می تواند به تنهایی و به دور از چشم دیگران (حتی از نگاه همسر خود)، برای ورزش بدن برقصد؟
آیات عظام امام، تبریزی و خامنه‌ای: اشکال ندارد، ولی سزاوار است مؤمن از لهو اجتناب کند.[۱۷۷] آیات عظام بهجت، سیستانی، فاضل، نوری و وحید: بنابر احتیاط واجب، جایز نیست.[۱۷۸] آیات عظام صافی و مکارم: حرام است[۱۷۹].

انواع رقص

پرسش ۹۵ . آیا در حکم رقص، فرقی بین رقص انفرادی و دسته جمعی هست؟
همه مراجع: خیر، تفاوتی بین آنها نیست[۱۸۰].
پرسش ۹۶ . رقص محلی و سنتی چه حکمی دارد؟
همه مراجع: تفاوتی میان انواع رقص‌ها در حکم نیست[۱۸۱].

رقص با چوب

همه مراجع: این کار نیز نوعی رقص محسوب می شود و حکم رقص را دارد[۱۸۲].

رقص برای آموزش

پرسش ۹۸ . حکم رقص جهت آموزش چیست؟
همه مراجع: حکم رقص را دارد و هدف یاد شده، هیچ تأثیری در حکم ندارد[۱۸۳].

فیلم رقص

پرسش ۹۹ . آیا نگاه به رقص از تلویزیون اشکال دارد؟
همه مراجع: نگاه به رقص از تلویزیون، اگر باعث تحریک شهوت یا استماع موسیقی حرام و یا مفسده گردد، جایز نیست[۱۸۴].
پرسش ۱۰۰ . نگاه به فیلم‌های رقص و آواز زنان ـ که از تلویزیون کشورهای مسلمان پخش می شود ـ چه حکمی دارد؟
همه مراجع: جایز نیست[۱۸۵].

کتابنامه

۱. حسینی خامنه‌ای، سید علی، اجوبه الاستفتائات، الهدی، تهران، اول، 1381.
۲. موسوی خمینی، سید روح اللّه ، استفتائات، دفتر انتشارات اسلامی، قم، اول، 1372.
۳. تبریزی، میرزاجواد، استفتائات جدید، سرور، قم، اول، 1378.
۴. مکارم شیرازی، ناصر، استفتائات جدید، مدرسه علی بن ابیطالب، قم، اول، 1379.
۵. نوری همدانی، حسین، التعلیقات علی کتاب العروه الوثقی.
۶. تبریزی، میرزاجواد، التعلیقه علی منهاج الصالحین، مهر، قم، اول، ۱۴۱۵ق.
۷. طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم، العروه الوثقی، اسماعیلیان، قم، چاپ پنجم، 1377.
۸. لنکرانی، محمدفاضل، العروه الوثقی مع تعلیقات...، اعتماد، قم، اول، ۱۴۲۲ ق .
۹. عبد الکریم عکاس، الغنا فی الاسلام، ص ۱۵۱ دارالمحبه دمشق.
۱۰. عبد الرحمن جزیری، الفقه علی المذاهب الاربعه، هفتم ۱۴۰۶ قمری داراحیاء التراث العربی.
۱۱. حسینی سیستانی، سید علی، المسائل المنتخبه، ستاره، قم، ۱۴۱۶ ق .
۱۲. مکارم شیرازی، ناصر، انوار الفقاهه، نسل جوان، قم، اول، ۱۴۱۶ ق .
۱۳. موسوی خمینی، سید روح اللّه ، تحریر الوسیله، پیام، تهران، پنجم ، 1365 .
۱۴. مکارم شیرازی، ناصر، تعلیقات علی العروه الوثقی، مدرسه علی بن ابیطالب، قم، دوم، ۱۴۱۳ق.
۱۵. تفسیر نمونه، دارالکتب الاسلامیه، تهران، دوازدهم، 1374.
۱۶. توضیح المسائل، هاتف، مشهد، هفدهم، 1376.
۱۷. موسوی خمینی، سید روح اللّه ، توضیح المسائل، دفتر انتشارات اسلامی، قم، نهم، 1379.
۱۸. بهجت، محمدتقی، توضیح المسائل، شفق، قم، بیست و چهارم، 1379.
۱۹. تبریزی، میرزاجواد، توضیح المسائل، سرور، قم، هفتم، 1379 .
۲۰. حسینی سیستانی، سید علی، توضیح المسائل، دفتر آیه اللّه  سیستانی، مشهد، شانزدهم، ۱۴۱۹ق.
۲۱. صافی گلپایگانی، لطف اللّه ، توضیح المسائل، قم، دوازدهم، ۱۴۱۸ ق .
۲۲. لنکرانی، محمدفاضل، توضیح المسائل، مهر، هشتاد و یکم، 1381.
۲۳. نوری همدانی، حسین، توضیح المسائل، مؤسسه مهدی موعود، پانزدهم، 1378.
۲۴. وحید خراسانی، حسین، توضیح المسائل، مدرسه الامام باقرالعلوم، قم، اول، ۱۴۱۹ق.
۲۵. بنی هاشمی خمینی، سید محمدحسن، توضیح المسائل مراجع، دفتر انتشارات اسلامی، قم، اول، دوم و سوم 1377.
۲۶. صافی گلپایگانی، لطف اللّه ، جامع الاحکام، حضرت معصومه، قم، دوم، 1378.
۲۷. لنکرانی، محمدفاضل، جامع المسائل، مهر، قم، دوم، 1379.
۲۸. خویی، سید ابوالقاسم، صراط النجاه مع تعلیقات التبریزی، دار الاعتصام، قم، اول، ۱۴۱۷ق.
۲۹. سید محمد تقی حسینی، غنا در آیینه شفاف اهل بیت، چاپ اول انتشارات استاد مطهری قم ۱۳۸۲ ۳۰. حکیم، سیدمحسن، مستمسک العروه الوثقی، احیاء التراث العربی، بیروت، سوم، ۱۳۹۰ق.
۳۱. خویی، سید ابوالقاسم، مستند العروه الوثقی، لطفی، قم، 1364.
۳۲. مصباح الفقاهه، سیدالشهداء، قم، دوم، 1374.
۳۳. حسینی سیستانی، سید علی، منهاج الصالحین.
۳۴. حرعاملی، محمدبن حسن، وسائل الشیعه، مکتبه الاسلامیه، طهران، پنجم، ۱۴۰۱ق.

پانویس

  1. ر.ک: امام خمینی، مکاسب المحرمه، ج 1 صص 198ـ224؛ علی حسینی، الموسیقی، ص 16 و 17؛ آیه اللّه  شیخ جواد تبریزی، استفتائات، س 1046 و 1047 و 1048؛ آیه اللّه  فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 974 و 978 و 979.
  2. لقمان 31، آیه 6.
  3. ر.ک: وسائل الشیعه، ج 12، باب 99، ابواب ما یکتسب به.
  4. حج 22، آیه 30.
  5. همان.
  6. فرقان 25، آیه 72.
  7. همان.
  8. مؤمنون 23، آیه 3.
  9. قصص 28، آیه 55.
  10. تفسیر القمی، ج 2، ذیل آیات
  11. الوافی، ج 17، ص 223ـ218؛ کفایه الاحکام، ص 85.
  12. امام خمینی، مکاسب المحرمه، ج 1، باب الغناء مصباح الفقاهه، ج 1، ص 486، (باب الغناء).
  13. عبد الرحمن جزیری، الفقه علی المذاهب الاربعه، ج 2، ص 41؛ مصباح الفقاهه، ج 1، ص 304.
  14. «الغناء رقیه الزنا»: بحار الانوار، ج 76، باب 99، باب الغناء.
  15. «بیت الغناء لاتؤمن فیه الفجیعه»: کافی، ج 6، باب الغناء.
  16. «الغناء یورث النفاق»: وسایل الشیعه، ج 12، باب 99، ابواب مایکتسب به
  17. به نقل از: تفسیر نمونه، ج 17، ص 24.
  18. لقمان 31، آیه 6.
  19. امام صادق فرمود: «ان الملاهی تورث قساوه القلب»: مستدرک الوسائل، ج 13، ص 118.
  20. وسائل الشیعه، ج 12، باب 99، ابواب مایکتسب به.
  21. «من استمع الی اللّه و یذاب فی اذنه الآنک»: وسایل الشیعه، ج 5، ص 348.
  22. عبد الکریم عکاس، الغنا فی الاسلام، ص 151
  23. تفسیر نمونه، ج 17، ص 24؛ الغنا فی الاسلام، ص 151
  24. وسائل الشیعه، ج 6، ص 185.
  25. فاضل لنکرانی، جامع المسائل، ج 1، س 1009؛ اکبر ایرانی، بررسی مبانی موسیقی، ص 76؛ علی حسینی، الموسیقی، ص 143ـ152؛ سید ابوالقاسم خوئی، مصباح الفقاهه، ج 1، ص 423.
  26. البدر الزاهر فی صلوه الجمله والمسافر، ص 234.
  27. سید محمد تقی حسینی، غنا در آیینه شفاف اهل بیت، ص 9 و 78
  28. ر.ک: سنن نسایی، ج 3، ص 194؛ صحیح بخاری، ج 6، ص 137؛ سنن ترمذی، ج 2، ص 276؛ سنن ابی داود، ج 2، ص 104؛ عبد الرحمن جزیری، الفقه علی المذاهب الاربعه، ج 2 ص 41.یک نمونه از آن عبارت است از: وقتی نبی اکرم (صلی  الله  علیه  و  آله)   از غزوه‌ای با پیروزی به مدینه باز می گشت زنی خدمت حضرت رسید و درخواست کرد که با خدای خود عهد و نذر کردم که هرگاه حضرت پیروز و سالم از جنگ باز گردد من شادمانی کنم حضرت فرمودند اگر عهد کرده‌ای به عهد خود وفا کن آن زن در حضور حضرت شروع به دف زنی و شعر خوانی کرد. فتح الباری، ج 11 ص 510؛ المغنی، ج 12، ص 40؛ مسند احمد، ج 5، ص 356.
  29. بحارالانوار، ج 43، ص 115
  30. دعائم الاسلام، ج 2، ص 206
  31. میرزاجواد تبریزی، استفتائات، س 1059؛ ناصر مکارم، استفتائات، ج 2، ص 695
  32. العروه الوثقی، ج 1، التقلید، م 67.
  33. مکاسب المحرمه، ج 1، (باب الغناء).
  34. آیات عظام: سیستانی، تبریزی، وحید و مکارم، قید «مطرب» را لازم و شرط نمی دانند.
  35. امام، استفتائات، ج 2، مکاسب محرمه، س 27؛ تبریزی، استفتائات، س 1047 و 1050 و صراط النجاه، ج 1، س 1001.
  36. مکارم، استفتائات، ج 2، س 704؛ بهجت، توضیح المسائل، متفرقه، م 20؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س 1131؛ سیستانی، sistani.org، موسیقی، ش 1؛ تبریزی، صراط النجاه، ج 1، س 1012 و 1013 و ج 2، س 919؛ دفتر: بقیه مراجع
  37. امام، استفتائات، ج 2، مکاسب محرمه، س 27 و 28؛ فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 995 و 999 و 1005؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س 1140؛ نوری، توضیح المسائل، مسائل مستحدثه
  38. بهجت، توضیح المسائل، متفرقه، م 20؛ صافی، جامع الاحکام، ج 1، س 1018.
  39. تبریزی، استفتائات، س 1046 و 1065؛ سیستانی، sistani.org، موسیقی، ش 5؛ مکارم، استفتائات، ج 2، س 703 و 708؛ وحید، منهاج الصالحین، ج 3 م 17.
  40. خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س 1141 و 1157؛ مکارم، استفتائات، ج 2، س 701 و 708؛ تبریزی، صراط النجاه، ج 5، س 1152؛ سیستانی، sistani.org، موسیقی، ش 22؛ دفتر: امام، بهجت، فاضل، صافی، نوری و وحید
  41. امام، استفتائات، ج 3، سؤالات متفرقه، س 110؛ مکارم، استفتائات، ج 2، س 694 و 698؛ صافی، جامع الاحکام، ج 1، س 1003 و 1017؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س 1131 و 1135 و 1155؛ سیستانی، sistani.org، موسیقی، ش 15؛ تبریزی، استفتائات، س 1039؛ فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 996؛ دفتر: بهجت، وحید و نوری.
  42. امام، استفتائات، ج 2، مکاسب محرمه، س 25؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س 1157؛ بهجت، وسیله النجاه، ج 1، م 1449؛ صافی، جامع الاحکام، ج 1، س 1003؛ نوری، توضیح المسائل، مسائل مستحدثه؛ وحید، منهاج الصالحین، ج 3، م 8 و 17؛ فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 999؛ تبریزی، صراط النجاه، ج1، س 1008 و 1025؛ سیستانی، sistani.org، موسیقی، ش 5؛ مکارم، استفتائات، ج 2، س 708
  43. امام، استفتائات، ج 2، مکاسب محرمه، س 27 و ج 3، سؤالات متفرقه، س 107 و تحریرالوسیله، ج 1، (مکاسب محرمه)، م 13؛ فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 1005 و 987 و 988 و 974؛ نوری، توضیح المسائل، مسائل مستحدثه؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س 1127 و 1132؛ صافی، هدایه العباد، ج 1، م 1697 و جامع الاحکام، ج 1، س 995 و 1018.
  44. بهجت: دفتر؛ تبریزی، التعلیقه علی منهاج الصالحین، المکاسب المحرمه، م 17؛ سیستانی، منهاج الصالحین، ج 2، م 20؛ مکارم، استفتائات، ج 1، س 519 و 520؛ وحید، منهاج الصالحین، ج 3، م 17
  45. امام، استفتائات، ج 2، مکاسب محرمه، س 27 و ج 3، سؤالات متفرقه، س 107 و تحریرالوسیله، ج 1، (مکاسب محرمه)، م 13؛ فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 1005 و 987 و 988 و 974؛ نوری، توضیح المسائل، مسائل مستحدثه؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س 1127 و 1132.
  46. صافی، جامع الاحکام، ج 1، س 995 و 1018 و دفتر: بهجت
  47. سیستانی، منهاج الصالحین، ج 2، م 20؛ وحید، منهاج الصالحین، ج 3، م 17؛ تبریزی، التعلیقه علی منهاج الصالحین، مکاسب محرمه، م 17؛ مکارم، استفتائات، ج 1، س 519 و 520.
  48. خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س 1143 و 1157 و 1147؛ صافی، جامع الاحکام، ج 1، س 999 و 1005؛ مکارم، استفتائات، ج 1، س 520؛ فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 988؛ تبریزی، صراط النجاه، ج 1، س 1014 و ج 5، س 1149؛ دفتر: امام، بهجت، سیستانی نوری و وحید
  49. مکارم، استفتائات، ج 1، س 520؛ صافی، جامع الاحکام، ج 1، س 999؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س 1147 و 1143؛ تبریزی، صراط النجاه، ج 1، س 1041 و ج 5 س 1149؛ فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 988 و 993؛ دفتر: امام، بهجت، وحید، نوری
  50. امام، استفتائات، ج 2، مکاسب محرمه، س 40 و 45؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س 1131؛ مکارم، استفتائات، ج 1، س 527؛ صافی، جامع الاحکام، ج 1، س 1007؛ تبریزی، استفتائات، س 1084؛ نوری، استفتائات، ج 1، س 438؛ دفتر: سیستانی، بهجت، و وحید.
  51. امام، استفتائات، ج 2، مکاسب محرمه، س 39؛ دفتر: همه مراجع.
  52. تبریزی، صراط النجاه، ج 1، س 1004 و ج 2، س 919؛ مکارم، استفتائات، ج 2، س 716؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س 1064 و 1138 و 1158 و 1159؛ امام، استفتائات، ج 2، مکاسب محرمه، س 38؛ دفتر: بهجت، وحید، نوری، صافی، فاضل و سیستانی
  53. مکارم، استفتائات، ج 1، س 1160 و ج 2، س 1388 و 719؛ صافی، جامع الاحکام، ج 1، س 1013 و 1011 و ج 2، س1482 و 1459 و 1010 و 1475؛ تبریزی، استفتائات، س 1071 و 1074 و 1045؛ فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 948 و 946 و 950؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س 1167 و 1174 و 1064 و 1193 و 1429 و 1154؛ سیستانی، sistani.org، موسیقی ش 13؛ دفتر: امام، بهجت، وحید و نوری
  54. دفتر: همه مراجع.
  55. مکارم، استفتائات، ج 1، س 1160؛ صافی، جامع الاحکام، ج 1، س 1016؛ تبریزی، صراط النجاه، ج 1، س 1004 و استفتائات، س 1071 و 1074؛ فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 933 و 947؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س 1138 و 1158 و 1064؛ دفتر: امام، بهجت، وحید و نوری
  56. دفتر: همه مراجع.
  57. امام، استفتائات، ج 2، مکاسب محرمه، س 31؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س 1139؛ فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 999؛ مکارم، استفتائات، ج 1، س 520؛ بهجت، توضیح المسائل، متفرقه، م 20، تبریزی، استفتائات، س 1050؛ سیستانی، منهاج الصالحین، ج 2، م 20؛ دفتر: نوری و وحید.
  58. صافی، جامع الاحکام، ج 1، س 1018 و 1007 و 998 و 997.
  59. صافی، جامع الاحکام، ج 1، س 999؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س 1143 و 1157؛ تبریزی، صراط النجاه، ج 5، س 1149 و ج 1، س 1003؛ امام، استفتائات، ج 2، مکاسب محرمه، س 26؛ دفتر: نوری، وحید، بهجت، سیستانی، فاضل و مکارم
  60. خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س 1152 و 1155؛ صافی، جامع الاحکام، ج 1، س 999 و 1005؛ تبریزی، استفتائات، س 1083 و صراط النجاه، ج 5، س 1149؛ دفتر: امام، بهجت، وحید، مکارم، نوری، سیستانی و فاضل.
  61. امام، استفتائات، ج 2، مکاسب محرمه، س30؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات س1164؛ فاضل، جامع المسائل، ج 1، س992؛ مکارم، استفتائات، ج 1 س 524 و 525 و ج 2، س 707 و 710؛ تبریزی، استفتائات، س 1054 و 1065 و صراط النجاه، ج 1، س 1005؛ دفتر: سیستانی، وحید و نوری.
  62. صافی، جامع الاحکام، ج 1 س 1003 و 1015 و 1018؛ دفتر: بهجت.
  63. خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س 1134؛ امام ،استفتائات، مکاسب محرمه، س 25 و دفتر: فاضل.
  64. تبریزی، استفتائات، س 1054؛ سیستانی، sistani.org، موسیقی ش 2 و منهاج الصالحین، ج 2 م 20؛ نوری، استفتائات، ج 2 س 571؛ مکارم، استفتائات ج 1، س 525 و 528 و دفتر: وحید
  65. صافی، جامع الاحکام، ج 1، س 1006 و 1009؛ دفتر: بهجت
  66. امام، استفتائات، ج 2، مکاسب محرم س30؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات س1164؛ فاضل، جامع المسائل، ج 1، س992؛ مکارم، استفتائات، ج 1 س 524 و 525 و ج 2، س 707 و 710؛ تبریزی، استفتائات، س 1054 و 1065 و صراط النجاه، ج 1، س 1005 و دفتر: سیستانی، وحید و نوری
  67. صافی، جامع الاحکام، ج 1 س 1003 و 1015 و 1018؛ دفتر: بهجت
  68. فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 1735 و 1736؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س 1133؛ مکارم، استفتائات، ج 1، س 533؛ امام، استفتائات، ج 2، مکاسب محرمه، س 27 و ج 3، موسیقی، س 107؛ دفتر: بهجت، صافی و وحید
  69. تبریزی، صراط النجاه، ج 2، س 923 و 930 و ج 6، س 1456؛ دفتر: سیستانی
  70. امام، استفتائات، ج 2، مکاسب محرمه، س 26 و 30؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س 1143؛ مکارم، استفتائات، ج 2، س 711؛ فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 988 و 993 و 991؛ تبریزی، صراط النجاه، ج 5، س 1149 و دفتر: سیستانی و نوری.
  71. صافی، جامع الاحکام، ج 1، س 1003 و 1000 و 1007 و 1005 و دفتر: بهجت
  72. امام، استفتائات، ج 2، مکاسب محرمه، س 28؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س 1141؛ مکارم، استفتائات، ج 1، س 517 و 533؛ تبریزی، صراط النجاه، ج 1، س 1006؛ سیستانی، sistani.org، موسیقی ش 10؛ دفتر: نوری، صافی، وحید و بهجت
  73. مکارم، استفتائات، ج 2، س 714؛ صافی، جامع الاحکام، ج 1، س 1004؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س 1151؛ دفتر: امام، بهجت، تبریزی، سیستانی، فاضل، وحید و نوری
  74. فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 929؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س 1140؛ دفتر: همه مراجع
  75. مکارم، استفتائات، ج 2، س 717؛ صافی، جامع الاحکام، ج 1، س 1002؛ تبریزی، استفتائات، س 1043؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س 1141؛ سیستانی، sistani.org، موسیقی، ش 22؛ امام، استفتائات، ج 2، مکاسب محرمه، س 28 و دفتر: بهجت، وحید، فاضل و نوری
  76. مکارم، استفتائات، ج 2، س 712؛ صافی، جامع الاحکام، ج 1، س 1020 و 1018 و 998؛ تبریزی، استفتائات، س 1043 و 1050؛ فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 995 و 1002 و 1004 و 999؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س 1139؛ سیستانی، sistani.org، موسیقی، ش 27 و 22 و 10؛ نوری، توضیح المسائل، مسائل مستحدثه و استفتائات، ج 2، س 541 و 547 و دفتر: بهجت و وحید.
  77. خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س 1136؛ دفتر: همه مراجع
  78. مکارم، استفتائات، ج 2، س 1372 و 1712؛ صافی، جامع المسائل، ج 2، س 1462 و 1459 و ج 1، س 1016 و 1007؛ تبریزی، استفتائات، س 1071 و 1059؛ فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 947 و 946 و 995؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س 1154 و 1066 و 1139؛ سیستانی، sistani.org، موسیقی، ش 13 و 22؛ بهجت، توضیح المسائل، م 1608 و متفرقه م 20؛ نوری، استفتائات، ج 1 س 1011 و 1015
  79. دفتر: همه مراجع
  80. مکارم، استفتائات، ج 2، س 659؛ صافی، جامع الاحکام، ج 1، س 994 و 1018 و 1020؛ تبریزی، استفتائات، س 1077 و 1050 و 1059؛ فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 996؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س 1154 و 1127؛ سیستانی، منهاج الصالحین، ج 2، م 20؛ نوری، استفتائات، ج 1 س 1008؛ وحید، منهاج الصالحین، ج 3، م 17.
  81. همان منابع.
  82. مکارم، استفتائات، ج 2، س 712؛ صافی، جامع الاحکام، ج 1، س 1020 و 1018 و 998؛ تبریزی، استفتائات، س 1043 و 1050؛ فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 995 و 1002 و 1004 و 999؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س 1139؛ سیستانی، sistani.org موسیقی ش 27 و 22 و 10؛ نوری، توضیح المسائل، (مسائل مستحدثه)؛ استفتائات، ج 2 س 541 و 547؛ دفتر: بهجت و وحید
  83. مکارم، استفتائات، ج 2، س 717؛ صافی، جامع الاحکام، ج 1، س 1002؛ تبریزی، استفتائات، س 1043؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س 1141؛ سیستانی، sistani.org، موسیقی ش 22؛ امام، استفتائات، ج 2، مکاسب محرمه، س 28 و دفتر: وحید، بهجت، فاضل و نوری.
  84. صافی، جامع الاحکام، ج 1، س 1002؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س 1127؛ 1146؛ مکارم، استفتائات، ج 1، س 527؛ تبریزی، استفتائات، س 1043؛ سیستانی، sistani.org، موسیقی، ش 26 و 22 و 5؛ نوری، استفتائات، ج 2، س 548؛ دفتر: امام، بهجت، فاضل و وحید
  85. دفتر: همه مراجع
  86. امام، استفتائات، ج 2، مکاسب محرمه، س 30 و 41 و ج 3، سؤالات متفرقه، س 116؛ فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 992 و 1000؛ سیستانی، منهاج الصالحین، ج 2، م 11؛ دفتر: خامنه‌ای، نوری و مکارم.
  87. وحید، منهاج الصالحین، ج 3، م 8 و 9؛ تبریزی، منهاج الصالحین، ج 2، م 8 و 9؛ صراط النجاه، ج 1، س 1012.
  88. صافی، جامع الاحکام، ج 1، س 996؛ بهجت، وسیله النجاه، ج 1، م 1441 و 1442 و دفتر
  89. امام، استفتائات، ج 2، مکاسب محرمه، س 25؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س 1149 و 1164؛ فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 992؛ توضیح المسائل مراجع، م 2067؛ تبریزی، صراط النجاه، ج 1، س 1023؛ استفتائات، س 1063؛ وحید، منهاج الصالحین، ج 3 م 8؛ مکارم، استفتائات، ج 2، س 707؛ سیستانی، سایت، (موسیقی)؛ دفتر: نوری
  90. صافی، جامع الاحکام، ج 1، س 996 و 1020 و 1018؛ بهجت، توضیح المسائل، م 1624؛ وسیله النجاه، ج 1، م 1441 و 1442 و دفتر
  91. دفتر: همه مراجع
  92. دفتر: صافی و بهجت
  93. ر.ک: منابع عنوان «نگه داری آلات موسیقی».
  94. دفتر: همه مراجع.
  95. دفتر: بهجت و صافی.
  96. دفتر: همه مراجع.
  97. خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س 1210 و 1165؛ مکارم، استفتائات، ج 2، س 812 و ج 1، س 518؛ توضیح المسائل مراجع، م 2055 و 2067 و 2068؛ نوری، توضیح المسائل، م 2051 و 2062 و 2063؛ وحید، توضیح المسائل، م 2063 و 2075 و 2076.
  98. امام، استفتائات، ج 2، مکاسب محرمه، م 26؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س 1144؛ تبریزی، استفتائات، س 1078؛ فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 992؛ مکارم، استفتائات، ج 2، س 711؛ سیستانی، منهاج الصالحین، ج 2، م 11 و سایت، س 17 و 18؛ دفتر: وحید، و نوری
  99. صافی، جامع الاحکام، ج 1، س 1005 و 1007 و 1020 و 1018؛ دفتر: بهجت
  100. امام، استفتائات، ج 2، مکاسب محرمه، م 26؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س 1144؛ تبریزی، استفتائات، س 1078؛ فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 992؛ مکارم، استفتائات، ج 2، س 711؛ سیستانی، منهاج الصالحین، ج 2، م 11 و سایت، س 17 و 18؛ دفتر: وحید و نوری.
  101. صافی، جامع الاحکام، ج 1، س 1005 و 1007 و 1020 و 1018؛ دفتر: بهجت
  102. مکارم، استفتائات، ج 2، س 711 و ج 1، س 525؛ تبریزی، استفتائات، س 1078 و صراط النجاه، ج 1، س 10501023؛ فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 992؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س 1144 و 1156 و 1164؛ دفتر: وحید، نوری.
  103. صافی، جامع الاحکام، ج 1، س 1020 و 996؛ دفتر: بهجت
  104. امام، تحریرالوسیله، ج 1، مکاسب محرمه، س 13؛ فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 978؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س 1132؛ صافی، هدایه العباد، ج 1 م 1697؛ نوری، توضیح المسائل، (مسائل مستحدثه)؛ بهجت، وسیله النجاه، ج 1، م 1449
  105. تبریزی، صراط النجاه، ج 5، س 1151 و 1162
  106. مکارم، استفتائات، ج 2، س 701؛ وحید، منهاج الصالحین، ج 3، م 17
  107. سیستانی، منهاج الصالحین، ج 2، م 20
  108. مکارم، استفتائات، ج 2، س 701 و 703؛ صافی، هدایه العباد، ج 1، م 1697؛ فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 978؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س 1150؛ نوری، توضیح المسائل، مسائل مستحدثه؛ بهجت، وسیله النجاه، ج 1، م 1449؛ وحید، منهاج الصالحین، ج 3، م 17
  109. تبریزی، صراط النجاه، ج 5، س 1151 و 1162
  110. سیستانی، منهاج الصالحین، ج 2، م 20
  111. تبریزی، صراط النجاه، ج 1، س 1002؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س 1128 و 1139 و 1157؛ دفتر: همه مراجع
  112. تبریزی، صراط النجاه، ج 6، س 1441؛ دفتر: همه مراجع
  113. امام، تحریرالوسیله، ج 1، مکاسب محرمه، م 13؛ صافی، هدایه العباد، ج 1، م 1698؛ تبریزی، استفتائات، س 1057 و التعلیقه علی منهاج الصالحین، (مکاسب محرمه)، م 17؛ فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 997؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س 1134؛ بهجت، وسیله النجاه، ج 1، م 1449؛ وحید، منهاج الصالحین، ج 3، م 17؛ دفتر: نوری
  114. مکارم، استفتائات، ج 1، س 523؛ سیستانی، منهاج الصالحین، ج 2
  115. تبریزی، استفتائات، س1069؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، 1142؛ فاضل، جامع المسائل، ج1، س1724؛ صافی، جامع الاحکام، ج2، س1671؛ نوری، استفتائات، ج2، س549؛ مکارم، استفتائات، ج2، س709 و ج1، س531؛ سیستانی، sistani.org، موسیقی، س23؛ دفتر: بهجت، امام و وحید
  116. تبریزی، استفتائات، س1043؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س1128 و 1139؛ نوری، استفتائات،ج1، س439 و ج2، س 547 و 548؛ سیستانی، sistani.org، موسیقی، س23؛ فاضل، جامع المسائل، ج1، س992 و 995؛ صافی، جامع الاحکام، ج2، س1608؛ مکارم، استفتائات، ج1، س533؛ امام، استفتائات، ج2، (مکاسب محرمه)، س25؛ دفتر: بهجت و وحید
  117. فاضل، جامع المسائل، ج1 س2182؛ صافی، جامع الاحکام، ج2، س1681؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س1145؛ نوری، استفتائات، ج2، س545؛ امام، استفتائات، ج3، احکام نظر، 57 و 65؛ تبریزی، استفتائات، س1058؛ دفتر: بهجت، سیستانی و وحید
  118. مکارم، استفتائات، ج2، س764 و ج1، س785
  119. صافی، جامع الاحکام، ج2، س1671؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س1145؛ تبریزی، استفتائات، س1058؛ بهجت، توضیح المسائل، م1936؛ فاضل، جامع المسائل، ج1، س1725؛ نوری، استفتائات، ج2، س549 و دفتر: امام، وحید، سیستانی و مکارم.
  120. صافی، جامع الاحکام، ج2، س1670؛ سیستانی، منهاج الصالحین، ج3، النکاح، م29؛ نوری، مکارم و امام، تعلیقات علی العروه، (النکاح)، م39 و دفتر: بهجت، تبریزی، خامنه‌ای و وحید
  121. مکارم، استفتائات، ج1، س811 و تعلیقات علی العروه، النکاح، م39؛ امام، فاضل و نوری، تعلیقات علی العروه، (النکاح)، م39؛ صافی، جامع الاحکام، ج2، س1668 و 1671؛ تبریزی، استفتائات، س1609؛ بهجت، توضیح المسائل، م1936؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س1146؛ سیستانی، منهاج الصالحین، ج3، (النکاح)، م29 و دفتر: وحید
  122. امام، استفتائات، ج3، نظر، س65؛ صافی، جامع الاحکام، ج2، س1676 و 1674 و 1671 و 1677؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات ، س 1145؛ فاضل، جامع المسائل، ج1، س1721؛ نوری، استفتائات، ج2، س545 و 549؛ تبریزی، استفتائات، س1609؛ سیستانی، sistani.org، غناء، ش3؛ دفتر: بهجت
  123. مکارم، استفتائات، ج1، س785
  124. صافی، جامع الاحکام، ج2، س1670 و 1675
  125. فاضل، جامع المسائل، ج1، س1725؛ نوری، استفتائات، ج2، س545 و 549؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س1145؛ تبریزی، استفتائات، س1076 و 1609؛ سیستانی، sistani.org، غناء، س3؛ دفتر: امام و وحید
  126. صافی، جامع الاحکام، ج2، س1671؛ فاضل، جامع المسائل، ج1، س1724؛ مکارم، استفتائات، ج2، س709، ج1، س526؛ دفتر: امام و بهجت
  127. تبریزی، استفتائات، س1058 و 1049 و 1075؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س1145؛ نوری، استفتائات، ج1، س444، و ج2، س542 و 544 و 549؛ سیستانی، sistani.org، غناء، س5
  128. امام، استفتائات، ج3، نظر، س64؛ فاضل، جامع المسائل، ج1، س1722؛ تبریزی، استفتائات، س1058؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س 1145؛ نوری، استفتائات، ج2، س544 و 545 و 549؛ دفتر: امام، سیستانی و وحید
  129. مکارم، استفتائات، ج1، س522؛ صافی، جامع الاحکام، ج2، س1674 و 1675 و دفتر: بهجت
  130. تبریزی، استفتائات، س1058؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س1145؛ نوری، استفتائات، ج2، س544 و 545 و 549؛ سیستانی، sistani.org، غناء، س6؛ فاضل، جامع المسائل، ج1، س1722 و 977؛ دفتر: امام و وحید
  131. مکارم، استفتائات، ج1، س522؛ دفتر: بهجت و صافی.
  132. خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س1155؛ امام، استفتائات، ج2، مکاسب محرمه، س34؛ تبریزی، استفتائات، س1083؛ مکارم، استفتائات، ج1، س529؛ نوری، استفتائات، ج1، س446 و دفتر: وحید، بهجت، فاضل، صافی و سیستانی.
  133. تبریزی، صراط النجاه، ج 6، س 1446؛ دفتر: همه مراجع
  134. مکارم، استفتائات، ج 1، س 535؛ صافی، جامع الاحکام، ج 1، س 1023؛ فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 1736 و 1737؛ دفتر: امام، بهجت، سیستانی، وحید و نوری.
  135. تبریزی، صراط النجاه، ج 6، س 1456 و 1448 و 1444.
  136. خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س 1133 و 1134 و 1166
  137. امام، مکاسب محرمه، ج 1، ص 234؛ تبریزی و وحید، منهاج الصالحین، (مکاسب محرمه)، م 17؛ دفتر: بهجت، خامنه‌ای، فاضل و نوری
  138. صافی، هدایه العباد، ج 1، م 1698.
  139. مکارم، استفتائات، ج 1، س 523؛ سیستانی، منهاج الصالحین، ج 2، م؟؟؟؟؟.
  140. امام، تحریرالوسیله، ج 1، م 13؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س 1134؛ بهجت، توضیح المسائل، متفرقه، م 20 و وسلیه النجاه، ج 1، م 1449؛ فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 997؛ سیستانی، منهاج الصالحین، ج 2، م 20؛ وحید، منهاج الصالحین، ج 3، م 17؛ تبریزی، استفتائات، 1057 و التعلیقه علی منهاج الصالحین، مکاسب محرمه، م 17؛ مکارم، استفتائات، ج 1، س 528؛ صافی، هدایه العباد، ج 1، م 1698 و جامع الاحکام، ج 2، س 1585؛ دفتر: نوری
  141. صافی، جامع الاحکام، ج 1، س 1015 و هدایه العباد، ج 1، م 1698؛ تبریزی، استفتائات، س 1057؛ فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 1740 و 997؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س 1134؛ وحید، منهاج الصالحین، ج 3، م 17.
  142. سیستانی، منهاج الصالحین، ج 2، م 20؛ مکارم، استفتائات، ج 1، س 528 و 523
  143. امام، تحریرالوسیله، ج 1، مکاسب محرمه، م 13؛ صافی، هدایه العباد، ج 1، م 1698؛ تبریزی، استفتائات، س 1057 و التعلیقه علی منهاج الصالحین، (مکاسب محرمه)، م 17؛ فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 997؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س 1134؛ بهجت، وسیله النجاه، ج 1، م 1449؛ وحید، منهاج الصالحین، ج 3، م 17؛ دفتر: نوری و مکارم و استفتائات، ج 1، س 523.
  144. فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 1736؛ مکارم، استفتائات، ج 2، س 538 و712 و 539؛ صافی، جامع الاحکام، ج 2، س 1581؛ تبریزی، استفتائات، س 1051؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س 1181 و 1180؛ بهجت، توضیح المسائل، متفرقه، م 30؛ دفتر: امام خمینی
  145. نوری، استفتائات، ج 1 س 1037
  146. تبریزی، استفتائات، س 1051؛ سیستانی، sistani.org، موسیقی، ش 5.
  147. دفتر: وحید.
  148. فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 1735 و 1736؛ مکارم، ج 1، س 539 و 538؛ صافی، جامع الاحکام، ج 2، س 1583 و 1581؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س 1181؛ بهجت، توضیح المسائل، متفرقه، م 30.
  149. نوری، استفتائات، ج 2 س 548.
  150. تبریزی، استفتائات، س 1037 و صراط النجاه، ج 1، س 1020؛ سیستانی، sistani.org، کف زدن ش 3 و 4.
  151. دفتر: وحید
  152. امام، استفتائات، ج 2، س 33؛ مکارم، استفتائات جدید، ج 1، س 539؛ صافی، جامع الاحکام، ج 2، س 1581 و 1583؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س 1180 و 1181؛ بهجت، توضیح المسائل، متفرقه، م 30؛ نوری، استفتائات، ج 1، س 1046 و 441 و ج 2، س 584؛ دفتر: وحید.
  153. تبریزی، صراط النجاه، ج 1، س 1020 و استفتائات، سیستانی، sistani.org کف زدن، ش 7 و 5؛ فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 1734 و 1735 و 1739
  154. نوری، استفتائات، ج 1، س 1046 و ج 2، س 584
  155. مکارم، استفتائات، ج 1، س 538؛ فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 1734؛ نوری، استفتائات، ج 2، س 584 و ج 1، س 441
  156. صافی، جامع الاحکام، ج 2، س 1583؛ تبریزی، استفتائات، س 1051؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س 1181؛ سیستانی، sistani.org کف زدن ش 1؛ بهجت، توضیح المسائل، متفرقه، م 30؛ دفتر: امام خمینی
  157. دفتر: وحید.
  158. امام، استفتائات، ج 2، مکاسب محرمه، س 35؛ تبریزی، استفتائات، س 1042 و 1067؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س 1171؛ سیستانی، sistani.org رقص ش 7؛ دفتر: وحید.
  159. مکارم، استفتائات، ج 1، س 534 و 535؛ صافی، جامع الاحکام، ج 2، س 1580؛ فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 1736 و 1738؛ نوری، استفتائات، ج 2 س 574
  160. دفتر: بهجت
  161. تبریزی، استفتائات، س 1042؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س 1174 و 1171؛ امام، استفتائات، ج 2، س 35 و 25؛ نوری، استفتائات، ج 2، س 574 و توضیح المسائل، مسائل مستحدثه؛ مکارم، استفتائات، ج 1، س 534 و 535 و 520؛ صافی، جامع الاحکام، ج 2، س 1580 و 1585؛ فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 1737 و 989؛ سیستانی، sistani.org، رقص، ش 2؛ دفتر: وحید
  162. دفتر: بهجت
  163. تبریزی، استفتائات، س 1067 و 1042؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س 1168؛ دفتر: امام خمینی
  164. فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 1736؛ نوری، استفتائات، ج 2 س 575 و 573 و 574؛ دفتر: بهجت، سیستانی و وحید
  165. مکارم، استفتائات، ج 1، س 535 و 537؛ صافی، جامع الاحکام، ج 2، س 1580
  166. تبریزی، استفتائات، س 1042؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س 1168؛ دفتر: امام خمینی
  167. فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 1736؛ سیستانی، sistani.org رقص، ش 3؛ نوری، استفتائات، ج 2، س 574؛ بهجت، توضیح المسائل، م 1
  168. مکارم، استفتائات، ج 1، س 537؛ صافی، جامع الاحکام، ج 2، س 1580
  169. تبریزی، استفتائات، س 1042؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س 1168؛ دفتر: امام خمینی.
  170. فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 1736؛ سیستانی، sistani.org، رقص ش 9؛ نوری، استفتائات، ج 2 س 574؛ بهجت، توضیح المسائل، متفرقه، م 1.
  171. مکارم، استفتائات، ج 1، س 537؛ صافی، جامع الاحکام، ج 2، س 1580
  172. تبریزی، استفتائات، س 1067؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س 1168؛ دفتر: همه مراجع
  173. خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س 1168؛ دفتر: امام خمینی
  174. فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 1736؛ نوری، استفتائات، ج 2 س 574؛ دفتر: بهجت، سیستانی و وحید
  175. مکارم، استفتائات، ج 2، س 534؛ صافی، جامع الاحکام، ج 2، س 1580؛ تبریزی، استفتائات، س 1067
  176. مکارم، استفتائات، ج 1، س 536؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س 1175؛ دفتر: همه مراجع.
  177. دفتر: امام، تبریزی، خامنه‌ای
  178. دفتر: بهجت، فاضل، نوری و وحید؛ سیستانی، سایت رقص Sistani.org
  179. دفتر: صافی و مکارم
  180. خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س 1169؛ دفتر: همه مراجع
  181. تبریزی، استفتائات، س 1062؛ خامنه‌ای، استفتائات، س 1166 و 1179؛ دفتر: همه مراجع
  182. خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س 1179؛ دفتر: همه مراجع
  183. دفتر: همه مراجع.
  184. مکارم، استفتائات، ج 1، س 821؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س 1169 و دفتر: همه مراجع
  185. مکارم، استفتائات، ج 1، س 821؛ دفتر: همه مراجع
منبع:نشریه الکترونیکی پرسمان - تاریخ برداشت : ۹۵/۱/۲۴