ظلم در وصیت

از پژوهشکده امر به معروف
پرش به: ناوبری، جستجو
ظلم در وصیت

کتب مرتبط

ردیف عنوان

مقالات مرتبط

ردیف عنوان
۱ ظلم در وصیت (پرسش و پاسخ)

مصادیق مرتبط

ردیف عنوان
۱ عمل نکردن به وصیت
2 تغییر وصیت مؤمن
3 وصیت کردن

چندرسانه ای مرتبط

ردیف عنوان

مرتبطه ای بوستان

ردیف عنوان

نرم افزارهای مرتبط

ردیف عنوان

پایگاه های اینترنتی مرتبط

ردیف عنوان

نویسنده: مجتبی خواجوند عابدینی

تهیه: پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر 2/7/1396

مقدمه

وصیت از موضوعات مهمی است که در فرهنگ قرآن و حدیث و زندگی اجتماعی مورد توجه و نیاز جامعه بشری است. روایات متعدد بر اهمیت وصیت و نگارش صحیح آن در حالی که هیچ ضرر و زیانی به وارثان ایجاد نکند، تصریح می کند. نگارش وصیت فرمان تصریح قرآن کریم است كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْراً الْوَصِيَّةُ لِلْوالِدَيْنِ وَ الْأَقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ بر شما مقرر شده است كه چون يكى از شما را مرگ فرا رسد، اگر مالى بر جاى گذارد، براى پدر و مادر و خويشاوندان [خود] به طور پسنديده وصيت كند؛ [اين كار] حقى است بر پرهيزگاران.

وصیت کننده فقط در یک سوم از اموال خود حق تصرف دارد و در مابقی آن حق هیچ اظهار و نظری ندارد. مدیریت صحیح در تقسیم و بهره بری از آن برای وارثان تنها با نگارش وصیت نامه ای امکان دارد که هیچگونه اجحاف و ظلمی در حق وراث نشده باشد. اما متأسفانه عدم رعایت در تقسیم اموال به سبب جهل در نگارش و یا اغراض شخصی سبب شده تا اختلافات ناشی در از بین رفتن حقوق بعضی از وارثان، ایجاد کدورت در بین فرزندان کرده و تفرقه، ناراحتی ها و کدورت ها در بین آنان افزون بر مصیبت از دست دادن میّت شود.

تعریف وصیت

وصيت آن است كه انسان سفارش كند بعد از مرگش براى او كارهائى انجام دهند، يا بگويد بعد از مرگش چيزى از مال او ملك كسى باشد، يا براى اولاد خود و كسانى كه اختيار آنان با اوست قيم و سرپرست معين كند و كسى را كه به او وصيت مى‌كنند وصى مى‌گويند. وصيت لازم نيست مكتوب يا شفاهى باشد. لذا به هر صورت وصيت كند و آن را به وصى بفهماند حتى اگر با اشاره باشد صحيح است و بايد طبق آن عمل شود.

تاریخچه

پیشینه ظلم در وصیت به دوران جاهلیت قبل از اسلام بر می گردد. در زمان جاهلیت اگر صاحب مالی فوت می کرد نزدیکان وی از قبیل همسر و فرزندان را - به توهم اینکه آنان آرزوی مرگ پدر خانه را داشتند تا اموال او به تصاحب کنند- از ارث محروم می کردند و یا بعضی از وراث بر بعضی دیگر مقدم می دانستند. اگر میت دارای یک فرزند و یا چند فرزند پسر داشت همه اموال را به آنان داده و دیگران را از این حق محروم می کردند و اگر میت فرزند پسری نداشت فرزندان عمو و یا پسر عمو را مقدم می داشتند. علاوه بر آنکه چه بسا در مواردی نیز صاحب مال بعضی از اموال و یا همه اموال خود را برای بستگان و یا دوستانشان وصیت می کردند. و از آنجایی که مبنای قرآن بر تغییر فرهنگ جاهلیت بوده و احکامی که نیازمند به تغییر بوده را تغییر داده و اگر صحیح و درست بود بر صحت آن حکم می داد. قرآن کریم مسأله وصیت در جاهلیت را مغایر با فرهنگ اسلامی خود مشاهده کرد و لذا مسأله وصیت در جاهلیت از جمله احکامی بوده که قرآن شیوه آنان را ناپسند دانسته و در آیه 180 بقره حکم بر تغییر شیوه جاهلیت، تصریح کرده است.

كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْراً الْوَصِيَّةُ لِلْوالِدَيْنِ وَ الْأَقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ بر شما مقرر شده است كه چون يكى از شما را مرگ فرا رسد، اگر مالى بر جاى گذارد، براى پدر و مادر و خويشاوندان [خود] به طور پسنديده وصيت كند؛ [اين كار] حقى است بر پرهيزگاران.

اهمیت وصیت نامه

چرخش زندگی دنیوی بر اساس ارتباطات اجتماعی وهم یاری و کمک کردن دیگران در مشکلات مالی و غیرمالی صورت می گیرد. قرض دادن و قرض گرفتن، معاملات نسیه و سلف، و نیز بسیاری دیگر از امور مالی حتی اماناتی که در دست افراد جامعه است. به دلائل متعدد از قبیل اشتغالات فکری و یا اعتماد به دیگران به نگارش آن اقدام نمی شود. از آنجایی که مرگ ناگهان به سراغ انسان می آید و انسان نسبت به زمان و مکان آن جاهل است وَ ما تَدْري نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اللَّهَ عَليمٌ خَبيرٌ روایات بر نگارش وصیت نامه ترغیب کرده اند. ائمه اطهار علیهم السلام مرگ بدون وصیت را مرگ جاهلیت معرفی کرده اند و مسلمانی که بدون داشتن وصیت نامه شب را سپری کند مذمت کرده اند. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: بر هيچ مسلمانى سزاوار نيست كه شبى را سپرى كند، مگر اين كه وصيّتش زير سرش باشد. انسان بدهکار در صورتی که نشانه های مرگ را در خود ببیند و اموال مردم را نمی تواند به آنان بازگرداند باید(وجوب عقلی) به نگارش وصیت نامه اقدام کند تا حقوق دیگران در معرض اتلاف واقع نشود. علاوه بر آنکه حفظ اموال و مدیریت در تعیین سهم وحقوق فرزندان و غیره به عنوان یک دستور قرآنی و روایی، حق مسلمان تعریف شده است. وصیت باید گویا و پرهیز از هرگونه مهمل گویی و بگونه ای باشد که اختلاف در میان فرزندان را بوجود نیاورد. چرا که ظلم در نگارش وصیت از گناهان کبیره شمرده شده است. حضرت امیر علیه السلام فرمود: ستم کردن در وصیت از گناهان کبیره به شمار می رود. و در روایت دیگر فرمود: هر کس وصیت کند و ستم نکند و ضرر نرساند همانند کسی است که در زمان حیاتش اموال خود را صدقه داده است. مَنْ أَوْصَى وَ لَمْ يَحِفْ‏ وَ لَمْ‏ يُضَارَّ كَانَ‏ كَمَنْ‏ تَصَدَّقَ‏ بِهِ فِي حَيَاتِهِ

کیفیت نگارش وصیت نامه

وصیت نامه امری ضروری و نگارش آن به آسانی انجام می گیرد. متأسفانه عده ای بر این باورند که نگارش وصیت نامه و توصیه به فرزندان و نیز تقسیم اموال اثر تلقینی در کوتاه شدن عمر دارد. در حالی که مرگ بدست خداست و این تفکر شیطانی جز برای فرار از نگارش وصیت نامه و یا ندانستن کیفیت نگارش نیست. برای آنکه ابعاد ظلم در وصیت به خوبی تبیین شود کیفیت نگارش وصیت نامه را به اختصار بیان می کنیم.

در وصیت نامه ابتدا شهادت به یگانگی خدای متعال و معتقد بودن به انبیای سلف و حضرت رسول صلی الله علیه و آله و ائمه اثنی عشر علیهم السلام نگارش می شود. سپس فرد صالحی و مورد اعتماد را به عنوان وصی انتخاب کرده تا بعد از مرگ عمل به وصیت نامه را سرلوحه کار خود قرار دهد. طلبکاری ها و بدهی ها اعم از بدهی های مالی مثل قرض ها، و امانت هایی که در دست وی بوده و نیز خمس و زکات را بیان می کند و سپس حقوق الهی که بر ذمه او بوده و قادر بر انجام آن نشده مثل نماز ها و روزه های قضا را که برعهده اش است را می نویسد.

اگر همه اموال او اعم از زمین و خانه و حساب های شخصی اش مثلا یکصد میلیون تومان است. تنها برای یک سوم آن (ثلث مال) حق ولایت دارد که وصیت کند در کجا و برای چه کسی هزینه شود.

نسبت به بیش از یک سوم حق تصرف و وصیت را ندارد و اگر وصیت کرد در صورتی لازم الاجراء است که ورثه اجازه دهند. چرا که وصیت به بیش از یک سوم، حق ورثه است و اگر نسبت به حقوق آن وصیتی انجام شود شرط عمل به آن مشروط به اجازه وراث است. والا ورثه می توانند با اعتراض، اعتبار حقوقی وصیت را سلب کنند و بر مبنای حکمی که در شرع مقدس تعیین شده برای وراث تقسیم ارث شود.

اگر وصیت کننده فرزند کوچک و صغیر دارد، قیّم و سرپرست تعیین کند. در وصیت نامه قید شود که این وصیت نام را در صحت کامل و سلامت عقل و اختیار کامل نگارش کرده است علاوه بر آنکه ذکر نام و تاریخ نگارش و امضای وصیت کننده امری ضروری است.

انواع وصیت

وصیت را می توان بر دو قسم واجب و مستحب تقسیم کرد. نگارش وصیت ذاتاً مستحب است. اگرچه قرآن کریم با تعبیر كُتِبَ عَلَيْكُمْ به اهمیت وصیت تصریح کرده و از ظاهر آیه استنباط می شود که این حق واجب است اما در آخر آیه، بجای آنکه تعبیر حَقًّا عَلَى المؤمنین کند و این حق را بر همه مؤمنان واجب بداند جمله «حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ» را بکار برده تا تأکیدی باشد بر اهمیت و استحباب وصیت. اگر حقوق واجبی الهی مثل نماز، روزه و یا حقوق الناس بر عهده شخص باشد که بدون نگارش وصیت این حقوق از بین بروند در این صورت نگارش وصیت واجب خواهد شد.

هدف از وصیت

انسان در مراحل زندگی برای کسب آرامش و زندگی بهتر و راحتتر برای خانواده و فرزندان با سعی و تلاش به جمع آوری مال می پردازد. اموال جمع شده را تا زمانی که در حیات دنیوی است در مسیر زندگی هزینه کرده و پس از تمام شدن رزق وی در این دنیا، به منظور بهره گیری بهتر و عدم اتلاف مال، آن را با نگارش وصیت برای دیگران یا فرزندان تقسیم می کند. علاوه بر آنکه بسیاری از دیون و حقوقی که بر ذمه شخص بوده و ناتوان از پرداخت آن شده است با این شیوه می تواند به پرداخت آن اقدام کند.

«انسان بايد وصيت خود را وسيله‏اى براى جبران و ترميم كوتاهي هاى گذشته قرار دهد، حتى اگر كسانى از بستگان نسبت به او بى‏مهرى داشتند از طريق وصيت، به آنها محبت كند، در روايات مى‏خوانيم پيشوايان اسلام مخصوصاً نسبت براى خويشاوندانى كه از در بى‏مهرى با آنها در مى‏آمدند وصيت مى‏كردند و مبلغى را براى آنها در نظر مى‏گرفتند، تا رشته گسسته محبت را دو باره برقرار سازند، بردگان خود را آزاد مى‏كردند يا وصيت به آزادى آنها مى‏نمودند.»

اقسام ظلم در وصیت

با توجه به تعریفی که از وصیت شده ظلم در وصیت را می توان از سه جهت مورد توجه قرار داد.

1. از جانب وصیت کننده

2. از جانب وصیت شدگان(وراث)

3. از جانب وصی

هر یک از سه گروه می توانند بحسب مسؤلیت هایی که بر عهده آنان است وصیت نامه را مطابق خواسته های خود تعریف کرده و با بی اعتنایی مصداق ظلم در وصیت معرفی شوند.

ظلم وصیت کننده

1) ظلم وصیت کننده در این است که همه یا بخشی از اموال خود را وقف خیریّه ها و مساجد و یا افرادی غیر از فرزندان خود کند در حالی که فرزندان در تنگدستی بسر می برند.

2) به خاطر تعصبات اجتماعی فرزندان دختر را از ارث محروم و همه اموال را به فرزندان پسر تقسیم کند.

3) وصیت کننده حق دارد فقط به میزان یک سوم از کل اموالش را وصیت کند و در مابقی آن حقی ندارد. اما در مواردی وصیت کننده به بیش از ثلث مال وصیت کند. ظلم در این فرض بر این است که وارثان از بیم آبرو و یا ترس اختلاف خانوادگی و یا اتهام به حرمت نگه نداشتن وصیّت کننده از اعتراض نسبت به حکمِ وصیت، اجتناب کرده و هر آنچه که وصیت کننده برایشان دیکته کرده است را به ناچار قبول می کنند. اگر وصیت کننده در حقوق آنان تصرف نمی کرد و در مازاد بر ثلث تعیین و تکلیف نمی کرد و حکم شرع در مازاد بر ثلث اعمال می شد مالی که به آنها تعلق می گرفت بیش از آن چیزی بود که وصیت کننده برایشان در نظر گرفته است. امّا متأسفانه وصیت سبب شده تا از حقِ کامل خود، محروم شوند.

4) بدون ملاحظه کردن به بدهی ها و نیز اماناتی که از مردم نزد وی بوده، همه اموال را بین اولاد تقسیم کند. بگونه ای که هیچ سندی در دست طلبکار و یا صاحب مال وجود ندارد تا حق و امانت خود را اخذ کند.

5) همه یا بخشی از اموال خود را برای حیوانات خود وصیت کند.

6) به امری خلاف شرع وصیت کند. مثلا برای توسعه مراکز فساد وصیت کند.

7) وصیت نکردن به حقوق واجبه خود از قبیل نماز و روزه که بر عهده اش بوده است.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: همانا شخصی هفتاد سال به شیوه اهل بهشت عمل می کند و سپس در وصیتش ظلم می کند پس كارش با عمل اهل آتش پايان مى‏يابد و شخصى هفتاد سال كار دوزخيان را انجام مى‏دهد و آن‏گاه عادلانه وصيت مى‏كند، پس كارش با عمل بهشتيان به انجام مى ‏رسد.

از جانب وصیت شدگان(وراث)

ظلم وارثان در وصیت این است که حق دیگر وارثان را گرفته و آنان را محروم از ارث کنند. وارثان پسر به بهانه اداره زندگی زن و فرزند سهم خواهران را تصاحب کرده کرده اند.

از جانب وصی

ظلم وصی در این است که با توجه به اعتماد و قبول مسؤلیتی که بر عهده وی گذاشته شده در وصیت نامه تصرف کند و خیانت بورزد و حق هر یک از وارثان را کم یا زیاد و یا حذف کند. و یا ادعا کند که وصیت کننده همه اموال را وقف برای جایی کرده است.

عوامل ظلم

متأسفانه وصیت که معمولاً به عنوان یک امر مستحبی شناخته می شود البته در صورت مدیون بودن وصیت واجب خواهد شد. گاهی به دلایل اغراض درست و نادرست بین والدین و فرزندان اختلاف و بدبینی به وجود می آمدو ظالمانه نگارش شده و برای آنکه مشکلی از وراث را رفع کند بر مشکلات آنان افزوده و وصیت کننده به ظلم در وصیّت متهم می شود. در روایات تصریح شده است که وصی سعی کند تا نسبت به سهم خود «یک سوم» و یا کمتر از این میزان وصیت کند. تا وراث از سهم بیشتری برخوردار شوند و برای اداره زندگی دست تکدّی به سوی دیگران دراز کنند. امام صادق عليه‏السلام فرمود: هركه به يك‏سوم (دارايى‏اش) وصيّت كند به وارثان ضرر زده است و وصيّت كردن به يك پنجم و يك چهارم از وصيّت کردن به يك سوم بهتر است. موارد ذیل ازجمله عوامل ظلم در وصیت است.

اغراض شخصی مثل کینه، حسادت

اختلاف هایی که در طول حیات زندگی با فرزندان به وجود آمده و در هر زمان مشکلات متعددی را برای والدین به وجود می آوردند؛ مستلزم ناراحتی ها و قهرهای طولانی مدتی شده اند که والدین چنین توقعی از آنان را نداشتند. فرزندان نیز به عنوان یک عضوی از خانواده، هزینه ها و سختی هایی را بر والدین متحمِّل می شوند. بالارفتن سن والدین و نیز توقع همدردی و همیاری آنان از فرزندان در وقت پیری و برآورده نشدن این همکاری از جانب فرزندان، مستلزم ناراحتی ها و کدورات هایی برای والدین می شود.

والدین به خوبی می فهمند که نگاه فرزندانشان به والدین صرفاً جنبه ابزاری و مالی و سعی در کسب اموال باقی مانده از آنان هستند. لذا وصیت نامه را بگونه ای می نویسند که آنان از این حق محروم شوند. علاوه بر آنکه کینه های شخصی و حسادت در بین فرزندان نیز مستلزم ظلم به همدیگر می شود.

انحراف فرزندان

بسیاری از والدین نسبت به تربیت و هدایت فرزندان اهتمام دارند. فرزندی که در مسیر خواسته های والدین نباشد و از انحرافات اجتماعی مثل اعتیاد و سرقت و غیره اجتناب نداشته باشد، سبب می شود تا والدین واگذاری اموال و مدیریت او را نوعی اتلاف مال و هدر دادن آن برای خود تلقی کنند. بنابراین کمک کردن به خیریّه ها و وقف کردن اموال برای مساجد و غیره را نوعی هزینه مثبت و صدقه جاریه برای بعد از مرگ دانسته و از اتلاف آن بدست فرزندان ناخلف جلوگیری می کنند.

حب دنیا

بسیاری از مشکلات زندگی اجتماعی با مسائل مالی حل می شود. وارثانی که اداره زندگی همسر و فرزندان به دست آنان انجام می شود نسبت به اموال میّت، بیش از دیگر خواهران خود نیازمند هستند. اموال و درآمدهای مالی که سالیان متمادی با کار و زحمت فراوان باید بدست آنان می رسید با فوت میّت و تقسیم اموال او برای وارثان، ناگهان زندگی مادی آنان مورد تغییر و تحول قرار می گرفت. هر اندازه که میّت متمکن تر باشد سهم الارثِ وراث بیشتر خواهد بود. مشکلات بیشتر، طمع مالی را برای جمع اموال حریص تر می کند. لذا انسان حریص سعی می کنند تا با شیوه ها مختلف مثل رشوه دادن به وصی و تغییر در وصیت نامه یا محروم کردن خواهران از سهم الارث، همه اموال را تصاحب کنند.

عدم توجه به نگارش صحیح وصیت نامه

آگاه نبودن در کیفیت نگارش وصیت نامه یکی از اشتباهات و خطاهای صورت گرفته در وصیت نامه است. شیوه صحیح نگارش وصیت نامه برای بر حذر بودن از هر گونه ظلم و خطا امری لازم است. و این امر یا با مشورت گرفتن از اهل علم و وکلای حقوقی میسر است و یا با مطالعه احکام وصیت نامه.

آنچه که مهم است نگارش صحیح وصیت است. بعضی افراد همه اموال را بحسب آنچه که شرع مقدس برای وارثان تعیین کرده نگارش می کنند. یعنی اگر چند فرزند پسر و دختر دارد وصیت نامه را به تعیین سهم الارث دو سهم برای فرزند پسر و یک سهم برای دختر می نویسند. اما بعضی دیگر در تعیین تقسیم اموال، نگارش وصیت نامه را به میزان زحمات و کمک هایی که فرزندان در حق والدین انجام داده اند می نویسند. فرزند دختری که بیشتر از دیگر برادران و خواهران زحمت کشیده و کمک کار والدین بوده در تعیین ارث نسبت به دیگران سهم بیشتری دارد. هر چند روایت نیز بر تأیید این مطلب است. اما در مواردی، تفاضل و اختلاف آن به قدری زیاد است که مستلزم اختلافات، دعوا و مراجعه به محاکم قضایی می شود.

پیامدهای منفی ظلم در وصیت

ظلم در وصیت دارای پیامدهای منفی دنیوی و اخروی است که در ذیل بیان می شود.

پیامدهای دنیوی

اختلاف افکنی و تفرقه

مهمترین و خطرناک ترین پیامد منفی ظلم در وصیت، اختلاف افکنی و تفرقه بین وارثان خواهد بود. خواهر و برادری که دوران کودکی و جوانی را در منزل پدری با آرامش و شادمانی گذراندند. باید بابت سهم خواهی خود - که در حقیقت نگارش وصیت نامه مسبب تبعیض آنان شده- به اختلاف و دعواهای خانوادگی پرداخته و برای حل این مشکل به محاکم قضایی مراجعه کنند. چه بسا سالیان زیادی می گذرد و اما اختلافات همچنان برقرار است. در مواردی نیز با مشخص شدن سهم الارث هر کدام از طرفین، اختلافات درونی و خانوادگی همچنان پابرجاست.

از بین رفتن حقوق دیگران

در مواردی اهدا کردن اموال به دیگران، مؤسسات خیریّه و محروم کردن فرزندان از اموال، مستلزم از بین بردن حقوق آنان است. امام صادق به نقل از امام باقرعلیهماالسلام فرمود: مردى از انصار وفات يافت، و او كودكانى خردسال و شش برده داشت، و به هنگام وفات، آن بردگان را آزاد كرد، در صورتى كه بجز آن بردگان، مالى نداشت، بازماندگانش نزد پيامبر صلی الله علیه و آله رفتند، و داستان او را به اطّلاع آن حضرت رساندند. پيامبر صلّى اللّه عليه و آله فرمود: با دوست متوفّایتان چه كرديد؟ گفتند: او را دفن كرديم، فرمود: اگر ميدانستم او را در قبرستان مسلمين دفن نميكرديم، زيرا او فرزندان خود را به حالى واگذاشته است كه دست گدائى بسوى مردم بگشايند.

پیامدهای اخروی

امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس در و صیتش عدالت بورزد به منزله کسی است که در زمان حیاتش، مورد وصیت را صدقه داده باشد و هر کس دروصیتش ظلم کند خدای متعال را در روز قیامت در حالی ملاقات می کند که از وی روی گران است. أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ‏ عَدَلَ‏ فِي وَصِيَّتِهِ كَانَ بِمَنْزِلَةِ مَنْ تَصَدَّقَ بِهَا فِي حَيَاتِهِ وَ مَنْ جَارَ فِي وَصِيَّتِهِ لَقِيَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ هُوَ عَنْهُ مُعْرِضٌ‏

برتری دادن برخی فرزندان

علاقه والدین نسبت به فرزندان امری فطری است. حتی اگر فرزند در مسیر اهداف آنان قدم بر ندارد و در مواردی بر خلاف انتظارات و دستورات آنان عمل کند. بعضی از فرزندان در خدمت رسانی به والدین اهتمام بیشتری دارند و بدون آنکه توقعی در برابر زحمات خود داشته باشند خدمت رسانی را وظیفه خود تلقی می کنند. والدین به پاس زحمات فرزند خود سعی در جبران محبت های آنان دارند و با جدا کردن بعضی از اموال و انحصار کردن آن برای فرزند را در وصیت نامه قید می کنند. عقل حکم می کند باید بین فرزندی که همه وظیفه خود را خدمت به والدین بداند با فرزندی که چیزی جز ضرر و ایجاد مزاحمت برای والدین نداشته تفاوت قائل شویم. اما آیا این نوع ترجیح دادن بعضی بر بعضی دیگر از نظر روایات و حکم شرعی صحیح است یا خیر؟ در بین علما اختلاف است.

بعضی از علما مثل صاحب جواهر  به اطلاق روایات اعتماد کرده و حکم به صحت این عمل داده اند. از محمد بن قيس، روايت شده است كه گفت: از امام ابو جعفر باقر عليه السّلام در باره مردى كه بعضى از اولادش را بر بعض ديگر ترجيح ميدهد، سؤال كردم، امام فرمود: اين كار جايز است، و همچنين «در ترجیح بعضی از»زنهايش.  و بعضی از علما با استناد به بعضی روایات حکم به کراهت داده اند و بیان کرده اند: کراهت دارد مریضی که تمکن مالی ندارد و تفاوت بین فرزندان قائل شود و در صورت تمکن مالی و عدم تنگدستی، حکم کراهت برای او نیست.  و استدلالشان در این حکم استناد به این روایات است. ابابصیر از امام باقر علیه السلام درباره شخصی که نسبت به بخشش اموال خود بعضی از فرزندان را ترجیح داده سؤال کرد؟ حضرت علیه السلام فرمود: اگر توانگر است اشکالی ندارد و اگر تنگ دست است این کار را نکند.أَبِي بَصِيرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنِ‏ الرَّجُلِ‏ يَخُصُ‏ بَعْضَ‏ وُلْدِهِ بِالْعَطِيَّةِ قَالَ إِنْ كَانَ مُوسِراً فَنَعَمْ وَ إِنْ كَانَ مُعْسِراً فَلَا  البته مشهور علما حکم کراهت شدید در این عمل را قائل شده اند.

مسؤلیت وصی

وصی باید بر اساس اعتماد و دارای شرایطی همچون بلوغ، عقل و مسلمان نیز باشد. از آنجایی که وصی مسؤلیت مهم در تقسیم سهم هر یک از وارثان دارد. لذا صداقت و پاکی که مستلزم اعتماد و اعتبار وصی است در انتخاب وصی دخالت مستقیم دارد. اگر خیانتی از وصی ظاهر شود وصایت او باطل خواهد شد و حق تصرفات از او سلب می شود.

قرآن به انحرافی که در بعضی از وصی شدگان وجود دارد پرده برداشته و بر گنهکار بودن بعضی از وصی ها تصریح کرده است. فَمَنْ‏ بَدَّلَهُ بَعْدَ ما سَمِعَهُ فَإِنَّما إِثْمُهُ عَلَى الَّذينَ يُبَدِّلُونَهُ إِنَّ اللَّهَ سَميعٌ عَليمٌ  پس كسانى كه بعد از شنيدن وصيت، آن را تغيير دهند، گناهش فقط بر عهده آنانى است كه تغييرش مى‏دهند؛ يقيناً خدا شنوا و داناست. وصی می تواند حق وارثان را تغییر دهد، سلب کند، به دیگران دهد و نیز انکار سهم کند و برای مؤسسات و غیره تعیین سهم کند.

وظیفه وصی تنها در عمل به وصیت و حفظ از هر گونه تغییر محدود نمی شود. بلکه در مواردی می تواند تصرفاتی برای اصلاح وصیت اقدام کند. قرآن کریم می فرماید: فَمَنْ‏ خافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفاً أَوْ إِثْماً فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحيمٌ

و كسى كه از انحرافِ وصيت كننده (و تمايل يك جانبه او به بعض ورثه)، يا از گناه او (كه مبادا وصيّت به كار خلافى كند) بترسد، و ميان آنها را اصلاح دهد، گناهى بر او نيست؛ (و مشمولِ حكم تبديلِ وصيّت نمى‏باشد.) خداوند، آمرزنده و مهربان است.

«جمله‏ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ‏ كه در آيه آمده، ممكن است اشاره به اين حقيقت باشد كه هر گاه وصى با اقدام مؤثر كار خلافى را كه از وصيت كننده سرزده اصلاح كند و او را براه حق باز گرداند خداوند از خطاى او نيز صرفنظر خواهد كرد. این استثنای حکم(تغییر در اصلاح وصیت) توسط وصی تنها در مواردی است که وصیت به طور شایسته صورت نگرفته باشد. البته اگر وصيت كننده زنده است مطالب را به او گوشزد مى‏كند تا تغيير دهد و اگر از دنيا رفته شخصا اقدام به تغيير وصیّت مى‏كند و اين از نظر فقه اسلامى منحصر به موارد زير است:

1- هر گاه وصيت به مقدارى بيش از ثلث مجموع مال باشد بر شخص وصى لازم است كه آن را اصلاح كند و تا سر حد یک سوم تقليل دهد.

2- در آنجا كه وصيت به ظلم و گناه و كار خلاف شده باشد، مثل اينكه وصيت كند قسمتى از اموالش را صرف توسعه مراكز فساد كنند، و همچنين اگر وصيت موجب ترك واجبى باشد.

3- آنچه كه وصيت موجب نزاع و فساد و خونريزى گردد كه در اينجا بايد زير نظر حاكم شرع اصلاح شود.»

راهکارهای عدم ظلم در وصیت

راهکارهای ذیل برای پیشگیری از ظلم در وصیت ارائه می گردد.

• مشاوره گرفتن از عالمان دینی یا وکلای حقوقی برای نگارش صحیح وصیت نامه.

• اگر وصیت کننده بیش از یک سوم از سهم خود وصیت کند پس از نگارش وصیت نامه و قبل از مرگ از همه وراث اجازه و کسب امضاء کند. وراث اگر به بیش از یک سوم وصیت کننده اجازه دهند حق بهم زدن وصیت، بعد از مرگ را ندارند.

• مراکز خیریّه و کسانی که وصیّت به سود آنان انجام شده قبل از قبول و در زمان زندگی موصی، نسبت به احتمال اختلاف و ظلم بر دیگران حساس باشند.

• انسان می تواند برای آن که همسرش پس از مرگ او گرفتار مشکلاتی در مسکن نشود در زمان حیات خود، حق استفاده از خانه مسکونی خود را به همسرش تا زمان حیات همسرش واگذار کند و در نتیجه با مرگ شوهر استفاده از خانه مسکونی در اختیار همسر خواهد بود و پس از فوت او خانه میان وارثان تقسیم می شود. به این کار در اصطلاح فقه اسلامی ( حبس ) و یا ( عمری ) می گویند. انجام این کار نیازمند شرایط خاصی مانند ایجاب و قبول است که حتما برای آگاهی از این شرایط باید به یک عالم دینی مراجعه نمود .لازم به یادآوری است، در این صورت خانه از ملک شوهر و پس از مرگ او از ارثیه وارثان بیرون نمی رود. هم چنین انسان می تواند استفاده از تمامی اثاث خانه را به همین شیوه به همسرش تا زمان حیات همسرش واگذار نماید.

• سعی شود وصیت نامه در چند نسخه نگارش شود تا درصورت مفقود شدن برخی از نسخه ها، وارثان دچار مشکل نشوند.

• بعد از مرگ باید فورًا به وصیت نامه عمل شود.

• برای جلوگیری از مشکلات احتمالی بهتر است وصیت نامه در دفتر اسناد رسمی ثبت شود.

• برای وصیت نامه از چند نفر از افراد مورد اعتماد به عنوان شاهد استفاده شود.

• انسان میتواند از یک سوم اموالش برای انجام کارهای خیر بعد از خودش وصیت کند، اما وصیت به یک سوم برای امور خیریه در صورتی خوب است که وارثان ما، نیازمند نباشند اما در صورتیکه آنان حقیقتا نیازمندند، بهتر است به کمتر از یک سوم مثلا یک چهارم یا یک پنجم وصیت کرد.

ظلم در وصیت در آیینه فقه

تغییر دادن وصیت بعد از مرگ وصیت کننده، مطلقاً حرام است؛ مگر آنکه وصیت کننده قبل از مرگ این حق را برای فردی قرار داده باشد. اگر ورثه به شدت محتاج اموال میت باشند، حق ندارند از اجرای وصیت میت ذره‌ای تخلف کنند یا آن را تغییر دهند. اگر مقداری اندک از مال وصیت شده - که لازم الاجراء است- عمل نشود و در مسیر دیگری صرف شود، به همان مقدار، فرد استفاده کننده، ضامن است.

موارد مصرف کار مشروعی باشد. لذا برای راهزنی یا کمک به ظالم یا تعمیر کلیسا و چاپ کتب گمراه کننده، نمی‌توان به وصیت عمل کرد و وصیت باطل است.

درصورت خیانت وصی، حاکم شرع او را عزل یا شخص امینی را به او ضمیمه می‌کند.

استفتاء:

 سؤال: شخصى مى‌گويد بعد از مردنم ارث دخترم را مطابق پسرم بدهيد آيا اين وصيت به نحوى كه از ثلث برداشته شود صحيح است يا نه؟

پاسخ: باطل است.

 سؤال: اين جانب داراى چند فرزند مى‌باشم كه جز يكى- پسر هفت‌ساله- همگى بزرگ بوده و صاحب زندگى و همسر مى‌باشند و چون خودم مريض احوال هستم و سنّى از من گذشته است وصيّت نموده‌ام كه منزل مسكونى‌ام را بعد از خودم به پسر هفت‌ساله‌ام واگذار نمايند، امّا اولادهاى بزرگتر مانع از اين كار مى‌شوند و مى‌گويند كه بيشتر از ثلث مالم را حق ندارم كه به پسر كوچكم واگذار نمايم؛ لطفاً بفرماييد كه آيا شرعاً من مى‌توانم اين منزل را به پسر كوچكم واگذار نمايم؟

پاسخ: وصيّت در ثلث نافذ است ولى اگر در زمان حيات خود تمام آنچه را مى‌خواهى به كسى ببخشى نافذ [است] و مانع ندارد.

 سؤال: پدرى مى‌خواهد بعضى فرزندان ذكور خود كه در املاك كشاورزى و غيره او به پدر كمك مى‌نموده‌اند مقدارى بيشتر از ساير ورثه سهم ببرند و در وصيّت خود اين موضوع را نام مى‌برد حال بعد از مرگ پدر اختلاف بوجود آمده تكليف چيست؟

پاسخ: پدر در زمان حيات هر چه بخواهد به پسرش ببخشد يا صلح كند مانعى ندارد ولى اگر مى‌خواهد وصيّت كند كه بعد از مردن به پسر بدهند اگر ساير ورثه امضاء كنند باز مانعى ندارد و اگرنه، نسبت به يك سوم مانعى ندارد و نسبت به دو سوم ديگر بسته به اجازه ورثه است، چنين پدرى اگر مايل است در زمان حيات خود هر اندازه مى‌خواهد به پسرش صلح قطعى كند كه الان مالك شود.

وَ السَّلامُ عَلى‏ مَنِ اتَّبَعَ‏ الْهُدى‏

وَ آخِرُ دَعْوانَا‏ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمينَ

نمونه ای از یک وصیت نامه کامل

برای تبیین بهتر در عدم ظلم وصیت، نمونه ای از یک وصیت نامه کامل را در ذیل بیان می کنیم.

بسم الله الرحمن الرحیم

وصیت نامه شرعی و قانونی

پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه وآله فرمودند: سزاوار نیست که مسلمان شبی را به صبح آورد مگر اینکه وصیت او آماده باشد.

اینجانب .............. فرزند .............. متولد .............. به شماره شناسنامه ..............در تاریخ ..............با اعتراف به یگانگی پروردگار و رسالت خاتم پیامبران و امامت دوازده معصوم علیهم السلام در کمال صحت، سلامت و اختیار به موارد ذیل و صیت می کنم ، وصیت نامه های دیگر، قبل از این تاریخ از درجه اعتبار ساقط می باشد

این وصیت نامه در شش بخش تنظیم شده است.

بخش اول: تعیین وصی ، ناظر و قیم برای اطفال صغیر

1 – وصی خود جناب آقای ...... ساکن ...... به شماره تلفن ......

2- ناظر بر انجام وصیت جناب ...... ساکن ...... به شماره تلفن ......

3 - سرپرست و قیم فرزندان صغیرم جناب ...... ساکن ...... به شماره تلفن .....

بخش دوم : بدهکاری ها

الف) بدهی های اینجانب به شرح زیر می باشد:

1. تمام مهریه همسرم؛ خانم ...... که مبلغ ...... می باشد.

2. خمس درآمدهای اینجانب از سال خمسی گذشته تا تاریخ فوت (سال خمسی اینجانب در تاریخ ...... می باشد.)

3. مبلغ ...... خمس از سال های گذشته

4. مبلغ ...... زکات از سال های گذشته

5. حج واجب(حج تمتع) به عهده من می باشد.

6. ردّ مظالم به مبلغ ......

ب) به افراد ذیل این مبالغ را بدهکارم:

1) : آقای/ خانم ................. مبلغ .................

2) : آقای/ خانم ................. مبلغ .................

3) : آقای/ خانم ................. مبلغ .................

ج) اماناتی که دیگران نزد من دارند و باید به صاحبان آن تحویل داده شود :

الف: ..........

ب: ..........

ج: ..........

بخش سوم : وصیت به ثلث (یک سوم اموال)

یک سوم از اموالم در این امور هزینه شود:

1. یک یا .......... سال نماز و .......... سال روزه

2. مبلغ ..........بابت ردّ مظالم احتیاطی من پرداخت شود.

3. این کفارات به عهده اینجانب میباشد که هزینه آن از محل ثلث اموالم پرداخت گردد.

الف) ..........

ب) ..........

ج) ..........

4. هزینه های غسل، کفن، دفن و مراسم اول، سوم، هفتم و چهلم و سایر مراسم و هزینه های مورد نیاز مجالس

5. وصیت به خویشاوندانِ نیازمندی که ارث نمی برند. (مثل خواهر زاده ، برادر زاده ، خاله ، عمو، دایی، عمه) مثلاً مبلغ ..........برای ..........و مبلغ ..........برای..........

6. باقی مانده از ثلث اموالم برای (فلان مدرسه، مسجد، بیمارستان، خیریّه) ..........هزینه شود.

بخش چهارم : مطالبات

أ‌) از افراد ذیل، این مبالغ را طلب دارم.

1) آقای / خانم ...... مبلغ

2) آقای / خانم ...... مبلغ

3) آقای / خانم ...... مبلغ

4) آقای / خانم ...... مبلغ

ب‌) فهرست امانت هایی که نزد دیگران دارم و چگونگی دریافت آن به شرح زیر است:

1. ..........

2. ..........

3. ..........

بخش پنجم: وصایای اخلاقی

بسیار مناسب است در این قسمت سفارش های اخلاقی، مانند سفارش به نماز ، حجاب ، احترام به پدر و مادر، مهربانی فرزندان با یکدیگر و امثال آن آورده شود و یا اینکه به صورت برگه ای جداگانه ضمیمه وصیت نامه شود

بخش ششم: فهرست اموال

فهرست اموال منقول و غیر منقول اینجانب (شامل مواردی مثل منزل مسکونی، وسیله نقلیه، موجودی حساب های بانکی، زمین های زراعتی و باغات ، مغازه و دفتر کار و ........ ) به شرح پیوست می باشد .


این وصیت نامه در شش بخش به گواهی این آقایان رسید.

1. آقای ..........

2. آقای ..........

3. آقای ..........

و در دفتر خانه اسناد رسمی به شماره ..... ثبت گردید.

در پایان یادآور می شوم اینجانب مقلد حضرت آیت الله ..........می باشم. و تمایل دارم که درصورتی که مقدور بوده و موجب زحمت وارثان نگردد در .......... مدفون شوم .

نام و امضاء وصیت کننده :

نام و امضاء وصی با ذکر تاریخ:

نام و امضاء ناظر با ذکر تاریخ:

نام و امضاء شهود با ذکر تاریخ:

کتب و مقالات نگارش شده

أ‌) کتب

• کتاب گناهان کبیره، آیت الله دستغیب ( بحث ظلم در وصیت در کتاب مذکور در شماره 40 اصرار بر گناه ذکر شده است)

• توضیح المسائل مراجع (احکام وصیت بصورت جامع و مشروح بیان شده است)

• رساله آموزشی (درس های 63 و 64 و 65) آیت الله خامنه ای

ب‌) مقاله

• نحوه نوشتن وصیت نامه؛ چگونه یک وصیت نامه کامل و قابل اجرا بنویسیم؟ نرجس صانعی پرکار( کارشناس ارشد حقوق خصوصی)

• انواع وصیت نامه/ http://mhtel.ir

• در هنگام تنظیم «وصیت نامه» باید به چه موضوعاتی توجه کنیم؟ http://www.tabnak.ir/fa/news/677670/

منابع

1. رساله توضيح المسائل، آیت الله لنكرانى، محمد فاضل موحدى، (فاضل)، در يك جلد، قم - ايران، صدوچهاردهم، 1426 ه‍ ق

2. توضيح المسائل (محشّى - امام خمينى)، سيد روح اللّه موسوى، 2 جلد، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، قم - ايران، هشتم، 1424 ه‍ ق

3. رساله توضيح المسائل، آیت الله بهجت، گيلانى، فومنى، محمد تقى بهجت، ، در يك جلد، انتشارات شفق، قم - ايران، 92، 1428 ه‍ ق

4. استفتاءات (امام خمينى)، خمينى، سيد روح اللّه موسوى، 3 جلد، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، قم - ايران، پنجم، 1422 ه‍ ق

5. رساله استفتاءات (آیت الله منتظرى)، نجف‌آبادى، حسين على منتظرى، 3 جلد، قم - ايران، اول، ه‍ ق

6. استفتاءات جديد (آیت الله مكارم)، شيرازى، ناصر مكارم، 3 جلد، انتشارات مدرسه امام على بن ابى طالب عليه السلام، قم - ايران، دوم، 1427 ه‍ ق

7. جواهر الكلام في شرح شرائع الإسلام، نجفى، صاحب الجواهر، محمد حسن، 43 جلد، دار إحياء التراث العربي، بيروت - لبنان، هفتم، ه‍ ق

8. المقنعة، مفيد، محمد بن محمد، 1جلد، كنگره جهانى هزاره شيخ مفيد - رحمة الله عليه - قم، چاپ: اول، 1413 ق.

9. تفسير العيّاشي، عياشى، محمد بن مسعود، 2جلد، المطبعة العلمية - تهران، چاپ: اول، 1380 ق. مكارم الأخلاق، طبرسى، حسن بن فضل، 1جلد، شريف رضى - قم، چاپ: چهارم، 1412 ق / 1370 ش

10. الدعوات (للراوندي) / سلوة الحزين، قطب الدين راوندى، سعيد بن هبة الله1جلد، انتشارات مدرسه امام مهدى (عجل الله تعالى فرجه الشريف) - قم، چاپ: اول، 1407ق.

11. الكافي (ط - الإسلامية)، كلينى، محمد بن يعقوب بن اسحاق، 8جلد، دار الكتب الإسلامية - تهران، چاپ: چهارم، 1407 ق.

12. من لا يحضره الفقيه / ترجمه غفارى، على اكبر ومحمد جواد و بلاغى، صدر، ابن بابويه، محمد بن على - غفارى، محمد جواد، 6جلد، نشر صدوق - تهران، چاپ: اول، 1367ش.

13. تهذيب الأحكام (تحقيق خرسان)، طوسى، محمد بن الحسن، 10جلد، دار الكتب الإسلاميه - تهران، چاپ: چهارم، 1407 ق.

14. تفسير التحرير و التنوير المعروف بتفسير ابن عاشور،ابن‏عاشور، محمدطاهر، 30جلد، مؤسسة التاريخ العربي - لبنان - بيروت، چاپ: 1، 1420 ه.ق.

15. تفسير نمونه، آیت الله مكارم شيرازى، ناصر، 28جلد، دار الكتب الإسلامية - ايران - تهران، چاپ: 10، 1371 ه.ش.

16. رساله آموزشی (درس های 63 و 64 و 65) آیت الله خامنه ای، موجود در سایت khamenei.ir

17. http://samtekhoda.tv3.ir/?option=com_content&view=article&id=1069%20&Itemid=320