فرهنگ مصادیق:صله ارحام

از پژوهشکده امر به معروف
(تغییرمسیر از صله ارحام)
پرش به: ناوبری، جستجو
صله ارحام

کتب مرتبط

ردیف عنوان
۱ صله ارحام؛ آثار و ثمرات آن
2 آداب الاسره فی الاسلام

مقالات مرتبط

ردیف عنوان
۱ آثار صله رحم
۲ احادیث صله رحم (۱)
۳ احادیث صله رحم (۲)
۴ صله ارحام در قرآن و سنت
۵ صله رحم
۶ صله رحم - ویکی فقه
۷ صله و قطع رحم
۸ فلسفه صله رحم چیست

مصادیق مرتبط

ردیف عنوان

چندرسانه ای مرتبط

ردیف عنوان

مرتبط های بوستان

ردیف عنوان

نرم افزارهای مرتبط

ردیف عنوان

نویسنده: محمد مهدی امراللهی
تهیه و تدوین: پژوهشکده امر به معروف و نهی ازمنکر قم - ۹۵/۲/۷

محتویات

مقدمه

یکی از معروف‌های بزرگ که در اسلام بسیار سفارش شده و مورد تاکید رهبران دینی است مساله صله ارحام می‌باشد که موجب تقویت اجتماع و خانواده و ارتباط بین انسان‌ها می‌شود در عصر حاضر کمتر به این مسئله اهمیت داده می‌شود و گاهی دست فراموشی سپرده شده است و در دنیای امروزی که عصر ارتباطات و فناوری‌ها نامیده می‌شود به جای آنکه روابط خویشاوندی تقویت شود، این روابط تضعیف شده است به همین سبب در نظر داریم در این مقاله مباحثی از جمله انواع خویشاوندان سببی، نسبی، رضاعی و انواع ارتباط مثل کلامی مکاتبه‌ای مالی و عملی و همچنین آیات و روایات مرتبط با صله رحم را مطرح می‌نماییم.

تعریف صله رحم

از ترکیب این دو کلمه کنار هم، عبارت صله رحم به معنای ارتباط خویشاوندی به دست می‌آید، که اکثر علما خویشاوندان نسبی می‌دانند و عده‌ای سببی را هم وارد کرده‌اند که اشاره می‌کنیم.
اما صله رحم در کلام بزرگان معانی گوناگونی دارد که به برخی از آنها اشاره می‌کنیم :
مرحوم نراقی می‌فرماید: «صله رحم عبارت است از شریک ساختن رحم و خویشاوندان در مال و مقام و دیگر خیرات دنیا که آدمی به آن‌ها دست می‌یابد.» [۱] ابن اثیر هم چنین می‌گوید: «مراد از صله رحم احسان نمودن به نزدیکان از خویشاوندان نسبی و سببی و مهربانی و عطوفت نشان دادن به آن‌ها و رعایت کردن احوال آنان است.» [۲] در اصطلاح فقه نیز بعضی صله رحم را به همان معنای لغوی گرفته‌اند البته با این قید که از خویشان نسبی باشند نه سببی [۳] چه مذکر باشند چه مونث جزء ورثه باشند یا نباشند از محارم باشند یا نباشند از طرف پدر باشند یا مادر یا هردو و این نکته هم مهم است که از اقوام و ارحامی باشند که عرف آنها را جزء اقربا و بستگان به شمار آورد چون مرجع در این موارد عرف است.

شیوه‌های صله رحم

با توجه به معنایی که از صله رحم بیان شد می‌توان گفت به هر کاری که موجب پیوند خویشاوندی شود صله رحم می‌گویند، هر چند کار کوچکی مانند سلام کردن یا جواب سلام دادن یا دادن جرعه‌ای آب به خویشاوندان باشد.
با توجه به آیات قرآن و روایات ائمه معصومین علیهم السلام شیوه‌های صله رحم را می‌توان به چهار دسته تقسیم کرد :

صله رحم زبانی

کارهایی که توسط ارتباط زبانی انجام می‌شود مثل سلام کردن و جواب سلام دادن و دعا کردن در حق خویشان دوری از غیبت و تهمت و ... از موارد صله رحم زبانی است. در همین مورد خداوند متعال می‌فرماید:
وَإِذَا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهَا أَوْ رُدُّوهَا[۴]...؛ (چون به شما درود گفته شد، شما بهتر از آن درود گویید یا همان را در پاسخ برگردانید...)

صله رحم عملی

به کارهایی که به واسطه رفت و آمد بین افراد ایجاد می‌شود مثل دید و بازدید، گفتگوی حضوری با خویشان، مسافرت برای دیدار با خویشان و کارهایی از این قسم جزء صله رحم عملی است.
ثمره‌ای که می‌توان از این نوع صله رحم بدست آورد نشاط بین افراد، رفع کردن غم و غصه از خویشان و حل کردن مشکلات ایشان است همانطور که در حدیث قدسی هم آمده است: أیُّمَا مُسلِمٍ زَارَ مُسلِماً فَلَیسَ إیَّاهُ زَارَ إیَّایَ زَارَ وَ ثَوَابُهُ عَلَیَّ الجَنَّهُ [۵]؛ (هر مسلمانی که به دیدار مسلمانی برود، در واقع مرا زیارت کرده است و پاداش او بر عهده‌ی من، بهشت است.)، پس دیدار برادارن و خواهران ایمانی وقتی از خویشاوندان محسوب می‌شوند اجری مضاعف دارد.

صله رحم قلبی

آرزوی قلبی برای سعادتمندی خویشان در دنیا و آخرت، دعا برای دفع بلاهای دنیوی و اخروی، آرزوی تداوم نعمت‌های موجود، محبّت ورزی به آنان و به یاد یکدیگر بودن از موارد صله‌ی رحم قلبی است.

صله رحم مالی

کمک مالی به خویشان برای رفع مشکلات آنها، دادن هدیه به خویشان در مناسبت‌های خاص، حفظ اموال خویشان و وارد نکردن خسارت به اموال آنها و مواردی از این قبیل جزء صله رحم مالی محسوب می‌شود.

تعریف ارتباط کلامی

ارتباط کلامی به معنی انتقال اطلاعات از یک فرد به فرد دیگر است. ارتباط فرآیندی است که طی آن افکار، عقایـد و احساسات یک فرد به فرد دیگر منتقل می‌شود، ارتباط فرآیندی است آگاهانه یا ناآگاهانه، خواسته یا ناخواسته که از طریق آن احساسات و نظرات به شکل پیامهای کلامی و غیر کلامی بیان، ارســال، دریافت و ادراک می‌شوند. و نکته دیگری که در این جا می‌توان اضافه کرد صله رحم با توجه به آیات و روایات اعم از ارتباط کلامی و مالی و عملی است برای نمونه در قرآن کریم می‌فرماید: (صاحبان برتری مالی و وسعت معاش از شما ، از اینکه به خویشاوندان و فقیران و مهاجران در راه خدا بخشش نمایند ، کوتاهی نکنند و بر ترک آن سوگند نخورند) [۶] با توجه به معنای آیه شریفه هر کس از خویشاوندان توانایی مالی دارد از اقوام دیگری که تمکن مالی ندارند دست گیری کند و این اقدام و فریضه دینی با صله رحم کلامی، مالی و عملی محقق می‌شود.
ولی ارتباط کلامی فرآیند انتقال پیام از فرستنده به گیرنده به شرط این که ذهنیات مورد نظر فرستنده به گیرنده پیام انتقال یابد و بالعکس می‌باشد. بیشتر مردم حدود ۷۵ در صد زمان بیداری خود را صرف برقراری ارتباط، تبادل اطلاعات، افکار و عقاید با دیگران می‌کنند.[۷]

خویشاوندان

تعریف خویشاوندان

در ابتدا باید خویشاوندی (قرابت) راتعریف کرد البته برای این کلمه تعاریف مختلفی بیان شده است ولی تعریف مختصر آن این می‌شود که قرابت رابطه خویشاوندی است اعم از خونی یا سببی به علت ازدواج یا شیرخوارگی.
پس با تعریف این کلمه می‌توان فهمید روابط اجتماعی گسترده‌ای در میان خانواده‌ها یعنی زن و مرد با والدین و فرزندان وجود دارد .

انواع خویشاوندان

بر این اساس می‌توان برای خویشاوندی انواعی را مطرح کرد :
۱) خویشاوندی نسبی:
این نوع خویشاوندی از قدیمی‌ترین نوع آن است که همخونی و پدید آمدن از نیاکان مشترک از مشخصات آن است، پیوند والدین با فرزندان و پیوند برادارن و خواهران از این نوع محسوب می‌شود.
۲) خویشاوندی سببی:
که در اثر زناشویی و ازدواج به وجود می‌آید و خانواده بر اساس آن تشکیل می‌شود.
۳) خویشاوندی رضاعی:
که نوعی از خویشاوندی است که میان کودک و زنی است که وی را شیر داده است ایجاد می‌شود و بر اساس رضاع خویشاوندی میان خانواده آن زن و کودک بر قرار می‌شود.
خویشاوندی باعث ایجاد ارتباطات گسترده‌ای می‌شود و پیرو آن تکالیف و وظایفی را در قبال افراد یک خانواده ایجاد می‌کند و این حقوق و تکالیف از قبیل احترام به یکدیگر، صله رحم، انفاق، ارث و بسیاری از حقوق دیگری که افراد خانواده را در قبال آن موظف به اجرای آن می‌کند.

صله رحم در آیات

در قرآن کریم بیش از پنجاه آیه در مورد صله رحم و مسائل مربوط به آن آمده است. آیات قرآن در زمینه‌هایی مانند حقوق ارحام، احسان به والدین، انفاق به ذوی القربی، تقدم حق ایشان بر مومنان دیگر و پرهیز از قطع رحم سفارش کرده است.

احسان به والدین

برای نمونه در سوره اسراء آیه ۲۳ چنین می‌فرماید: وَقَضَى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا[۸] (و پروردگار تو مقرر کرد که جز او را مپرستید و به پدر و مادر [خود] احسان کنید).
در همین زمینه در سوره بقره آیه ۸۳ چنین می‌فرماید: وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا مِنْكُمْ وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ[۹][۱۰]

انفاق به ارحام

دراین مورد در سوره بقره آیه ۲۱۵ می‌فرماید: يَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ[۱۱][۱۲]

حرمت قطع رحم

در این مورد در سوره نساء آیه ۲ می‌فرماید: الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثَاقِهِ وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ.[۱۳] حرمت قطع رحم در این آیه از راه عمومیت فهمیده می‌شود که یکی از چیزهایی که خداوند امر کرده است به پیوند آنها صله رحم است و دلیل بر حرمت قطع رحم می‌شود و روایاتی هم وارد شده است. [۱۴]و در این مورد به مقاله قطع رحم مراجعه کنید.

اولویت بعضی از ارحام بر بعض دیگر

در سوره انفال آیه ۷۵ آمده است: وَأُولُو الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ...[۱۵] ( ...ودر حکم الهی خویشاوندان به یکدیگر (برای ارث بردن ) سزاوارترند...)

طلب آمرزش برای والدین

در این مورد نیز در سوره ابراهیم آیه ۴۱ آمده است: رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَلِوَالِدَيَّ وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسَابُ.[۱۶] (پروردگارا در روزی که حساب بر پا شود، مرا و پدر و مادرم و مؤ منان را بیامرز.)

پرداخت حق خویشان

دراین مورد نیز در سوره اسراء آیه ۲۶ آمده است: آتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ[۱۷] (و به خویشاوند حقش را ببخش....)

خویشاوندان نسبی و سببی

در سوره فرقان آیه ۵۴ آمده است: وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ مِنَ الْمَاءِ بَشَرًا فَجَعَلَهُ نَسَبًا وَصِهْرًا وَكَانَ رَبُّكَ قَدِيرًا.[۱۸] (و او کسی است که از آب انسانی آفرید و او را دارای پیوند نسبی و سببی گردانید و پروردگار تو تواناست.)

صله رحم در روایات

در زمینه صله ارحام و قطع رحم بیش از سیصد روایت از ائمه معصومین صلوات الله علیهم در زمینه‌های آثار صله رحم از جمله زیادی عمر، آسان شدن حساب و کتاب در آخرت، افزونی نعمت، از بین رفتن فقر اشاره شده است.
امام صادق علیه السلام در مورد صله رحم می‌فرمایند : صِلُوا أرحامَکُم و بِرّوا بِإخوانِکُم وَ لَو بِحُسنِ السَّلامِ وَ رَدِّ الجَوابِ [۱۹] (صله رحم نمایید و به برادران (دینی) خود نیکی کنید، هر چند با سلام کردن خوب و یا جواب سلام خوب باشد.)

ساختار الهی برای روابط جامعه

هر چه قدر خانواده استحکام و بنیه‌ای محکم و قوی تری داشته باشد، جامعه‌ای که تشکیل می‌شود بسیار قوی و محکم تر خواهد بود. این مطلب را با یک مثال توضیح می‌دهیم؛ اگر یک فرد در یک خانواده مذهبی رشد و تولد یابد اثر مثبتی که این فرد در جامعه خواهد گذاشت به مراتب بیشتر و سازنده تر خواهد بود تا فردی که در یک خانواده بی بند و بار و لا اُبالی و بی مذهب رشد و تکامل یافته است حضور این فرد در جامعه باعث صدمات منفی زیادی در جامعه خواهد شد.
متاسفانه در جوامع امروزی مخصوصا در جوامع اسلامی ارزش و اهمیت این فریضه رو به کاهش و زوال است و علت این مسئله روی آوردن نسل جدید به فناوری‌های این عصر است و این امر سبب از دست دادن نقش افراد در خانواده شده و بالتبع آن، نقش هر فرد در جامعه کم رنگ می‌شود و دید افراد نسبت به همدیگر مانند بیگانگان و افراد غریبه می‌شود. امیرالمومنین علی علیه السلام درحکمت ۱۰۲ نهج البلاغه می‌فرمایند: قَالَ [علیه السلام] یَأْتِی عَلَی النَّاسِ زَمَانٌ .......... یَعُدُّونَ الصَّدَقَهَ فِیهِ غُرْماً وَ صِلَهَ الرَّحِمِ مَنّاً [۲۰]
همچنین در سوره نساء آیه ۴ می‌فرماید: وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْسًا فَكُلُوهُ هَنِيئًا مَرِيئًا[۲۱] در تفسیر این آیه آمده است: ((آیه فوق به یکی از حقوق مسلم زنان اشاره می‌کند که:" مهر زنان را بطور کامل همانند یک بدهی بپردازید" یعنی همانطور که در پرداخت سایر بدهی‌ها مراقب هستید که از آن چیزی کم نشود، در مورد پرداخت مهر نیز باید همان حال را داشته باشید (این در صورتی است که" نحله" را به معنی بدهی بگیریم) و اگر به معنی عطیه و بخشش باشد تفسیر آیه چنین خواهد شد:" مهر را که یک عطیه الهی است و خدا بخاطر اینکه زن حقوق بیشتری در اجتماع داشته باشد و ضعف نسبی جسمی او از این راه جبران گردد بطور کامل ادا کنید فَإِنْ طِبْنَ لَکُمْ عَنْ شَیْ‌ءٍ مِنْهُ نَفْساً فَکُلُوهُ هَنِیئاً مَرِیئاً در آغاز آیه برای حفظ حقوق زنان با صراحت دستور می‌دهد که باید تمام مهر را به آنان پرداخت کنند، ولی در ذیل آیه برای احترام گذاردن به احساسات طرفین و محکم شدن پیوندهای قلبی و جلب عواطف می‌گوید:" اگر زنان با رضایت کامل خواستند مقداری از مهر خود را ببخشند برای شما حلال و گوارا است" تا در محیط زندگی زناشویی تنها قانون و مقررات خشک حکومت نکند بلکه بموازات آن عاطفه و محبت نیز حکمفرما باشد)) [۲۲] مسئله مهم دیگر نقش حلال زادگی در سلامت جامعه است، جامعه‌ای استوار و پایدار است که اصول شرعی و اخلاقی در آن رعایت شده باشد و از مهم‌ترین این اصول حلال زاده بودن هر شخص است، از دیدگاه دین اسلام، فردی حلال زاده است که پدر و مادرش مشخص باشند و مطابق با قانون جامعه خود ازدواج کرده و صاحب فرزند شده باشند.[۲۳] این مسئله در بسیاری از مسائل تاثیر گذار بوده همانطور که مشخص شد هر جامعه‌ای از گروه‌های کوچکتری به نام خانواده تشکیل می‌شود پس جامعه‌ای که افراد آن با اصالت بوده و هر کدام از نسب خود آگاه باشند می‌توانند نقش مؤثری را در جامعه ایفا کنند، در مقابل افرادی که از اصالت برخوردار نبوده و از نسب خود آگاهی ندارند با سردرگمی و انحراف مواجه شده و باعث سست شدن افراد دیگر شده و در نتیجه جامعه را به تباهی می‌کشند.پس حلال زادگی هر فرد در به وجود آوردن خانواده و جامعه بسیار مهم و کلیدی است.
با توجه به مطالب فوق معلوم می شودکه دین مبین اسلام به این مسئله اهتمام داشته و علت این مسئله تشکیل جامعه است زیرا هر جامعه‌ای متشکل از چندین خانواده می‌باشد بنابراین اگر خانواده بنیه‌ای قوی داشته باشد جامعه‌ای با فضلیت و مدینه فاضله خواهیم داشت.

آثار دنیوی و اخروی صله رحم

صله رحم آثار مثبت مادی، معنوی، فردی و اجتماعی بسیاری دارد که در احادیث و روایات به آن اشاره شده است.
امام باقر (علیه السلام )، آثار شگفت انگیز صله رحم را این گونه بیان می‌کنند: پیوند با خویشان، اعمال را پاکیزه و نیکو می‌کند و به بهترین درجه از کمال می‌رساند. بزرگ‌ترین ثواب را ارزانی صاحبش می‌دارد و او را از کاستی‌ها، پاک و مقبول درگاه الهی می‌سازد. ثروت را فزونی می‌دهد، گرفتاری‌ها و بلاها را دور، حساب روز قیامت را آسان می‌کند و مرگ را به تاخیر می‌اندازد. [۲۴]
همچنین امام سجاد (علیه السلام ) خطاب به ابی حمزه فرمودند: اگر دوست داری که خداوند، مرگ تو را نیکو مقرر کند و از گناهانت درگذرد، نیکی کن؛ در خفا صدقه بده و صله رحم به جای آر. به درستی که آنها عمر انسان را زیاد می‌کنند و فقر را از بین می‌برند.[۲۵]
برای هر کدام از آثار دنیوی و اخروی می‌توانیم مواردی را به همراه روایت مربوطه ذکر کنیم از جمله :

آثار دنیوی صله رحم

افزایش عمر

در این زمینه امام رضا علیه السلام می‌فرمایند: یَکُونُ الرَّجُلُ یَصِلُ رَحِمَهُ فَیَکُونُ قَدْ بَقِیَ مِنْ عُمُرِهِ ثَلَاثُ سِنِینَ فَیُصَیِّرُهَا اللَّهُ ثَلَاثِینَ سَنَهً وَ یَفْعَلُ اللَّهُ ما یَشاءُ. (گاهی ، مردی که سه سال از عمرش باقی مانده صله رحم می‌کند و خدا عمرش را ۳۰ سال قرار می‌دهد و خدا هرچه خواهد می‌کند) [۲۶]

برخورداری از حمایت فامیل

حضرت علی علیه السلام در این زمینه می‌فرمایند: به خویشان خود اکرام کن. اندیشمندان ایشان را تعظیم کن و در مقابل بی خردان آنها بردباری نشان ده و بر گرفتاران آنها آسان گیر؛ زیرا آنها بهترین حامیان تو هنگام سختی‌ها و آسودگی‌ها خواهند بود. [۲۷]همچنین در حدیث دیگر می‌فرمایند: خویشانت را گرامی دار که بال‌های تواند و به نیروی آنان پرواز توانی کرد. رحم هم ریشه است که بدان باز می‌گردی و هم دستت که با آن می‌توانی به دشمن یورش بری. [۲۸]

زیاد شدن مال و از بین رفتن فقر

به امام صادق علیه السلام عرض شد که فلان خانواده به یکدیگر خوب می‌رسند و در حقّ یکدیگر صله می‌کنند و از احسان و نیکویی در حقّ هم دریغ نمی‌کنند. امام فرمود: در این صورت آنان رشد خواهند کرد و ثروت و دارایی‌شان افزون خواهد شد، مگر آنکه میانشان به هم بخورد و روابطشان تیره شود که حتماً اوضاعشان آشفته خواهد شد. [۲۹]
امام سجاد علیه السلام در این باره می‌فرماید: مَن سَرَّهُ... وَ أن یَبسُطَ لَهُ فِی رِزقِهِ فَلیَصِل رَحِمَهُ؛ (هر کس که خوش دارد خدا روزی‌اش را توسعه دهد باید صله‌ی رحم کند.) [۳۰]

رشد اعمال

از امام صادق علیه السلام نیز در این باره نقل است: اِنَّ صِلَهَ الرَّحِم تُزَکِّی الاَعمالَ وَ تُنمِی الاَموالَ وَ تُیَسِّرُ الحِسابَ وَ تَدفَعُ البَلوی وَ تَزیدُ فِی العُمرِ؛ (صله‌ی رحم، اعمال را پاک، اموال را افزون، حسابرسی قیامت را آسان، بلاها را دفع و عمر را زیاد می‌کند.) [۳۱]

دور شدن بلا

صله ی رحم بلای حتمی را از انسان دور می‌کند ؛ امام باقر علیه السلام در این باره می‌فرمایند: صِلَهُ الأرحَامِ تُزَکِّی الأعمَالَ وَ تَدفَعُ البَلوَی؛ (پیوند با خویشاوندان سبب فزونی اعمال و دور شدن بلا از انسان می‌شود.) [۳۲]

خوش خلقی

یکی دیگر از آثار دنیوی خوش خلقی است، امام صادق علیه السلام می‌فرماید: صِلَهُ الْأَرْحَامِ تُحَسِّنُ الْخُلُقَ وَ تُسَمَّحُ الْکَف‏؛ (صله‌ی رحم،خُلق را نیکو و دست را سخاوتمند می‌سازد.) [۳۳]

نیکو جان دادن

امام سجاد علیه السلام خطاب به ابن حمزه فرمود: اگر دوست داری که خداوند مرگ تو را نیکو مقرّر کند و گناه تو را در روز قیامت ببخشد، نیکی کن و در خفا صدقه بده و صله‌ی رحم به جا آر. [۳۴]

آبادانی سرزمین‌ها

رسول اکرم (ص) فرمود:اِنَّ الصَّدَقَهَ وَ صِلَهَ الرَّحِمِ تَعمُرانِ الدِّیارِ وَ تَزیدانِ فِی الاَعمار [۳۵]؛ (صدقه و صله‌ی رحم، سرزمین‌ها را آباد و عمرها را زیاد می‌کند.) حضرت علی علیه السلام از رسول اکرم (ص) نقل می‌کند: (صله‌ی رحم آبادی سرزمین را موجب می‌شود، هر چند سکنه‌ی آن از نیکان نباشند.) [۳۶]

افزایش جمعیت

در خطبه‌ی حضرت زهرا سلام الله علیها آمده است: فَرَضَ الله .... صِلَهَ الاَرحامِ مَنماهً لِلعَدَدِ؛ [۳۷] (خداوند صله‌ی رحم را برای زیاد شدن نفوس واجب کرده است.)
با تأمّل در احادیث و روایات در می‌یابیم که قطع رحم سبب کاهش جمعیّت می‌شود. وقوع حوادث و بلایا، عقیم شدن رحم‌ها و در نتیجه انقطاع نسل از جمله پیامدهای قطع رحم است.

مصونیت از گناه

امام علی علیه السلام در نامه به عبدالله بن عباس و در حمایت از قبیله‌ی بنی تمیم در مدح صله‌ی ارحام و نکوهش قطع صله فرمود: وَ إِنَّ لَهُم بِنَا رَحِماً مَاسَّهً وَ قَرَابَهً خَاصَّهً نَحنُ مَأجُورُونَ عَلَی صِلَتِهَا وَ مَأزُورُونَ عَلَی قَطِیعَتِهَا [۳۸]؛ (ایشان را با ما خویشاوندی ویژه و پیوندی ناگسستنی است که پاسداری از آن موجب پاداش است و گسستن از آن بار سنگینی از گناه دارد.)

آثار اخروی صله رحم

بخشش گناه

امام علی بن الحسین علیه السلام نیز خطاب به ابی حمزه فرمود: اگر دوست داری که خداوند در روز قیامت از گناهانت درگذرد، نیکی کن، پنهانی صدقه بده و صله‌ی رحم به جای آر. [۳۹]

کسب مقام بلند مرتبه

امام علی علیه السلام نیز می‌فرماید: صله‌ی رحم اموال را زیاد می‌کند و اعمال را بالا می‌برد. [۴۰] همچنین در کلام گهربار دیگری فرمود: کسی که خود یا مالش را در راه صله‌ی رحم و خدمت به خویشان به کار می‌گیرد، خداوند پاداش صد شهید را به او اعطا می‌کند و برای هر قدمی که در این راه بر می‌دارد، چهل هزار حسنه(به او) داده می‌شود و چهل هزار گناه از گناهان او پاک و به همین میزان بر درجات معنوی او افزوده می‌شود و هفتاد حاجت از حوائج دنیوی او برآورده می‌شود.[۴۱]

پاداش برتر

رسول خدا (ص) دراین‌باره فرمود: الصَّدَقَهُ بِعَشَرَهٍ وَ الْقَرْضُ بِثَمَانِیَهَ عَشَرَ وَ صِلَهُ الْإِخْوَانِ بِعِشْرِینَ وَ صِلَهُ الرَّحِمِ بِأَرْبَعَهٍ وَ عِشْرِینَ. (پاداش صدقه و احسان ده برابر، پاداش قرض هجده برابر، پاداش صله و پیوند با دوستان بیست برابر و پاداش صله‌ی رحم بیست و چهار برابر است.)[۴۲]

آسان شدن حسابرسی روز قیامت

حضرت علی علیه السلام نیز خطاب به یکی از یارانش می‌فرماید: ای ابا محمّد، آیا می‌دانی که صله‌ی رحم حسابرسی روز قیامت را آسان می‌کند.[۴۳]همچنین امام باقر علیه السلام درباره‌ی رهایی از عذاب دوزخ به نقل از پیامبر می‌فرماید: در روز قیامت رحم و امانت در دو طرف پل صراط قرار می‌گیرد و هنگامی که فرد به جای آورنده‌ی صله‌ی رحم و ادا کننده‌ی امانت از آن عبور کند از افتادن در آتش دوزخ در امان خواهد بود و به بهشت رسد و چون شخص خائن به امانت و قاطع رحم باشد از آن عبور نکند لذا هیچ عمل (نیکی) با وجود این دو گناه سودش نبخشد و در آتش دوزخ سرنگون شود.[۴۴]

وارد شدن به بهشت

پیامبراکرم (ص) فرمودند: شش عمل است که هر کس یکی از آنها را انجام دهد، در روز قیامت از او دفاع خواهند کرد تا او را وارد بهشت کنند و به خداوند عرضه می‌دارند: خدایا! این بنده‌ای است که در دنیا مرا به جای آورده است. آن شش عمل عبارتند از: نماز، زکات، حج، روزه، ادای امانت و صله‌ی رحم.[۴۵]همچنین می‌فرمایند: در بهشت درجه‌ای است که تنها امام عادل یا کسی که بسیار اهل صله‌ی رحم باشد یا فرد عائله‌مندی که بر مشکلات ناشی از آن صبر کند به آن دست می‌یابد.[۴۶] در کلام دیگری از ایشان چنین آمده است: ...کسی که حقوق نزدیکان محمّد صلی الله علیه و آله وسلم و علی علیه السلام را مراعات کند، بهترین درجه‌ها و برترین پاداش‌ها به میزان برتری محمّد صلی الله علیه و آله وسلم و علی علیه السلام بر پدر نسبی انسان به او اعطا خواهد شد.[۴۷]

نتیجه

با توجه به آثاری که ذکر شد اهمیت صله رحم واضح شد، حال شاید سوالی مطرح شود که صله رحم چگونه عمل کرده و در زندگی ما نقش ایفا می‌کند، ما در جواب این پاسخ سه مورد را بررسی می‌کنیم:
الف) رشد اعمال
رسیدگی و نیکی به خویشاوندان سبب پاک شدن اعمال و رفتار انسان می‌گردد، وقتی انسان به گل‌های زندگی خود که اقوام می‌باشند رسیدگی کند احساس آرامش باطنی کرده که عامل تقویت اعمال نیک می‌شود ، وقتی که این صفا و روحانیت را در وجود خود احساس کرد، در صدد افزایش و بالا بردن روحانیت و اعمال نیک می‌شود.
ب) افزایش اموال
اگر شخصی به این مرحله در زندگی خویش برسد که ایثار و از خودگذشتگی را سرلوحه زندگی خویش قرار داده و در صدد رفع نیاز دوستان و خویشان خود بر آید ، هر مقدار زائد از موؤنه زندگی خود را برای رفع نیازهای دیگران صرف می‌کند همین امر سبب زیادی اموال او می‌شود ، کسی که به دستور خداوند متعال عمل کرده و نیکی می‌کند ، خداوند راه‌هایی را برای توسعه اموال برای او می‌گشاید راه‌هایی که قبل از نیکی به روی او باز نبود و مال‌هایی از راه حلال بدست آورد طبعا از نظر روانی هم این آسودگی را احساس می‌کند خانواده و بستگان او نیز از این لطف الهی بهره برده و با آسودگی به زندگی ادامه می‌دهند.
ج) بر طرف شدن بلاها و گرفتاری‌ها
بلاها و گرفتاری‌هایی که برای انسان به وجود می آیدعوامل مختلفی دارد از مهمترین آنها جمع کردن ثروت است، و باعث اختلالات روانی و افکار در هم ریخته شده و خود سبب عواملی برای خودکشی‌ها، تصادفات، نزاع‌ها و تخاصمات است که اکثر این پیشامدها را باید در جع آوری ثروت و انقطاع عاطفی نسبت به خویشاوندان جستجو کرد، بی توجهی به کسانی که همچون بازوهای کارسازی می‌توانند در هر لحظه و برهه زمانی یار و مددکار مفیدی باشند و گرفتار شدن به حوادث طبیعی و غیره که از توجه زیاد به جمع آوری ثروت گریبان انسان را می‌گیرد به این صورت که حتی فرد را درخواب رها نکرده و آسایش روحی شخص را سلب می‌کند، در مقابل اگر بنده‌ای در راستای اطاعت از فرامین خداوند متعال به بیچاره‌ای رسیدگی کرد چرا خداوند در وقت بیچارگی و گرفتاری حوادثی را که از ناحیه غیر او به او متوجه می‌شود، دفع نکند؟ مگر می‌شود چنین نکند که پیامبرش فرمود: «الْخَلْقُ کُلُّهُمْ عِیَالُ اللَّهِ فَأَحَبُّهُمْ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْفَعُهُمْ لِعِیَالِه‏[۴۸]؛ خلق همه به منزله خاندان خدایند، محبوبترین مردم در نزد خداوند سودمندترین مردم به خاندانش می‌باشند».

موانع صله رحم

اهمیت مسئله صله رحم از دیدگاه اسلام قابل انکار نبوده و علت آن آیات و روایات بسیاری است که در این زمینه وارد شده شده است ولی بعضی از انسان‌ها از اهمیت این مسئله غافل شده و به واسطه ی علت‌های خود ساخته و پوچ، این فریضه را کم اهمیت شمرده یا رو به فراموشی گذاشته‌اند. در اینجا به بررسی برخی از موانع می‌پردازیم:

موانع فردی

الف) تسامح در دینداری:
توجه به دنیا و گرفتار شدن در دام تجمل گرایی سبب فراموشی دین و وابستگی به دنیا شده و برای چنین افرادی تصاحب مال و جاه دنیوی آخرین مقصد و هدف شده است و دین به فراموشی سپرده شده است و به قول قرآن کریم: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ فَإِنْ أَصَابَهُ خَيْرٌ اطْمَأَنَّ بِهِ وَإِنْ أَصَابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلَى وَجْهِهِ خَسِرَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةَ ذَلِكَ هُوَ الْخُسْرَانُ الْمُبِينُ[۴۹] (و از میان مردم کسی است که خدا را فقط بر یک حال [و بدون عمل‏] می‌پرستد. پس اگر خیری به او برسد بدان اطمینان یابد، و چون بلایی بدو رسد روی برتابد) پس با توجه به این مطالب چنین شخصی صله رحم و قطع آن برایش مساوی بوده و اگر دنیای خود را در قطع این فریضه بداند؛ به آن اهتمام ورزد و تائید این مطلب روایتی است از پیامبر اکرم (ص) که می‌فرمایند: زمانی خواهد رسید که مردم به تلف شدن دین اهمیتی نمی‌دهند، هنگامی که دنیای آن‌ها محفوظ و سالم باشد[۵۰].
ب) کم رنگ شدن ارزش‌های اخلاقی:
در کشاکش‌های زندگی ماشینی و روی آوردن انسان‌ها به فناوری‌های جدید این ارزش‌های اخلاقی است که رو به فراموشی گذاشته و یکی از این موارد دید و بازدید و صله رحم است. و سوالی اینجا مطرح می‌شود که آیا در کنار رفاه و آسایش مادی، با رفت و آمدهای فامیلی و اهتمام به صله ی رحم نمی‌شود صفا و صمیمت و محبت را بر زندگی حاکم ساخت؟
ج) برخی از رذائل اخلاقی:
رذائل اخلاقی مانند چشم و هم چشمی، سخن چینی، خساست طبع، تکبر، حسد، بد اخلاقی کم رویی و بسیاری دیگر از این نوع از رذائل بر صله ی رحم اثر منفی گذاشته و منجر به کاهش روابط خویشاوندی می‌شود.
د) طولانی بودن مسافت:
بزرگ شدن شهرها، افزایش ترافیک در خیابان‌ها و ایجاد شدن فرصت‌های شغلی در شهرهای دور و نزدیک و طی کردن مسافت‌هایی از این شهر به شهرهای دیگر شرایط دید و بازدیدهای فامیلی سخت و در برخی موارد غیر ممکن شده است.و بسیاری از این موارد به سالی یک بار آن هم در ایام نوروز و محرم تقلیل یافته است.
آنچه در این جدایی‌ها بسیار تعجب آور است بی توجهی افراد به خویشاوندان خود است و بی توجهی نسبت به وظایف یکدیگر می‌باشد با اینکه در عصر حاضر با توجه به امکانات ارتباطی گوناگون و بسیار زیاد و تسهیل در ارتباط افراد با یکدیگر می‌توان ارتباط فامیلی را گسترش داد و ارتباط فامیل را استوار و ثابت نگه داشت.
ه) کوچک شدن فضای مسکونی:
در این روزگار با توجه به کم شدن در آمدها وبالا رفتن قیمت مسکن، مردم در این دوره به ساختمان‌های کوچکی به نام آپارتمان روی آورده‌اند که منزلی است مسکونی در ابعاد کوچک که حتی برای کم جمعیت‌ترین خانواده‌ها فضای مناسبی را ندارد با این حال مهمانی دادن و دید و بازدیدها در چنین مکان‌هایی بسیار دشوار و حتی غیر ممکن است.

موانع اجتماعی

الف) غفلت و جهالت از وظایف دینی:
در واقع ارزش یک اسکناس با یک قطعه کاغذ نزد انسان دیوانه یکسان است و هردو نزد این فرد ارزشی برابر دارد. مسئله صله رحم هم به خاطر آگاه نبودن از ارزش والای آن و عواقب وخیم قطع رابطه ی خویشاوندی در مرحله ی اول و غافل بودن از این دو مسئله در مرحله ی دوم باعث ترک این واحب الهی شده است.
ب) افزایش اختلاف در سطوح فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی جوامع:
متاسفانه اختلاف طبقاتی در جامعه ما بسیار زیاد شده است و همین امر سبب کم رنگ شدن ارتباطات فامیلی و حتی در بعضی موارد موجب قطع شدن این ارتباط شده است و علت این امر بزرگ بینی افراد نسبت به بعض دیگر افراد شده و بعضی افراد نیز احساس حقارت و کوچکی نسبت به بعض دیگر می‌کنند. و همین پندارها سبب قطع رحم شده است.
ج) تاثیر پذیری از فرهنگ غرب:
فرهنگ غرب جزء سست‌ترین فرهنگ‌های زمان ما می‌باشد، و دید و بازدید در این فرهنگ هیچ جایگاهی ندارد زیرا در این فرهنگ برای خانواده و خویشان تعریف خاصی نشده است وتنها به تبعیت از شهوات می‌پردازند و افراد در این فرهنگ نسبت به این مسئله بی تفاوت بوده‌اند، متاسفانه بعضی از افراد با تقلید کورکورانه از این فرهنگ نسبت به این مسئله بی تفاوت شده به گمان اینکه تبعیت کردن از آنها با عث خوشبختی و سعادت است در حالی که دوری از خدا و دستورات الهی باعث پستی و اضمحلال می‌شود.
د) افراط در صله رحم
همانطور که انجام صله رحم واجب است در مقابل افراط این قضیه نیز باعث از بین رفتن ارتباطات خویشاوندی شده زیرا انجام بعضی از خرج‌های کذایی در مهمانی‌ها اولا باعث چشم و هم چشمی شده و ثانیا برای بعضی هم که از پس مخارج سنگین بر نمی‌آیند، سبب انصراف آن‌ها از دعوت خویشاوندان می‌شود پس برای انجام هر کاری باید متعادل رفتار کرد.
ه) گرانی، هزینه‌های سنگین و توقعات بالا:
گاهی توقعات بالای خانواده‌ها، که با وجود تورم و گرانی، منجر به صرف هزینه‌های زیاد در میهمانی‌ها می‌شود، باعث ایجاد فاصله بین خانواده‌ها می‌گردد.با توجه به تعالیم دین اسلام، صله ی رحم بدون صرف هیچ گونه هزینه‌ای قابل اجرا می‌باشد. همان طور که بارها اشاره شد، در احادیث بی شماری در امر صله ی رحم، به سلام، و پذیرایی با جرعه‌ای آب، بسنده شده است.
چه خوب است با بازگشت به دستورات دقیق دین اسلام، سنت‌های غلط را از زندگی خود حذف نموده، و با رویکرد به سادگی، مانع قطع روابط و از بین رفتن ارتباطات فامیلی شویم

صله ارحام در فقه

در ابتدای این بحث باید حکم شرعی صله رحم را بیان کنیم که به نظر علما صله رحم واجب است.[۵۱] البته این نکته را باید در نظر گرفت که صله رحم و قطع رحم دو مسئله به هم وابسته بوده و قابل تفکیک نمی‌باشند یعنی همان طور که صله رحم واجب است، قطع آن حرام است [۵۲]و علت آن آیات و روایات و اجماع است که مفصلا در محل خودش بحث شده است. [۵۳] مطلب بعدی که در اینجا مورد اهمیت است چگونگی صله رحم است که به نظر بعضی از علما و همانطور که در روایات وارد شده است با یک سلام کردن[۵۴] هم انجام می شودو حتی می‌توان با تلفن کردن صله رحم انجام داد[۵۵].
این مسئله در فقه مصادیق زیادی دارد از جمله می‌توان به مسئله زکات، نفقه، خمس، امر به معروف و نهی ازمنکر، عاقله، نکاح، رضاع، هبه و مسائل دیگر اشاره کرد که به اختصار هر کدام را بیان می‌کنیم:

مصادیق صله ارحام در فقه

نفقه

به اعتقاد معظم فقها پرداخت نفقه خویشان واجب است و شامل پدر و مادر هر چند که بالا رود و اولاد هر چند که پایین بیاید می‌شود؛ مرد باشد یا زن، جد مادری باشد یا پدری، ولد پسر یا دختر باشد البته به شرط فقرو عجز ایشان از نفقه [۵۶] و نفقه دادن مستحب است اگر از اقارب وراث باشند. [۵۷]همچنین محمّد بن علی حلبی از امام صادق علیه السّلام روایت کرده می‌گوید: به آن حضرت عرض کردم چه کسانی‌اند که انسان را از دادن نفقه و مخارجشان گزیری نیست؟ فرمود: پدر و مادر و فرزند و همسر، و وارث صغیر مانند برادر و پسر برادر و مانند اینها. [۵۸]

رضاع

با شرایطی که علما ذکر کرده‌اند موجب انتشار محرمیت از شیر دهنده و صاحب شیر به شیر خوار و نسل وی و بالعکس از کودک به آن دو و حرمت ازدواج آنان با یکدیگر می‌گردد.
با توجه به روایت نبوی که فرمودند: یحرم من الرضاع ما یحرم من النسب[۵۹] (حرام می‌شود بوسیله شیر خوردن آنچه که بوسیله نسب حرام می‌باشد) و روایات زیادی که در این زمینه وارد شده است و بر این اساس مادر رضاعی و مادر او بر طفل مرتضع حرام است.همچنین هر کس که نسبش به صاحب لبن (شوهر شیر دهنده) برسد نیز بر طفل مرتضع حرام است. همچنین سایر بستگان زن شیر دهنده از قبیل خواهر، برادر، پدر، پسر و نیز دختر مرضعه که خواهر رضاعی طفل مرتضع می‌شود بر او حرامند. علاوه بر این، همانطور که گفته شد، اگر دو طفل با شرایط فوق الذّکر از یک زن شیر بخورند، با یکدیگر برادر و خواهر رضاعی می‌شوند و بر یکدیگر حرامند. [۶۰]

زکات

واجب است زکات را بین هشت گروه[۶۱] که یک گروه از آنها فقرا می‌باشند مصرف کرد و بنا برآنچه از بعضی از علما ذکر شده برای پرداخت به این دو قسم اولویت با پرداخت به ار حام و خویشان فقیر است [۶۲].

نکاح

به نظر بعضی از فقها نکاح با خویشان جهت صله رحم مستحب بیان شده است [۶۳] و در روایتی از علی بن الحسین علیهما السّلام آمده است: هر کس برای خدا و نیز صلۀ رحم ازدواج کند خداوند او را بتاج پادشاهی و افتخار تاجدار نماید[۶۴] . درضمن این بحث شبهه‌ای را می‌توان مطرح ، چرا در علوم تجربی ازدواج با فامیل بسیار نهی شده است ولی در اسلام به آن سفارش شده است ؟ در جواب باید گفت علوم تجربی همیشه در حال تغییر و تحول بوده و اکثر موارد به خاطر جهل بشر به این امر رخ داده است ولی اگر بخواهیم موردی بررسی کنیم بسیاری از مواردی که ازدواج فامیلی انجام شده هیچ گونه مشکلی برای فرزندان به وجود نیامده است وطبق آمار بین المللی از هر دو تا سه هزار کودک یک کودک مبتلا به بیماری نقص ایمنی بر اثر ازدواج فامیلی می‌باشد. [۶۵]پس ازدواج فامیلی با توجه به سفارش دین اسلام در بسیاری از موارد می‌تواند نیکو باشد.

امر به معروف و نهی از منکر

یکی از فروع دین مبین اسلام امر به معروف و نهی از منکراست که به صورت کفایی بر افراد جامعه واجب می‌باشد. اگر بعضی از افراد فامیل اهمیتی به مسائل دین نمی‌دهند و یا حجاب را رعایت نمی‌کنند [۶۶] اگر ما با قطع ارتباط موجب تنبه آنها از معصیت شویم باید ترک صله کنیم ولی اگر با معاشرت و نصیحت احتمال بازگشت آنها از معصیت داده شود باید صله رحم کنیم تا آنها را وادار به اطاعت خداوند سبحان کنیم [۶۷].

عاقله

در لغت به معنی نگهدارنده و مواظبت کننده است و در اصطلاح فقه بستگان ذکور نسبی پدر و مادری یا پدری به ترتیب طبقات ارث به طوری که همه کسانی که حین الفوت می‌توانند ارث ببرند به صورت مساوی عهده دار پرداخت دیه خواهند بود[۶۸]. پس عاقله می‌تواند عهده دار پرداخت دیه قتل خطا، دیه جراحت و خسارت‌های ناشی از جنایتهای خطایی محض باشد. این مسئولیت پذیری با هشت شرط که علما بیان کرده‌اند می‌تواند انجام شود.[۶۹] البته نکته مهمی در اینجا مطرح می‌شود که اگر بخواهیم عاقله را با بیمه مقایسه کنیم، عاقله به مراتب بهتر از بیمه می‌باشد زیرا بیمه به عنوان یک قانون وارداتی از غرب می‌باشد و باعث بسیاری از فسادهای اقتصادی در جامعه شده و در دیدگاه برخی از فقها یک بیع غرری است. ولی در مقابل عاقله یک حکم شرعی بوده و در مقایسه با بیمه یک نوع بیمه خانوادگی می‌باشد بدون اینکه هیچ ضرری بر شخصی وارد شود، حتی نفع افراد را در پی دارد.

خمس

این مبحث را می‌توان با یک سوال مطرح کرد که آیا رفتن به خانه افرادی که علم داریم خمس مال خود را پرداخت نمی‌کنند چه حکمی دارد؟ جواب: اصل رفتن مانعی ندارد. خصوصا اگر برای صله رحم و امر به معروف و نهی از منکر باشد. ولی اگر چیزی مصرف کرد که می‌داند متعلّق خمس است، باید خمس آن را بپردازد. [۷۰]

کافر و فاسق

از نظر فقهی ارتباط با خویشاوندان مطلقا واجب است هر چند با ما هم عقیده نباشند ولی اگر قطع کردن ارتباط باعث تنبه و آگاهی آنها شود اشکالی ندارد، برای توضیح بیشتر در این بحث سوالی مطرح می‌شود که آیا در اسلام در مورد رابطه با خویشاوندان کافر و فاسق و معاند و ستیزه جو سفارش به صله رحم شده است یا نه؟ به دو دلیل باید گفت خیر. ۱-خداوند می‌فرمایند: پیامبر و گرویدگان به او نباید برای مشرکان هرچند خویشاوندان آنها باشند از خدا آمرزش طلبند بعد از اینکه آنها را از اهل دوزخ یافتند.[۷۱] بدیهی است که آمرزش خواستن استغفار کردن دعا کردن جزء محدوده صله رحم حساب می‌شود.
در روایات برای صله رحم حداقل‌هایی معین کرده‌اند مثل سلام کردن[۷۲]یا نوشانیدن یک شربت آب [۷۳] یعنی با سلام کردن به آنان ویا نوشانیدن یک جرعه آب به آنان صله رحم محقق می‌شود. همچنین در روایاتی داریم که اگر دسترسی به نزدیکان خود ندارید با دعای خیر و استغفار در حق آنان‌ها با آنان صله رحم کنید. در حالی که از آیه شریفه استفاده می‌شود که پیامبر برای مشرکین مثل ابولهب بعد از اینکه برای پیامبر(ص) مشخص شد که او اهل هدایت نیست و معاند است نباید استغفار کند.
۲-قرآن می‌فرماید: «و استغفار ابراهیم برای پدرش [عمویش آزر]، فقط بخاطر وعده‌ای بود که به او داده بود (تا وی را بسوی ایمان جذب کند) امّا هنگامی که برای او روشن شد که وی دشمن خداست، از او بیزاری جست به یقین، ابراهیم مهربان و بردبار بود.» [۷۴] در این آیه بیان شده است که ابراهیم برای عمویش استغفار کرد و یکی از موارد صله رحم را عمل کرد ولی بعد از اینکه متوجه شد. او دشمن خداست از او بیزاری جست و با او قطع رحم کرد.
وقتی نبی مکرم اسلام (ص) در سال سوم بعثت دعوت خود برای نزدیکان خود مطرح کرد ابو لهب به دشمنی با او برخاست اما پیامبر در آن زمان از او تبری نجست. در مراحل بعدی که ابولهب دشمنی خود را تشدید و آشکار کرد کند و به ستیز با او و پیام او برخاست و بعد این که سوره تبت در شأن ابولهب و همسرش نازل شد پیامبر با او قطع رحم کرد. [۷۵]

راه‌های تقویت روابط خویشاوندان

در پایان این مقاله قصد داریم راه‌هایی برای تقویت این امر مهم پیشنهاد دهیم:
۱) تقویت مسائل دینی افراد جامعه:
به این معنا که با تقویت دین در افراد و تشویق آنها به رعایت مسائل دینی می‌توان با توجه به آموزه‌های دینی ارتباط خویشاوندی را تقویت کرد.
۲) تقویت مسائل فرهنگی افراد جامعه:
با توجه به گرایش افراد جامعه به فرهنگ غرب و وابستگی آنها به مسائلی که از پوچی و بی محتوایی زیادی بر خوردار است. باید این غربزدگی را از جامعه بر چید و این کار میسر نمی‌شود مگر با تقویت فرهنگ اسلامی
۳) استفاده مثبت از تکنولوزی:
برای اینکه بتوانیم روابط خویشاوندی را تقویت کنیم می‌توانیم با استفاده از شبکه‌های اجتماعی گروه‌های خانوادگی تشکیل داده و با کمترین وقت بیشترین رابطه فامیلی را داشته باشیم.
۴) پیش قدم شدن بزرگان و مسن‌های خانواده‌ها:
برای جمع کردن افراد خانواده کنار هم و بیشتر و صمیمی تر شدن ارتباطات فامیلی پیش قدم شود.
۵) پایین آوردن سطح توقعات:
به این معنا که برگزاری مهمانی ساده و استفاده از حداقل وسایل و مواد مصرفی و آسان برگزار کردن مهمانی‌ها و کنار گذاشتن تجملات می‌تواند یکی از راه‌های تقویت این امر باشد.

نقش دولت‌ها در تقویت روابط خویشاوندی

در مورد صله رحم دولت‌ها می‌توانند بسیار تاثیر گذار باشند و با سیاستگذاری‌هایی که یک دولت اسلامی انجام می‌دهد می‌تواند هر جامعه‌ای را متحول کند به همین خاطر حضرت علی علیه السلام می‌فرمایند: النَّاسُ بِأُمَرَائِهِمْ أَشْبَهُ مِنْهُمْ بِآبَائِهِمْ (شباهت مردم به رهبرانشان، از تأثیر پذیری آنها از پدران و مادرانشان بیشتر است.) [۷۶]پس رهبران دولت‌ها نقش مهمی را در جامعه ایفا می‌کنند، برای نمونه می‌توانند در ایام نوروز و محرم که دید و بازدیدها بیشتر می‌شود به نحوی برنامه ریزی کنند که با کمترین آسیب به افراد این دید و بازدیدها انجام شود یا برای پدر و مادری که کارمند دولت می‌باشند طوری برنامه ریزی کند که فرزندان خانواده بیشترین بهره را از والدین خود ببرند، و با دادن لوایحی به مجلس در زمینه قوی تر کردن روابط اقوام و خویشان در سطح کلان و جامعه قوانینی را تصویب کرده و می‌توانند در ابتدای کار نیز به صورت جزئی در سازمان‌های تحت فرمان خود طرح‌هایی را اجرا کنند و با استفاده از ابزارهایی که در اختیار دارند فرهنگ سازی در این زمینه را آغاز کنند. پذیرش دانشجویان بومی و محلی در وطن خود و به کار گیری سربازان و کارمندان در موطن و محل سکونتشان یکی دیگر از راهکارهای تقویت صله ارحام توسط دولت هاست.

امام صادق علیه السلام و صله ارحام

حسن بن علی پسر عموی امام صادق علیه السلام بسیار شجاع و قوی بود، به گونه‌ای که به او «رمح آل ابی طالب» یعنی نیزه خاندان ابوطالب می‌گفتند. او پرچمدار قیام عبدالله محض(نواده امام حسن علیه السلام) بر ضدّ منصور دوانقی بود و به این دلیل با امام صادق علیه السلام کدورتی داشت تا جایی که یک بار به امام حمله کرد تا ایشان را بکشد.
سالمه یکی از کنیزهای امام می‌گوید: وقتی امام بیمار بود، از ایشان پرستاری می‌کردم که ناگهان بیهوش شد. وقتی به هوش آمد، به من فرمود: هفتاد دینار به حسن بدهید و فلان مقدار و فلان مقدار به افراد دیگر بپردازید. عرض کردم: آیا به مردی که می‌خواست شما را بکشد، هفتاد دینار بدهیم؟ حضرت فرمود: آیا نمی‌خواهی مشمول این آیه باشم که خداوند فرمود: «آنها که پیوندهایی را که خداوند به آنها امر کرده است برقرار می‌دارند و از پروردگارشان می‌ترسند و از بدی حساب بیم دارند، عاقبت نیک در سرای آخرت خواهند داشت» [۷۷]. سپس فرمود: آری سالمه! خداوند بهشت را آفرید و پاکیزه و خوشبو ساخت، به گونه‌ای که بوی خوش آن از فاصله دو هزار سال راه به مشام می‌رسد، ولی این بوی خوش به مشام قطع کننده‌ی پیوند با خویشاوندی و عاق والدین نمی‌رسد. [۷۸]

امام زمان علیه السلام و صله رحم

حضرت آیت الله مرعشی نجفی می‌فرماید: در ایّام اقامتم در سامرّا شب‌هایی را در سرداب مقدّس(امام زمان) بیتوته می‌کردم. در یکی از شب‌ها، آخر شب صدای پایی شنیدم. از اینکه در سرداب قفل بود، ترسیدم؛ زیرا عده‌ای از دشمنان اهل بیت علیهم السلام قصد کشتن مرا داشتند. شمعی نیز که همراه داشتم، خاموش شده بود. ناگهان صدای دلربایی را شنیدم که اینگونه سلام داد: سلام علیکم یا سیّد! و مرا نام برد. جواب سلامش را دادم و پرسیدم: شما کیستید؟ حضرت فرمود: یکی از بنی اعمام تو! گفتم: در بسته بود از کجا آمدید؟ فرمود: خداوند بر هر چیزی قدرت دارد. پرسیدم: اهل کجایید؟ فرمود: حجاز. سپس فرمود: به چه حاجت در این وقت شب به اینجا آمده‌ای؟ گفتم: به جهت برآورده شدن حاجت‌هایی. امام فرمود: برآورده شد. سپس مرا سفارش فرمود به نماز جماعت، مطالعه‌ی فقه، حدیث، تفسیر و بر صله‌ی رحم و رعایت حقوق استاد و معلّمان. [۷۹]

برای مطالعه بیشتر

کتاب

۱- کتاب صله رحم (آسیب شناسی و راهکارهای ترویج) تالیف محمد سعید نریمانی توسط انتشارات دانش قم به چاپ رسیده است.
۲- کتاب تحلیلی اجتماعی از صله رحم نوشته سید حسین شرف الدین در انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی قم به چاپ رسیده است.
۳- کتاب بررسی فقهی صله رحم نوشته محمد رضا واحدی در انتشارات خرسندی تهران به چاپ رسیده است.
۴- صله رحم و رسیدگی به خویشاوندان در قرآن و روایات نوشته سید علی سید حسینی در دانشگاه آزاد اسلامی اراک به چاپ رسیده است.
۵- کتاب معاشرت با خویشاوندان (صله رحم) نوشته موسسه پژوهش‌های دینی امام امیرالمومنین توسط انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی اصفهان به چاپ رسیده است.

مقاله

۱- آثار صله رحم از دیدگاه اسلام و روان شناسی و کاربردهای تربیتی آن در مجله تربیت اسلامی پاییز و زمستان ۱۳۸۶ شماره ۵ چاپ شده است.
۲- جایگاه صله رحم در سبک زندگی دینی در پژوهش نامه اخلاق بهار ۱۳۹۴ شماره ۲۷ چاپ شده است.
۳- الگوی ساختار خانواده مطلوب از دیدگاه اسلامی درمجله معرفت فرهنگی و اجتماعی تابستان ۱۳۹۰ سال دوم شماره ۷ چاپ شده است.
۴- صله ارحام در قرآن مجید در مجله مکتب اسلام خرداد ۱۳۶۶ سال ۲۷ شماره ۱ چاپ شده است.
۵- صله رحم و کارآمدی خانواده در مجله راه معرفت پاییز ۱۳۸۸ شماره ۹ چاپ شده است.

منابع

قرآن کریم.
نهج البلاغه.
بحار الانوار، محمد باقر مجلسی، ۱۱۰جلد، مکتبه الاسلامیه، طبعه ثانیه، تهران.
استفتاءات (بهجت)، محمد تقی بهجت فومنی، جلد ۴، دفتر حضرت آیه الله بهجت، قم - ایران، چاپ اول، ۱۴۲۸ ه.ق.
من لا یحضره الفقیه- ترجمه، قمّی، صدوق، محمّد بن علی بن بابویه- مترجم: غفاری، علی اکبر و محمد جواد و صدر بلاغی، جلد۵، نشر صدوق، چاپ اول، ۱۴۰۹ه.ق.
الحدائق الناضره فی أحکام العتره الطاهره، بحرانی، آل عصفور، یوسف بن احمد بن ابراهیم، جلد ۱۲ ، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۰۵ه.ق.
توضیح المسائل( محشّی)، خمینی، سید روح اللّه موسوی، سید محمد حسین بنی هاشمی خمینی، جلد ۲، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۲۴ه.ق.
جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، نجفی، صاحب الجواهر، محمد حسن، عباس قوچانی- علی آخوندی، ۴۳ جلد، دار إحیاء التراث العربی، چاپ هفتم، ۱۴۰۴ه.ق.
ترجمه تحر الوسیله، سید روح الله موسیوی خمینی، مترجم علی اسلامی، جلد۳، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، نوبت چاپ ۲۱، قم، ۱۴۲۵ه.ق.
تفصیل وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه، محمد بن حسن عاملی،محقق گروه پژوهش مؤسسه آل البیت علیهم السلام، ۳۰جلد، مؤسسه آل البیت علیهم السلام، چاپ اول قم، ۱۴۰۹ه.ق.
استفتاآت امام خمینی، سید روح الله موسوی خمینی، ۳جلد، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ پنجم، قم، ۱۴۲۲ه.ق.
استفتاآت تبریزی جدید، جواد بن علی تبریزی، ۲جلد، چاپ اول، قم.
جامع المسائل (فارسی-فاضل)، محمد فاضل موحدی لنکرانی، ۲جلد، انتشارات امیر قلم، چاپ یازدهم، قم.
احکام بانوان، ناصر مکارم شیرازی، انتشارات مدرسه امام علی بن ابیطالب علیه السلام، چاپ یازدهم، قم، ۱۴۲۸ه.ق.
الکافی، ابوجعفر محمد بن یعقوب کلینی، علی اکبر غفاری، ۸جلد، دارالکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، تهران، ۱۴۰۷ه.ق.
جامع عباسی و تکمیل آن، بهاء الدین محمد بن حسین عاملیو نظام بن حسین ساوجی، دفتر انتشارات اسلامیه وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ اول، قم، ۱۴۲۹ه.ق.
بحار الانوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الاطهار علیهم السلام، محمد بن محمدتقی اصفهانی مجلسی دوم، جمعی از محققان، دارالاحیاالتراث، ۱۱۱جلد، چاپ دوم، بیروت، ۱۴۰۳ه.ق.
جامع المسائل، محمد تقی بهجت فومنی، ۵ جلد، دفتر معظم له، چاپ دوم، قم، ۱۴۲۶ه.ق.
مباحث فقهیه الوصیه - الشرکه- صله الرحم، سید تقی طباطبایی قمی، زهیر یوسف الدوره، المقرر، چاپ اول، قم، ۱۴۱۹ه.ق.
تفسیر روان جاوید، محمد ثقفی تهرانی، انتشارات برهان، چاپ سوم تهران، ۱۳۹۸ه.ق.
تفسیر نمونه، ناصر مکارم شیرازی، دارالکتب الاسلامیه، چاپ اول، تهران، ۱۳۷۴ه.ش.
تحف العقول، حسن بن علی ابن شعبه حرانی، علی اکبر غفاری، جامعه مدرسین، چاپ دوم، قم، ۱۴۰۴ه.ق.
غررالحکم درر الحکم، عبدااواحد بن محمد تمیمی آمدی، سید مهدی رجایی، دارالکتب الاسلامیه، چاپ دوم، فم، ۱۴۱۰ه.ق.
حکایت‌های شنیدنی، محمد محمد اشتهاردی، ۵ جلد، انتشارات علامه، چاپ اول، ۱۳۷۱ه.ش
شیفتگان حضرت مهدی علیه السلام، احمد قاضی زاهدی گلپایگانی، ۳ جلد، انتشارات حاذق، ۱۳۸۳ه.ش
بررسی فقهی حقوق خانواده- نکاح و انحلال آن، سید مصطفی محقق دادماد یزدی، چاپ اول، قم
یک دوره فقه کامل فارسی، محمد تقی اصفهانی مجلس اول، مؤسسه انتشارات فراهانی، چاپ اول، تهران، ۱۴۰۰ه.ق
http://media-relation.blogfa.com
www.vista.ir
http://www.tebyan.net
http://shafaqna.com/persian/select/item/8428
http://www.pajoohe.com
http://www.wikifeqh.ir
http://www.islamquest.net/fa/archive

پانویس

  1. جامع السعادات، ج 2، ص 256
  2. بحار الانوار، ج71، ص 109
  3. جامع المسائل، ج ، ص 410
  4. سوره نساء، 86
  5. الکافی، ج2، ص176
  6. سوره نور، آیه 22 - وَلَا يَأْتَلِ أُولُو الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَالسَّعَةِ أَنْ يُؤْتُوا أُولِي الْقُرْبَى وَالْمَسَاكِينَ وَالْمُهَاجِرِينَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلْيَعْفُوا وَلْيَصْفَحُوا أَلَا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ
  7. http://media-relation.blogfa.com
  8. سوره اسراء آیه ۲۳
  9. سوره بقره آیه ۸۳
  10. و چون از فرزندان اسرائیل پیمان محکم گرفتیم که: «جز خدا را نپرستید، و به پدر و مادر، و خویشان و یتیمان و مستمندان احسان کنید، و با مردم [به زبانِ‏] خوش سخن بگویید، و نماز را به پا دارید، و زکات را بدهید» آن گاه، جز اندکی از شما، [همگی‏] به حالت اعراض روی برتافتید
  11. سوره بقره آیه ۲۱۵
  12. از تو می‌پرسند چه چیزی انفاق کنند بگو هر مالی انفاق کنید به پدر و مادر و نزدیکان و یتیمان ومسکینان و به راهمانده تعلق دارد.
  13. سوره نساء آیه ۲
  14. تفسیر روان جاوید، ج‏1، ص 47تا52
  15. سوره انفال آیه ۷۵
  16. سوره ابراهیم آیه ۴۱
  17. سوره اسراء آیه ۲۶
  18. سوره فرقان آیه ۵۴
  19. کافی، جلد 2، صفحه 157، حدیث 31
  20. حضرت علی علیه السلام فرمودند: روزگاری بر مردم خواهد آمد..... در آن روزگار کمک به نیازمندان خسارت، و پیوند با خویشاوندان منت گذاری است .....
  21. سوره نساء آیه ۴
  22. تفسیر نمونه، جلد 3، صفحه 262-263
  23. http://www.tebyan.net
  24. اصول کافی ، ج 2، ص 150، ح 4.
  25. بحارالانوار، جلد 96، باب 16، حدیث 37
  26. الکافی، ج2، ص150
  27. غررالحکم، جلد 2، حدیث 2458
  28. نهج البلاغه فیض، نامه 31.
  29. بحار الانوار، جلد 74، صفحه 102.
  30. بحار الانوار، جلد 71، صفحه 130
  31. بحارالانوار، ج 74، ب 3، ح 49.
  32. کافی، ج2، ص 152
  33. بحارالانوار،ج71،باب3،ح74
  34. بحار الانوار، ج96،باب16،ح37
  35. بحارالانوار،ج93،ص 130
  36. همان،ج74،باب3،ح21
  37. همان،ح23
  38. نهج البلاغه فیض، نامه 18.
  39. بحارالانوار،ج96،باب16،ح37.
  40. غررالحکم،ج4،ح5879.
  41. بحارالانوار،ج76،باب67،ح1.
  42. کافی، ج4، ص10
  43. بحار الانوار، ج47، باب31،ح14.
  44. بحار الانوار، ج22، باب26،ح26
  45. همان، ج69،باب 38،ح20
  46. همان، ج74،باب 3، ح9
  47. همان، ج74، باب3، ح8
  48. وسائل الشیعه، ج16،ص345.
  49. سوره حج، آیه11
  50. تحف العقول، ص52
  51. استفتاءات (امام خمینی)، ج1، ص 487
  52. استفتاءات جدید (تبریزی)، ج1، ص 500
  53. مباحث فقهیه، ص337
  54. صِلُوا أرحامَکُم و بِرّوا بِإخوانِکُم وَ لَو بِحُسنِ السَّلامِ وَ رَدِّ الجَوابِ؛ (صله رحم نمایید و به برادران (دینی) خود نیکی کنید، هر چند با سلام کردن خوب و یا جواب سلام خوب باشد).کافی، ج 2، ص 157، ح 31
  55. استفتاءات (بهجت)، ج4، ص139
  56. یک دوره فقه کامل فارسی، ص:154
  57. تحریر الوسیله - ترجمه، ج3، ص570
  58. من لا یحضره الفقیه - ترجمه، ج4، ص:132
  59. وسائل الشیعه، ج 14، ص 280
  60. بررسی فقهی حقوق خانواده - نکاح و انحلال آن، ص83
  61. سوره توبه، آیه 60
  62. الحدائق الناضره فی أحکام العتره الطاهره، ج12، ص 226-228
  63. جامع عباسی و تکمیل آن (محشی، ط- قدیم)، ج2، ص261
  64. من لا یحضره الفقیه - ترجمه، ج5، ص13
  65. http://shafaqna.com/persian/select/item/8428
  66. احکام بانوان (مکارم)، ص 255
  67. جامع المسائل (فارسی- فاضل)، ج1، ص 234
  68. http://www.pajoohe.com
  69. http://www.wikifeqh.ir
  70. جامع المسائل فارسی فاضل جلد 1 ص 198
  71. سوره توبه، آیه 113
  72. حضرت رسول(ص) می‌فرمایند: صلوا أرحامکم فی الدنیا ولو با السلام،بحار الانوار، ج71، ص 104
  73. امام صادق علیه السلام: صل رحمک ولو بشربه من ماء، بحارالانوار، ج74،ص117
  74. سوره توبه، آیه 114 - وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهَا إِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لَأَوَّاهٌ حَلِيمٌ / سوره ممتحنه، آیه4
  75. http://www.islamquest.net/fa/archive
  76. تحف العقول، ص208
  77. سوره رعد، آیه 21
  78. حکایت‌های شنیدنی،ج5،ص30
  79. شیفتگان حضرت مهدی،ج1،ص139