فرهنگ مصادیق:سفر برای انجام گناه

از پژوهشکده امر به معروف
(تغییرمسیر از سفر برای انجام گناه)
پرش به: ناوبری، جستجو
سفر برای انجام گناه

کتب مرتبط

ردیف عنوان

مقالات مرتبط

ردیف عنوان
۱ بررسی صور مختلف سفر معصیت
۲ مسافرت حرام

مصادیق مرتبط

ردیف عنوان

چندرسانه‌ای مرتبط

ردیف عنوان

مرتبط های بوستان

ردیف عنوان

نرم افزارهای مرتبط

ردیف عنوان


نویسنده: الیاس صالحی
تهیه و تدوین: پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر قم-95/10/16
کلید واژه: سفر معصیت، نماز مسافر، شرایط قصر صلاۀ، احکام سفر، جهانگردی، گردشگری

محتویات

تعریف سفر

سفر عبارت است از خارج شدن از محل زندگی به قصد پیمودن مسافتی خاص که موجب قصر نماز و افطار روزه گردد. مقابل آن، حَضَر قرار دارد. از احکام آن در بابهای صلات، صوم، حج، نکاح و مضاربه سخن گفته‌اند.

دیدگاه اسلام در مورد سفر و گردشگری

دیدگاه اسلام در مورد سفر مثبت است و قرآن کریم همگان را سفارش به مسافرت کردن در زمین تشویق می‌کند و می‌فرماید: «قد خلت من قبلکم سنن فسیروا فی الارض فانظرو کیف کان عاقبه المکذبین هذا بیان للناس وهدی و موعظه للمتقین؛ پیش از شما مللی بودند و رفتند در اطراف زمین گردش کنید تا ببینید چگونه عاقبت هلاک شدند آنان که وعده خدا را تکذیب کردند این حجت وبیان برای عموم مردم وراهنماو پندی برای پرهیزگاران است. [۱]
فلسفه سیر در زمین مورد توجه قرآن کریم است و انسان‌ها را سفارش به مسافرت در روی زمین و عبرت گرفتن از گذشتگان می‌کند در آیه از قرآن می‌فرماید: «أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَانُوا أَكْثَرَ مِنْهُمْ وَأَشَدَّ قُوَّةً وَآثَارًا فِي الْأَرْضِ فَمَا أَغْنَى عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ؛ پس آیا در زمین سیر نکردند تا بنگرند عاقبت کسانی که پیش از آنها بودند چگونه بود؟کسانی که از اینان بیشتر و نیرومندتر و دارای آثار وجودی بیشتر در روی زمین (از قبیل قصرها، بناها، نهرها، سدها و باغات) بودند، اما آنچه به دست می‌آوردند (عذاب الهی را) از آنان دفع نکرد». [۲] مسئله گردش در روی زمین چندین مرتبه در آیه‌های مختلف از قرآن کریم آمده است. در برخی سیر زمین به منظور اطلاع یافتن از اسرار آفرینش و در برخی دیگر به منظور عبرت گرفتن از عواقب دردناک و شوم اقوام ظالم وجبار، ستمگر و آلوده می‌باشد. قرآن برای مسائل عینی و حسی که آثار آن کاملاقابل لمس است و همچنین برای امور تربیتی اهمیت خاصی قائل است ومخصوصا به مسلمانان دستور می‌دهد که از محیط محدود زندگی خود بیرون آیند و به سیروسیاحت جهان پهناور بپردازند در اعمال ورفتار اقوام دیگر و پایان کار آنها بیندیشند و از این رهگذر اندوخته پر ارزشی ازآگاهی وعبرت فراهم سازند.
روایات زیادی نیز در مورد سفر کردن از اهل بیت علیهم السلام رسیده که به چند مورد آن اشاره می‌شود؛ در شعری که منسوب به امیر المومنین (ع) است حضرت در فواید سفر می‌فرمایند:
برای کسب بلند مرتبگی از وطن خود دور شو و سفر کن که در مسافرت پنج فایده است: برطرف شدن اندوه، بدست آوردن روزی و دانش و آداب زندگی، و هم نشینی با بزرگواران. [۳]
در روایتی امام صادق علیه السلام می‌فرماید: «سَافِرُوا تَصِحُّوا سَافِرُوا تَغْنَمُوا مسافرت کنید تا سلامتی و عافیت یابید. مسافرت کنید تا بهره مند شوید.» [۴]

انواع سفر بر اساس انگیزه‌ها

۱.سفر برای عبادت و زیارت، صله رحم،
۲. سفر برای دفاع از کیان امت اسلامی و جهاد،
۳. ترک دیار کفر(هجرت) هجرت از سرزمین کفر برای حفظ ایمان و بدن از گزند دشمنان.
۴. سفر برای کسب علم،
۵. سفر برای کسب معاش و تجارت؛
۶. سفر برای تبلیغ اسلام؛
۷.سفر برای سیاحت، گردشگردی و جهانگردی؛
۸. سفر حرام و معصیت؛
۹. سفر برای کارهای خیر؛ مانند سازندگی و کمک رسانی
۱۰. سفر برای انجام ماموریت‌های دولتی، شرکتی و خصوصی، و تحقیقی و پژوهشی، بهداشتی و درمانی و ....

انواع سفر از دیدگاه فقهی

دیدگاه فقهی سفر موضوع احکام تکلیفی پنج گانه واجب، حرام، مستحب، مکروه و مباح قرار می‌گیرد. در تقسیم اولیه سفر به ۲ قسم تقسیم می‌شود: ۱ - سفرهای مشروع ۲ - سفرهای نامشروع.

سفرهای حلال

۱.سفرهای مشروع ۳ قسم است:
الف: سفرهای واجب، سفر با نذر، قسم یا عهد واجب می‌شود. همچنین است اگر به جا آوردن واجبی منوط به سفر باشد. مانند: سفر حج واجب، حضور در جبهه‌های جنگ در صورت نیاز، تحصیل علم واجب در صورتی که در شهر خودش مقدور نباشد فراهم آوردن نفقه کسانی که واجب النفقه انسان هستند که بدون سفر مقدور نباشد.
ب: سفرهای مستحب مانند سفرهای زیارتی پیامبر(ص) و امامان معصوم(ع) و علماء و صلحاء و والدین و ...
ج: سفرهای مباح: و آن هر سفری است که واجب یا مستحب و حرام ومکروه نباشد. مانند سفرهای سیاحتی از بودجه شخصی از بیت المال.
مسافرت‌هایی که برای تجارت و امرار معاش خانواده و سفرهایی برای تفرج و تفریح سالم و شرعی باشد و سفرهایی که برای رفع مشکلات جامعه اسلامی و مسلمانان باشد چه به صورت خصوصی انجام شود یا دولتی و سفرهایی که برای کسب علم و دانش مورد نیاز مسلمین انجام شود و همچنین سفر برای تبلیغ معارف دین نیز که در بسیاری از موارد بر متخصصین دینی لازم است همه در زمره سفرهای مورد تایید و تشویق اسلام است، همانطور که حضرت علی علیه السلام در روایتی به نقل از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله معیارهای سفر عاقلانه را اینطور بیان کرده است: « لیس العاقل أن یکون شاخصا الا فی ثلاثه مرمه لمعاش أو خطوه لمعاد أو لذه فی محرم ؛ عاقل را نرسد مگر اینکه برای این سه منظور سفر کند: برای کسب درآمد و برای زندگی، توشه‌ای برای آخرت، برای لذتهای غیر حرام.» [۵]

سفر به قصد حرام و معصیت

با همه اهمیتی که اسلام به مسافرت داده و در مواردی هم ستایش شده است اما برخی سفرها از نظر اسلام حرام یا مکروه است. نخستین نکته‌ای که مسافر باید بدان به آن توجه کند این است که سفر او به قصد و انگیزه گناه و معصیت نباشد.
اسلام بر سفری تأکید کرده است که به ایمان مسافر خللی وارد نسازد و او را از ارتکاب گناه و معصیت باز دارد. در واقع ملاک عمل ایمان و تقوا باشد. بر این اساس هر سفری که هدف از آن خوش گذرانی نامشروع، می‌گساری، قماربازی باشد یا هر سفری که با ظلم و تجاوزی بر مسلمانان همراه باشد و به ایمان و دین فرد مسلمان ضربه بزند و او را از انجام تکالیف دینی بازدارد، حرام است. حضرت علی(ع) می‌فرماید: «لا یخرجُ الرَجُلُ فی سَفَرِ یَخافُ مِنهُ عَلی دِینِهِ وَ صَلاتِهِ؛ مرد مسلمان به سفری که در آن بر دین و نماز خود ترسان باشد، اقدام نمی‌کند.» [۶]
همچنین مسافرت‌های سیاسی و نظامی و اقتصادی که در آن به هر نحوی تضعیف حکومت اسلامی و مسلمین باشد جایز نیست و همچنین اگر مسافرتی انجام شود و در آن افراد تخلیه اطلاعاتی شوند و به نحوی مورد جاسوسی قرار بگیرند و اسرار مسلمین و حکومت اسلامی را فاش کنند نیز حرام است.

تقسیم بندی سفرهای نامشروع

۲ - سفرهای نامشروع، که شامل سفرهای حرام و مکروه می‌شود. سفرهای حرام خود ۲ نوع می‌باشند:
الف: سفرهایی که در اصل حرام هستندمانند: فرار از جبهه، سفر زن بدون اذن شوهر مگر در سفرهای واجب، سفر فرزند بدون اذن پدر و مادر غیر در سفرهای واجب که البته برخی از مراجع می‌فرمایند در صورتی حرام است که موجب اذیت و آزار والدین باشد و یا سفری که برای انسان ضرر دارد (ضرری که موجب مرگ یا نقص عضو باشد) ب: سفرهایی که به جهت کار حرامی صورت می‌گیرد مانند: مانند سفر به انگیزه راهزنی، یا کشتن مسلمانی و یا فروختن شراب و یا ضرر و زیان رساندن به شخص یا جامعه انجام می‌شود(مانند قاچاق موادمخدر و ...)، سفر جهت کمک کردن ظالم برای ظلمش و... [۷]
سفر مکروه: سفر مکروه عبارت است از مسافرت برای فرار از روزه ماه رمضان. و همچنین سفر کردن در اوقات و موارد زیر مکروه است:
سفر بعد از طلوع فجر روز جمعه تا زوال؛ [۸] قبل از گزاردن نماز عید در فرض استحباب آن؛ [۹] از آغاز ماه رمضان تا بیست و سوم ماه؛ [۱۰] در روز دو شنبه؛ [۱۱] در زمانی که ماه در برج عقرب باشد؛ [۱۲] به تنهایی [۱۳] و سفر دریایی بویژه برای تجارت. [۱۴]
به طور کلی هر سفری که دین یا دنیای فرد یا جامعه اسلامی را تهدید کند اگر خطر معتنا به باشد سفر نامشروع تلقی می‌شود.

روایات و فتوا در مورد سفر حرام

یکی از شرایط شکسته شدن نماز در سفر این است که سفر برای انجام فعل حرام نباشد و در کتاب الذخیره علی بن ولید یمانی گفته است در مورد این مطلب اختلافی بین اصحاب نیست [۱۵] و همچنین برخی ادعای اجماع کرده‌اند. [۱۶]
اخبار زیادی در مورد تمام خواندن نماز در سفر حرام ذکر شده است که به چند نمونه از آن اشاره می‌شود:
۱. از ابو سعید خراسانی روایت شده که گوید: دو نفر مرد در خراسان نزد حضرت رضا (علیه السلام) آمده و از شکسته خواندن نماز از آن حضرت پرسیدند، امام (علیه السلام) به یکی از آن دو نفر فرمود: بر تو واجب است نمازت را شکسته بخوانی چون تو به منظور دیدن من آمده‌ای، و به آن مرد دیگر فرمود: تو باید نمازت را تمام بخوانی، چون هدف تو دیدار سلطان (یعنی مأمون) بوده است. [۱۷]
۲. در روایت صحیحه ابن مروان آمده است: « من سافر قصّر وأفطر، إلاّ أن یکون رجلا سفره إلی صید، أو فی معصیه الله، أو رسولا لمن یعصی الله، أو فی طلب شحناء أو سعایه أو ضرر علی قوم مسلمین ». [۱۸]
کسی که مسافرت می‌کند نماز را شکسته بخواند و روزه را افطار کند مگر اینکه مسافرت شخص برای برای صید کردن، یا معصیت خداوند باشد یا فرستاده کسی باشد که معصیت خداوند را انجام می‌دهد یا در طلب کینه ورزی و سعایت یا ضرر رساندن به عده‌ای از مسلمانان باشد.
۳. مرسله الفقیه: « لا یقصر الرجل فی شهر رمضان إلاّ بسبیل حق؛ شخص نماز را در ماه رمضان نمی‌شکند مگر اینکه مسافرت بر حق به انگیزه مشروع باشد». [۱۹]
۴. صحیحه حمّاد وفیها فی باغی الصید والسارق: « ولیس لهما أن یقصرا فی الصلاه؛ در مورد شخص صیاد و دزد سوال پرسیده شد حضرت در جواب فرمودند نمازشان در سفر شکسته نیست .» [۲۰]
۵. موثّقه سماعه: « ومن سافر قصّر الصلاه وأفطر إلاّ أن یکون رجلا مشیّعا لسلطان جائر أو خرج إلی صید؛ کسی که مسافرت می‌کند نماز را شکسته بخواند و روزه را افطار کند مگر اینکه در سفر همراهی سلطان ستمگر را داشته باشد یا برای صید مسافرت کرده باشد ». [۲۱]
۶. روایه إسماعیل بن أبی زیاد: « سبعه لا یقصرون الصلاه » إلی أن قال: « والرجل یطلب الصید یرید به لهو الدنیا، والمحارب الّذی یقطع السبیل؛ در روایتی فرمود هفت نفر هستند که در مسافرت نماز را شکسته نمی‌خوانند ... مردی که برای صید کردن مسافرت کرده و قصدش از آن صید نیز لهو دنیا است و همچنین راهزنی که راه مردم را می‌بندد ». [۲۲]

توریسم حرام

امروزه نوع دیگری از سیر و سفر دراین کره خاکی تحت عنوان جهانگردی یا صنعت توریسم از طرف تمدن‌های شیطانی برای جاسوسی و جلب مال وثروت حرام رایج شده است که غالبا اهداف وانگیزه‌های شیطانی دارد مانند:انتقال فرهنگ‌های ناسالم عیاشی ،هوسرانی، بی بندوباری وسرگرمی‌های ناسالم. این همان جهانگردی ویرانگر است اما اسلام طرفدار نوعی از جهانگردی است که وسیله انتقال فرهنگ‌های سالم، تراکم تجربه‌ها واندوخته‌های تاریخی ،آگاهی از اسرار آفرینش در جهان انسانیت و طبیعت وگرفتن درس‌های طبیعت عبرت آموز از سرنوشت دردناک اقوام فاسد وستمگر می‌باشد و تبادل اقتصادی عاقلانه و تجارت علمی را در پی دارد.

مصادیق سفر حرام

سفر حرام سفری است که به قصد انجام گناه صورت بگیرد، فقهاء برای سفر حرام مصادیقی ذکر کرده‌اند که در ذیل بیان می‌شود:

سفر مضر و یا بدون اذن شوهر

افرادی که سفر برای آنان ضرر دارد و یا احتمال و ترس عقلایی برای کشته شدن آنان است باید توجه کنند که بیشتر مراجع می‌فرمایند: اگر ضرر قابل توجه است و احتمال عقلایی کشته شدن می‌دهد، سفر، سفر معصیت است و نماز را باید تمام بخواند.
و هم چنین است اگر خود سفر حرام باشد، مثل آن که برای او ضرر داشته باشد (ضرری که اقدام بر آن شرعاً حرام است)، یا زن بدون اجازه شوهر سفری برود که بر او واجب نباشد ولی اگر مثل سفر حج واجب باشد، باید نماز را شکسته بخواند.

سفری که موجب اذیت پدر و مادر شود

سفری که اسباب اذیت پدر و مادر باشد حرام است و انسان باید در آن سفر نماز را تمام بخواند و روزه هم بگیرد. ولی اگر مثل سفر حج واجب باشد، حرام نیست و باید نماز را شکسته بخواند؛ هر چند سبب اذیت پدر و مادر باشد. [۲۳]

سفر برای ترک عمل واجب

یکی دیگر از مصادیق سفر حرام، سفر برای ترک عمل واجب است، مثلا کسی که بدهکار است اگر بتواند بدهی خود را بدهد و طلبکار هم مطالبه کند، چنانچه در سفر نتواند بدهی خود را بدهد و مخصوصاً برای فرار از دادن قرض مسافرت نماید باید نماز را تمام بخواند ولی اگر مخصوصاً برای ترک واجب مسافرت نکند، باید نماز را شکسته بخواند و احتیاط مستحب آن است که هم شکسته و هم تمام بخواند. [۲۴]
کسی که می‌داند چنانکه به سفر برود آب پیدا نمی‌کند، چون سفرش به قصد فعل حرام یا ترک واجب نیست، سفرش حرام نیست و نمازش قصر است.

سفر برای انجام فعل حرام

یکی دیگر از مصادیق سفر حرام این است که سفر از نظر شرعی برای او جایز نباشد مثل سفر برای فرار از جنگ (جنگی که شرکت در آن واجب است) یا سفر برای انجام کار حرامی مانند دزدی یا شراب فروشی و ... که در این سفر باید نماز را تمام بخواند.
ممکن هست افرادی مقلد بعضی از مراجع باشند که بازی شطرنج را حرام می‌دانند، بنابراین اگر چنین فردی به قصد مسابقه شطرنج سفر کند، سفر او معصیت محسوب می‌شود و نماز و روزه او کامل است. [۲۵]

هم سفر شدن با ظالم

مسأله: کسی که با ظالم مسافرت می‌کند، اگر ناچار نباشد و مسافرت او کمک به ظالم باشد، باید نماز را تمام بخواند و اگر ناچار باشد یا مثلًا برای نجات دادن مظلومی با او مسافرت کند، نمازش شکسته است [۲۶].

سفر برای شکار به قصد سرگرمی

مسأله: اگر برای لهو و خوش گذرانی به شکار رود، نمازش تمام است و چنانچه برای تهیه معاش به شکار رود، نمازش شکسته است و اگر برای کسب و زیاد کردن مال برود، احتیاط واجب آن است که نماز را هم شکسته و هم تمام بخواند، ولی باید روزه نگیرد. [۲۷]

توضیحی در مورد سفرهای دولتی

امروزه بحث سفرهای دولتی و هزینه‌های آن از مسائل بسیار مهم کشور و جامعه مسلمین است زیرا هزینه بسیاری از سفر از بیت المال که حق تمام مسلمانان است تامین می‌شود و همچنین تبعات سفر نیز متوجه کیان جامعه اسلامی می‌باشد.
منظور از مسافرتهای دولتی در این آیین نامه کلیه سفرهایی است که در راستای اهداف و برنامه‌های نظام جمهوری اسلامی ایران و به صورت غیرثابت توسط مسؤولان مختلف و کارکنان دستگاه‌های اجرایی کشورانجام می‌گیرد یا هزینه‌های آن از محل اعتبارات بودجه کل کشور تأمین می‌گردد.
اگر مدیران دولتی برای اعتلای اسلام و منافع مسلمین سفر کنند اشکالی ندارد ولی اگر باعث اتلاف اموال عمومی و تضعیف حکومت اسلامی و مسلمانان باشد و ضررهایی به اشخاص یا عامه مسلمین وارد کند سفر آنان با مشکل مواجه است.
سفرهای دولتی برخی اختیاری، برخی اجباری، برخی ضروری و برخی غیر ضروری است. اگر سفری که با هزینه دولت انجام می‌شود ضروری نباشد بهتر است ترک شود زیرا هزینه‌های سنگینی برای بیت المال دارد و حق عموم مسلمین با یک سفر غیر ضروری از بین می‌رود و در مقابل هم منفعتی برای آنان کسب نشده است.
برخی افراد صرفا برای گرفتن حق ماموریت و یا گرفتن ارز خارجی مسافرت می‌کنند که جدای از اینکه اگر پول آن سفر از بیت المال باشد اشکال دارد خود سفر نیز که فقط برای گرفتن حق ماموریت است و عملی در مقابل آن انجام نمی‌شود و یا مثلا برای وارد کردن کالای حرام یا بهره مندی از امتیاز قانونی مسافرت می کندمورد اشکال می‌باشد.
برخی از مسافرت‌های دولتی برای مصالح عمومی و کشور است ولی باید توجه داشته باشند که در این سفرها افراد فقط مجاز هستند با همان تیم کاری به سفر بروند و همراه کردن همسر و فرزندان و اقوام در این سفر اشکال دارد زیرا هزینه‌ای که برای سفر فلان شخص دولتی پرداخت می‌شود از بیت المال است ولی هیچ دلیلی ندارد که اشخاص دیگر که در این سفر هیچ منفعتی به حال جامعه مسلمین ندارند هزینه سفرشان از بیت المال تامین شود.
سفرهای دانشجویی که با هزینه دولتی انجام می‌شود نیز از سفرهایی است مبتلا به جامعه اسلامی است و اگر طبق ضوابط شرعی و قانونی نباشد اشکال دارد ولی اگر در چهارچوب قانون و برای کسب علم و اعتلای مسلمین است اشکالی ندارد.

سفر برای خوش گذرانی و صید ماهی

سؤال: در رابطه با این مسأله که اگر برای لهو و خوش گذرانی به شکار رود نمازش تمام و اگر برای تهیه ی معاش باشد نمازش شکسته است آیا این حکم شامل کسانی که برای صید ماهی می‌روند نیز هست یا خیر؟
پاسخ: بله، شامل آن‌ها هم می‌شود. [۲۸]

سفر با وسیله غصبی و حرکت در زمین غصبی

اگر شخصی سفرش حرام نباشد، ولی حیوان سواری یا مرکب دیگری که سوار است غصبی باشد، نمازش شکسته است ولی اگر در زمین غصبی مسافرت کند، بنا بر احتیاط واجب باید نماز را هم شکسته و هم تمام بخواند [۲۹].
تبصره: اگر وسیله غصبی باشد و برای فرار از مالک اصلی به سفر برود نماز را باید تمام بخواند. [۳۰]

قصد ورود به منزل غصبی

سؤال: مسافرت به محلّی که بیشتر از مسافت شرعی است و در آن جا بنا دارد وارد منزل غصبی بشود، وظیفه ی او در این سفر چیست؟
پاسخ: اگر مقصود اصلی از سفر غیر معصیت باشد و معصیت مقصود فرعی و تبعی است، نماز شکسته است. [۳۱]
استفاده از وسیله ی دولتی برای کارهای شخصی بنابر نظر حضرات آیات امام، خامنه‌ای، سیستانی، نوری: نماز در مسافرت با ماشین بیت المال بدون مجوز شرعی قصر و شکسته است و البته سفر با وسیله بیت المال بدون مجوز شرعی جایز نیست.
و بنابر نظر حضرات آیات: وحید، صافی، مکارم: احتیاط واجب در جمع بین نماز شکسته و کامل است. [۳۲]

سوار کردن همسر در ماشین دولتی

سؤال: کارمندی برای انجام کار دولتی به مسافت شرعی می‌رود و برخلاف مقررات، همسر خود را هم سوار می‌کند. وظیفه ی نماز و روزه ی خود و همسر وی چگونه است؟
پاسخ: اگر سوار شدن همسر سبب زیادتی خرج وسیله نشود و هیچ تأثیری در سفر شغلی کارمند نداشته باشد، این جا کشف رضایت مالک می‌شود که بر فرضی که بفهمند راضی هستند و در نتیجه نماز شکسته است. [۳۳]

مسافرت به قصد تفریح

اگر به قصد تفریح و گردش مسافرت کند، حرام نیست و باید نماز را شکسته بخواند. [۳۴]

سفر در روز عید فطر و قربان و روز جمعه پس از زوال

مسافرت کردن پس از زوال روز جمعه در صورت وجوب تعیینی نماز جمعه حرام است. [۳۵] همچنین است حکم سفر پس از طلوع خورشید و قبل از گزاردن نماز عید در روز عید فطر و قربان در صورت وجوب آنها. [۳۶]

سفر در ماه رمضان و روزه واجب معین

مسافرت کردن در ماه رمضان جایز است؛ لیکن به قول برخی، در روزه واجب معین غیر از روزه ماه رمضان، حرام است. [۳۷]
سوال: در روز ۲۱ ماه مبارک رمضان اگر در سفر باشیم حکم آن چیست؟
جواب: مسافرت در ماه مبارک رمضان اشکال ندارد، ولی اگر برای فرار از روزه باشد مکروه است. [۳۸] انسان باید روزه ی روزهایی را که به دلیل مسافرت نگرفته است، بعد از ماه مبارک رمضان قضاء کند. و در این حکم، ۲۱ ماه مبارک رمضان با دیگر روزها تفاوتی ندارد.

ملاک در حرمت سفر

ملاک در حرام بودن اصل سفر یا هدف آن است نه مطلق ارتکاب فعل حرام در سفر. بنابر این، کسی که سفر او حرام نیست و برای کار حرام هم سفر نمی‌کند، اگر چه در سفر، معصیتی انجام دهد، مثلًا غیبت کند یا شراب بخورد، باید نماز را شکسته بخواند. [۳۹]

عدم تفاوت در حرمت بین ابتدا و ادامه سفر

در حرام بودن سفر، تفاوتی بین ابتدا و ادامه آن نیست. بنابر این، چنانچه سفر در آغاز مباح باشد، لیکن در ادامه به جهت قصد گناه از سفر، حرام گردد، از آن لحظه به بعد نماز تمام است و چنانچه در آغاز به جهت قصد معصیت، حرام باشد، لیکن در اثنا تبدّل قصد از معصیت به طاعت-مثلا زیارت-حاصل شود، در صورتی که مقدار باقی مانده در حدّ مسافت باشد، نمازش قصر خواهد شد. [۴۰]
برخی گفته‌اند: اگر مجموع راه پیموده شده به مقدار مسافت باشد، نمازش قصر است؛ هرچند باقی مانده کمتر از حدّ مسافت باشد. [۴۱]

سقوط حق قَسْم با سفر

به قول مشهور در عقد دائم، زوجه از هر چهار شب یک شب حق همخوابی با زوج را دارد. در اینکه این حق از ابتدا برای زوجه ثابت است یا نه، اختلاف است؛ [۴۲]
لیکن با مسافرت کردن زوج، حق قَسْم ساقط می‌شود؛ از این رو، زوج می‌تواند بدون همسر یا با همسرانش به سفر رود. [۴۳]

مسافرت برای شرکت در مجلس حرام

سؤال: اگر شخصی را به جایی ـ که مسافت شرعی است ـ، برای عروسی دعوت کنند و او می‌داند که در آن جا موسیقی مطرب پخش می‌شود و با فرض حضور، نمی‌تواند خودداری و جلوگیری از شنیدن داشته باشد، وظیفه ی نماز و روزه ی او چگونه است؟
پاسخ: اگر مقصود و هدف از سفر او شنیدن و گوش دادن موسیقی نیست، ولی در ضمن سفر مبتلا به آن می‌شود، نمازش شکسته و روزه هم نمی‌گیرد. [۴۴]
نماز در بازگشت از سفر معصیت
مسأله: کسی که برای معصیت سفر کرده، موقعی که از سفر برمی گردد اگر توبه کرده، باید نماز را شکسته بخواند. و اگر توبه نکرده و چیزی هم که بازگشت را از جزئیت سفر معصیت خارج کند حادث نشده باشد باید تمام بخواند و احتیاط مستحب آن است که هم شکسته و هم تمام بخواند. [۴۵]

تبدیل سفر حرام به سفر حلال (و عکس آن)

مسأله: کسی که سفر او سفر معصیت است، اگر در بین راه از قصد معصیت برگردد، چنانچه باقی مانده راه هشت فرسخ باشد، یا چهار فرسخ باشد و بخواهد برود و برگردد، باید نماز را شکسته بخواند. [۴۶]
مثال: شخصی به قصد معصیت از شهرکی واقع در صد کیلومتری تهران، به طرف تهران حرکت می‌کند، در پنجاه کیلومتری توبه کرده و به قصد صله ارحام ادامه مسیر می‌دهد، این شخص، از شهرک تا پنجاه کیلومتری، نمازش تمام است و از آن به بعد - که توبه کرده - باید نماز را شکسته بخواند.
مسأله: کسی که برای معصیت سفر نکرده، اگر در بین راه قصد کند که بقیه راه را برای معصیت برود، باید نماز را تمام بخواند ولی نمازهایی را که شکسته خوانده صحیح است. [۴۷]
مثلا: اگر کسی به مسافرت می‌رود و در بین راه تصمیم می‌گیرد به هدف انجام کار حرامی مسافرت خود را ادامه دهد و یا اینکه متوجه می‌شود مسافرتش موجب اذیت پدر و مادرش می‌شود، موظف است در همان لحظه از ادامه ی سفر منصرف شده و برگردد و در صورتی که به مسافرت خود ادامه دهد، از آن لحظه به بعد مسافرتش حرام بوده و باید نمازش را تمام بخواند.

قضای نماز و روزه در سفر حرام

سوال: در سفر معصیت که نماز تمام است و شخص روزه را می‌گیرد، آیا پس از مراجعت نیاز به اعاده نماز یا روزه هست یا همان کفایت می‌کند؟
پاسخ: کفایت می‌کند.

روزه در سفر معصیت

سوال: آیا در سفر معصیت که نماز تمام است روزه هم باید گرفته شود؟
جواب: به نظر تمام مراجع: در سفری که نماز تمام است مانند سفر معصیت باید روزه را هم بگیرد و روزه اش نیز صحیح است. [۴۸]

مصرف خمس و زکات برای سفر حرام

۱. اگر سیدی به سفر معصیت اقدام کرده و در راه خرجی خود را تمام کرده است، نمی‌شود از خمس به او کمک کرد، با این که ابن السبیل است. مگر آن که توبه کند تا سفر او از سفر معصیت خارج گردد.
۲. اگر غیر سید به سفر معصیت رفته است و در راه خرجی خود را تمام کرده، نمی‌شود از زکات به او کمک نمود، با این که ابن السبیل است، مگر آن که توبه کند تا سفر او از سفر معصیت خارج گردد.

سفر به عتبات با احتمال خطر جانی

سوال: در روایات آمده است که مسافرت به مکانی که خطر جان انسان را تهدید می‌کند، جایز نبوده و حرام است. آیا این موضوع در رابطه با عتبات عالیات نیز با شرایطی که در کشور عراق وجود دارد صدق می‌کند؟ (و اگر مسافرت به این اماکن حرام است حتماً نماز افراد نیز باید به صورت کامل خوانده شود).
جواب: سفر به عتبات عالیات برای زیارت قبور مطهر و منور ائمه طاهرین (ع) بسیار پسندیده و مورد سفارش ائمه طاهرین (ع) است زیرا باعث احیاء نام، یاد و آثار ائمه اطهار (ع) می‌باشد و ثواب زیادی بر آن مترتب است. در صورتی که چنین مسافرتی خطر جانی داشته باشد باید میزان ضرر با اثراتی که این سفر برای حفظ اسلام، کیان تشیع، احیاء نام، یاد و آثار ائمه اطهار (ع) دارد سنجیده شود و در صورت برتری و اهمیت و اولویت این آثار بر حفظ جان به آن اقدام شود همان گونه که در طول تاریخ شیعیان به این نحو عمل کرده‌اند.
اما در این زمان که مکتب اهل بیت گسترش یافته و شرایط گذشته وجود ندارد، در صورتی که عبور از مرز کشور بر خلاف قانون جمهوری اسلامی ایران باشد و شرایط به نحوی باشد که مراجع عظام تقلید و مسؤلین نظام جمهوری اسلامی اجازه مسافرت را نداده باشند، سفر افراد، سفر معصیت خواهد شد؛ و نماز آنها در این سفر و سفرهای شبیه به آن، تمام و کامل می‌باشد؛ اما زائرانی که سفرشان بر خلاف مقررات نبوده و خوف ضرر عظیمی هم وجود نداشته و به زیارت عتبات عالیات رفته‌اند، اگر اتفاقاً به دست جنایتکاران کشته شوند، مظلوم هستند و ثواب عظیم دارند.
پس در صورتی که عبور از مرز کشور بر خلاف قانون جمهوری اسلامی ایران باشد و بر طبق نظر مراجع تقلیدی که حکم به عدم جواز چنین مسافرتی داده باشند و از انجام آن نهی کرده باشند سفر افراد، سفر معصیت خواهد شد. [۴۹]
آیت الله خامنه‌ای در باره نماز چنین افرادی فرموده‌اند: در صورتی که بر خلاف مقرّرات باشد نماز آنها در این سفر و سفرهای شبیه به آن، تمام و کامل می‌باشد، زیرا سفر معصیت می‌باشد که در رساله‌های عملیه، دستور به خواندن نماز کامل در سفر معصیت داده شده است. [۵۰]
اما زائرانی که سفرشان بر خلاف مقررات نبوده و خوف ضرر عظیمی هم وجود نداشته و به زیارت عتبات عالیات رفته‌اند، اگر اتفاقاً به دست جنایتکاران کشته شوند، مظلوم هستند و ثواب عظیم دارند.

راهکارهایی برای پرهیز و منع از سفرهای حرام

سفر حرام به عنوان یکی از منکرات است که هر شخص احتمال دارد به آن گرفتار شود و جدای از اینکه سفر حرام خود گناه و معصیت است و احکام مخصوص به خود را دارد باید افراد سعی کنند خود را از این منکر برهانند و مقدمات مبتلا شدن یه این منکر را فراهم نسازند، برای پرهیز از سفرهای حرام و غیر قانونی راهکارهای مختلفی وجود دارد که برخی موبوط به شخص و برخی مربوط به ادارات دولتی و برخی مربوط به وسائل ارتباط جمعی و تبلیغات می‌باشد که به چند نمونه از آن اشاره می‌شود:
۱.یکی از سفرهای حرام سفر زن و فرزند بدون اجازه شوهر و پدر می‌باشد که می‌توان قبل از سفر موجبات رضایت آنها را فراهم کرد بعد اقدام به مسافرت نمود و یا اگر به هر دلیلی رضایت حاصل نشد و معمولا پدر و شوهر خیر و صلاح زن و فرزند خود را می‌خواهند و سفری به صلاح آنان نبود و پدر و یا شوهر رضایت به آن سفر نداد از آن سفر پرهیز کنند.
۲. یکی دیگر از موارد سفر حرام فرار از دست طلبکار است، هر شخصی اگر بدهی دارد باید در ادای آن کوتاهی نکند و اگر هم نداشت از طلبکار مهلت بگیرد و اگر دارد حتما آن را ادا کند و شخصی نیز که طلبکار است بهتر است اگر بدهکار در مضیقه است و فرصت می‌خواهد به او مهلت بدهد تا بتواند در فرصت دیگری دین خود را ادا کند این نیز یک راه حل برای گرفتار نشدن به سفر حرام است.
۳. در مواردی نیز که سفر برای شخص ضرر دارد باید از آن بپرهیزد زیرا هم این سفر برایش حرام است و معصیت کرده هم اینکه سلامتیش مورد ضرر واقع می‌شود و این نیز به صلاح و خیر فرد نیست و چه بهتر که با ترک این سفر هم از انجام حرام جلوگیری کند و هم از معرض ضرر قرار دادن خود.
۴. موارد دیگری از سفر حرام عبارتند سفر برای دزدی و کمک کردن به سلطان ظالم و فرار از انجام واجبات و سفر برای شکار تفریحی که برای رهایی از این سفرها که هدف در آنها انجام دادن فعل حرام است باید از انجام آن عمل حرام چشم پوشی کرد و در نتیجه سفر حرام نیز به خودی خود منتفی می‌شود و در نتیجه از دو عمل حرام دوری کرده‌ایم.

راهکار فرهنگی برای منع سفرهای دولتی غیر قانونی

راهکار فرهنگی نهی از مسافرت غیر مشروع و غیر قانونی این است که در جامعه بوسیله دستگاه‌های مختلف فرهنگی از جمله صدا و سیما و آموزش و پرورش و غیره به مردم مضرات سفرهای اینگونه بیان شود هم ضررهای مادی که احتمالا متوجه اشخاص می‌شود و هم ضررهای معنوی که گریبانگیر دین افراد می‌شود تا بتوانند با توجیه‌های کافی و دقیق مردم را از اینگونه سفرهای بر حذر کنند و همچنین دستگاه‌های دولتی با برنامه ریزی حساب شده تمام رفت و آمدهای کارکنان دولت را تحت نظر داشته باشند تا سفری غیر قانونی از جیب بیت المال صورت نگیرد و اگر هم انجام شد با جریمه‌ها و وضع قوانین سخت افرادی که با پول بیت المال سفرهای غیر قانونی می‌روند را مجازات کنند.

برنامه ریزی برای عدم نیاز به سفرهای حرام

یکی دیگر از راهکارهای پرهیز از سفر حرام و غیر قانونی این است که برنامه ریزی دقیقی انجام شود تا نیاز به انجام سفرهای حرام نباشد مثلا اگر قرار باشد به کشوری رفته شود برای انجام کاری مباح و یقینا در آن کشور نیز انجام اعمال حرامی متوجه افراد است، و امکان این است نیز وجود دارد که این جلسات در کشور خودمان یا محلی دیگر که هم ارزانتر است و هم تبعات کمتری متوجه افراد هست برگزار شود و ...

راهکارهای کاهش سفرهای دولتی

۱. کاهش میزان مأموریتها و محدودکردن آنها در حد ضرورتها می‌باشد (از نظر تعدادروز، تعداد نفر، تعداد مأموریت، موضوع مأموریت و غیره )
۲. در مطالعات و تعاملات با طرفهای خارجی، استفاده بیشتر از روشهای غیرحضوری نظیر بهره گیری ازسازوکارها و فناوریهای ارتباطات و اطلاعات، اینترنت و غیره ضروری است.
۳. برای بهره گیری از تجارب و تخصص طرفهای خارجی، دعوت از طرفهای خارجی و پیش بینی تیمهای کاری و کارگاه‌های آموزشی همراه با فراهم آوردن زمینه آموزش تخصصهای لازم برای بهره گیری از تجارب وتخصص خارجی اولویت دارد.
۴. شرکت در دوره‌ها یا همایشها و نشستهایی که هزینه آن با میزبان است، درصورت سازگاری با اهداف جمهوری اسلامی ایران و تأمین منافع ملی در اولویت است. شرکت در سایر دوره‌ها و همایشها پس از سنجش کیفیت دوره، صلاحیت سازمان برگزار کننده و بررسی و مقایسه با موارد مشابه داخل کشور در حد ضرورتها وموضوعات بدیع و نو کفایت می‌کند.
۵. در خریدهای خارجی (کالا، خدمت، نرم افزار، سخت افزار و غیره ) تا حد امکان تلاش شود طرفهای خارجی برای عرضه کالاهای خود به ایران سفر کنند.
۶. برای استفاده از تجربیات متخصصان خارجی و انتقال تجربیات، از صاحب نظران برجسته و توانمند برای شرکت در سمینارها و همایشهای عملی ـ کاربردی در داخل کشور دعوت گردد. (اولویت، همکاریهای فنی باکشورهای توسعه یافته است ).
۷. کلیه دستگاه‌های اجرایی موظف به رعایت تعداد نفر ـ روز مأموریت خارج از کشور با تصویب هیئت امنای دستگاه باشند.
۸. کنترل از طریق شبکه بانکی کشور جهت پرداخت هرگونه ارز و ریال برای سفرهای خارجی غیرثابت دولتی ملزم به اخذ مجوز هیأت نظارت و نگهداری آن در سوابق خواهند بود.
۹. وزارت امور خارجه موظف است به نحو مناسب و شایسته درخصوص اطلاع رسانی، ارائهتسهیلات و ارشاد به دستگاه‌های اجرایی، حسب مورد و در چارچوب اساسنامه خود اقدام نموده و کلیه دستگاه‌های اجرایی نیز قبل از اعزام به خارج از کشور نسبت به توجیه و آموزش کارکنان در چارچوب دستورالعملها، ضوابط و استانداردهای مربوط به سفرهای رسمی و غیررسمی و سایر رویه‌های مورد نظر ابلاغی ازسوی وزارت امور خارجه اقدام خواهند نمود.

قانون انجام سفرهای دولتی

انجام مسافرتهای خارجی سایر کارکنان شاغل در دستگاه‌های دولتی پس از تعیین ضرورت اولیه آن توسط کارگروه داخلی وزارتخانه‌ها و سازمانهای وابسته به ریاست جمهوری که به ریاست یکی از معاونان تشکیل می‌گردد، با توجه به ضوابط و شرایط حاکم بر دستگاه و در چارچوب دستورالعمل مصوب کارگروه مذکور، بادرخواست وزیر، معاونان رییس جمهور یا معاون مجاز ایشان و تأیید هیأت نظارت، قابل انجام خواهدبود. ارائه کلیه تسهیلات کنسولی و صدور گذرنامه خدمت یا سیاسی، پرداخت مخارج مسافرت وفوق العاده مأموریت و سایر تسهیلات برای مأموران اعزامی، منوط به ارائه مجوز هیأت نظارت بوده و عدم اجرای هریک از موارد قانونی مندرج در این آیین نامه به منزله تخلف از قانون تلقی شده و مسؤولان متخلف به حکم محاکم قضایی ملزم به پرداخت حداقل دو برابر کلیه هزینه‌های ناشی از مسافرتها به خزانه دولت می‌باشند.

فهرست منابع

۱. اندروافر، محمد، احکام مسافر، مطا بق با فتوای ده تن از مراجع معظم تقلید، قم، ۱۳۷۶.
۲. بروجردی، مرتضی، محاضرات ابوالقاسم خویی، مستندالعروه، قم، لطفی، ۱۴۰۴ ق.
۳. برقی، احمد بن محمد بن خالد، المحاسن، دار الکتب الإسلامیه - قم، ۱۳۷۱ ق.
۴. توضیح المسائل مراجع: مطابق با فتاوای دوازده نفر از مراجع معظم تقلید. محل نشر، قم. تاریخ نشر۱۳۸۷.
۵. حسینی، سید مجتبی، احکام روزه، قم، نشر معارف، 1385.
۶. الحلبی، السید حمزه بن علی بن زهره، غنیه النزوع الی علمی الاصول و الفروع، مؤسسه الإمام الصادق علیه السّلام الطبعه الاولی، ۱۴۱۷ (هـ. ق).
۷. الحلّی، أبوجعفر محمد بن منصور بن احمد بن ادریس، کتاب السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، مؤسسه النشر الإسلامی التابعه لجماعه المدرسین بقم المشرفه، الطبعه الثانیه ۱۴۱۰ (هـ. ق).
۸. خامنه‌ای، سید علی بن جواد حسینی، أجوبه الاستفتاءات (فارسی)، دفتر مقام معظم رهبری، در قم، ۱۴۲۴ ق،
۹. خمینی، روح الله، توضیح المسائل.
۱۰. سید مرتضی علی، الذخیره، به کوشش احمد حسینی، قم ۱۴۱۱ق؛
۱۱. سیستانی، علی حسینی، توضیح المسائل؛ مشهد؛ 1379.
۱۲. السید أبوالحسن الإصفهانی، وسیله النجاه مع تعالیق الإمام الخمینی، مؤسسه تنظیم و نشر آثار الإمام الخمینی، الطبعه الاولی، ۱۴۲۲ (هـ. ق)/ ۱۳۸۰ (هـ. ش).
۱۳. الشهید الاول، محمد بن مکی، ذکری الشیعه، تهران، الخالق، ۱۲۷۲ ق.
۱۴. شیخ حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، مؤسسه آل البیت علیهم السلام، قم، ۱۴۰۹ق.
۱۵. صافی، لطف الله، توضیح المسائل
۱۶. صافی گلپایگانی، لطف الله، جامع الاحکام، انتشارات حضرت معصومه سلام الله علیها، چاپ چهارم، ۱۴۱۷ق.
۱۷. طباطبایی یزدی، سید محمد کاظم. العروه الوثقی. انتشارات اسماعیلیان
۱۸. طوسی، ابو جعفر، محمد بن حسن، المبسوط فی فقه الإمامیه، ۸ جلد، المکتبه المرتضویه لإحیاء الآثار الجعفریه،
۱۹. عاملی، محمد بن مکی (شهید اول)، الدروس الشرعیه فی فقه الامامیه، ج۲، قم: جامعه مدرسین، ۱۴۱۷.
۲۰. علامه حلی، تذکره الفقهاء، موسسه آل البیت، قم
۲۱. علامه حلی، حسن بن یوسف، تحریر الأحکام، تهران، ۱۳۱۴ق.
۲۲. الفاضل الهندی، الشیخ بهاء الدین محمد بن الحسن الإصفهانی، کشف اللثام عن قواعد الأحکام، مؤسسه النشر الإسلامی التابعه لجماعه المدرسین بقم المشرفه، الطبعه الاولی، ۱۴۱۶ ـ ۱۴۲۴ (هـ. ق).
۲۳. ابن قدامه المقدسی، موفق الدین ابی محمد، الکافی فی الفقه، بیروت، العصریه، ۱۳۸۵=2006.
۲۴. لنکرانی، محمد فاضل موحدی، جامع المسائل(فارسی)، انتشارات امیر قلم، قم، چاپ یازدهم.‍
۲۵. المحقق الحلّی، نجم الدین أبوالقاسم جعفر بن محمد، شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام، انتشارات استقلال، تهران، الطبعه الثانیه ۱۴۰۹ (هـ. ق).
۲۶. محقق حلی جعفر، المعتبر، به کوشش ناصر مکارم شیرازی و دیگران، قم ۱۳۶۴ش؛
۲۷. المنتهی
۲۸. النجفی، الشیخ محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، دارالکتب الإسلامیه و المکتبه الإسلامیه، تهران، چاپ ۱۳۶۲ ـ ۱۳۶۹ (هـ. ش).
۲۹. النراقی، احمد بن محمدمهدی، مستند الشیعه الی احکام الشریعه، مؤسسه آل البیت علیهم السّلام لإحیاء التراث، الطبعه الاولی، ۱۴۱۵ ـ ۱۴۱۹ (هـ. ق).
۳۰. نوری، توضیح المسائل.
۳۱. یمانی، علی بن ولید، الذخیره، تحقیق محمد حسن اعظمی، بیروت، لبنان، دار الثقافه.
۳۲. یحیی بن سعید الحلّی الهذلی، الجامع للشرائع، مؤسسه سید الشهداء علیه السّلام العلمیه، ۱۴۰۵ (هـ. ق).
۳۳. سایت www.islamquest.net.

کتاب و مقالات مرتبط

۱. مسا فر و احکا م او، فلاح زاده، محمدحسین، مشهد، آستا ن قدس رضوی، ۱۳۸۹.
۲. احکا م مسا فر: مطا بق با فتوای ده تن از مراجع معظم تقلید، اندروافر، محمد، قم، ۱۳۷۶.
۳. احکا م مسا فر: پیرامون احکا م نما ز و روزه شخص مسا فر، وحید خراسا نی، حسین، قم، مدرسه الاما م با قر العلوم علیه السلام، ۱۳۹۴.
۴. بررسی یک حکم از احکا م روزه ی مسا فر: مسا فر صبح رمضا ن، موسوی مطلق، عبا س، قم، هنا رس، ۱۳۸۵.
۵.اولین و کا ملترین کتا ب در زمینه احکا م مسا فر و بلاد کبیره، تهران، جها د سا زندگی، پشتیبا نی جنگ.

پانویس

  1. . سوره آل عمران آیه 137، 138.
  2. . سوره غافر، آیه 82.
  3. . تَغَرَّبْ عَنِ الْأَوْطَانِ فِی طَلَبِ الْعُلَی وَ سَافِرْ فَفِی الْأَسْفَارِ خَمْسُ فَوَائِدَتَفَرُّجُ هَمٍّ وَ اکْتِسَابُ مَعِیشَهٍ وَ عِلْمٌ وَ آدَابٌ وَ صُحْبَهُ مَاجِد مستدرک الوسائل و مستنبط المسایل ج 8، ص 115، ح 9199.
  4. . محاسن ص 345، ح 1.
  5. . وسائل الشیعه، ج 3، ص177.
  6. . وسائل الشیعه، ج ۸، ص ۲۴۹.
  7. . مستند العروه (الصلاه)، ج۸، ص۹۹-۱۰۷.
  8. . غنیه النزوع، ص۹۱.
  9. . الکافی فی الفقه، ص۱۵۵.
  10. . المبسوط، ج۱، ص۲۸۴.
  11. . کتاب السرائر، ج۳، ص۶۴۷.
  12. . الجامع للشرائع، ص۴۵۳.
  13. . تحریر الأحکام، ج۱، ص۵۷۳.
  14. . ذکری الشیعه، ج۴، ص۳۳۸.
  15. . الذخیره، یمانی، علی بن ولید، تحقیق محمد حسن اعظمی، بیروت، لبنان، دار الثقافه، ص ٤٠٩.
  16. . المعتبر ٢: ٤٧٠، وانظر المنتهی ١: ٣٩٢، والتذکره ١: ١٩١.
  17. . وسائل الشیعه ج 3- ط جدید - ص 510.
  18. . الوسائل ج ٨ :ص ٤٧٦، أبواب صلاه المسافر ب ١٨ ح ٣.
  19. . الوسائل ج ٨ :ص ٤٧٦ أبواب صلاه المسافر ب ٨ ح ١.
  20. . الوسائل ج ٨ :ص ٤٧٦ أبواب صلاه المسافر ب ٨ ح ٢.
  21. . الوسائل ج ٨ :ص ٤٧٧ أبواب صلاه المسافر ب ٨ ح ٤.
  22. . الوسائل ج ٨: ص٤٧٧ أبواب صلاه المسافر ب ٨ ح ٥.
  23. . توضیح المسائل مراجع، مسئله: 1295.
  24. . توضیح المسائل مراجع، مسئله1297.
  25. . جامع الاحکام آیت الله صافی س 451، استفتاءت مقام معظم رهبری سوال 680و 640.
  26. . توضیح المسائل مراجع، مسئله: 1299.
  27. . آیت الله سیستانی: و هم چنین است اگر برای کسب و زیاد کردن مال برود نمازش شکسته است. اگر چه در این صورت احتیاط مستحب آن است که نماز را هم شکسته و هم تمام بخواند. آیت الله نوری: چنانچه برای تهیه معاش به شکار رود و هم چنین اگر برای کسب و زیاد کردن مال برود، نمازش شکسته است و روزه را نیز نباید بگیرد.(توضیح المسائل مراجع، مسئله: 1301).
  28. . اجوبۀ الاستفتائات، سوال1615.
  29. . توضیح المسائل مراجع، مسئله1298.
  30. . احکام مسافر،ص۱۶۱.
  31. . اجوبۀ الاستفتائات، سوال1614.
  32. . احکام مسافر،ص۱۶۲.
  33. . اجوبۀ الاستفتائات، سوال 1612.
  34. . توضیح المسائل مراجع، مسئله 1300.
  35. . جواهر الکلام، ج۱۱، ص۲۸۲.
  36. . جواهر الکلام، ج۱۱، ص۳۹۸.
  37. . العروه الوثقی، ج۳، ص۶۲۴.
  38. . توضیح المسائل مراجع، ج 1، مسأله 1715 و 1703.
  39. . جواهر الکلام، ج۱۴، ص۲۶۰. توضیح المسائل مراجع مسئله: مسأله 1296 و اجوبۀ الاستفتائات سوال: 679.
  40. . جواهر الکلام، ج۱۴، ص۲۶۰.
  41. . العروه الوثقی، ج۳، ص۴۴۲.
  42. . جواهر الکلام، ج۳۱، ص۱۵۰-۱۵۶.
  43. . جواهر الکلام، ج۳۱، ص۱۷۹.
  44. . اجوبۀ الاستفتائات، سوال 1611؛ جامع المسائل ص 586 و وسیله النجاه مسئله 958 و 960.
  45. . حضرات آیات: زنجانی، امام خمینی، خامنه‌ای، نوری. صافی: اگر برگشتن به اندازه مسافت شرعی باشد چنانچه توبه کرده، یا برگشت، سفر مستقلّی باشد؛ باید نماز را شکسته بخواند و اگر برگشت به اندازه مسافت شرعی نیست ولی مجموع رفت و برگشت به اندازه مسافت است، احتیاط لازم آن است که نماز را هم شکسته و هم تمام بخواند. آیت الله سیستانی: اگر برگشتن به تنهایی هشت فرسخ است، باید نماز را شکسته بخواند و احتیاط مستحب آن است که در صورتی که توبه نکرده، هم شکسته و هم تمام بخواند. آیت الله مکارم: کسی که برای معصیت سفر کرده، موقعی که از سفر برمی گردد اگر توبه کرده و تا محلی که می‌خواهد برگردد هشت فرسخ یا بیشتر باشد، باید نماز را شکسته بخواند، هم چنین اگر توبه نکرده ولی در بازگشت آلوده به معصیت نیست. (توضیح المسائل مراجع مسئله: 1302).
  46. . فتوای آیت الله سیستانی: کسی که سفر او سفر معصیت است، اگر در بین راه از قصد معصیت برگردد خواه باقی مانده راه به تنهایی یا مجموع رفت و برگشت از آنجا هشت فرسخ باشد یا نه، باید نماز را شکسته بخواند. آیت الله صافی: کسی که سفر او سفر معصیت است، اگر در بین راه از قصد معصیت برگردد، چنانچه باقی مانده راه هشت فرسخ باشد، یا چهار فرسخ باشد که با برگشت هشت فرسخ شود و قصد اقامه ده روز نداشته باشد، باید نماز را شکسته بخواند و اگر بقیه راه به اندازه مسافت شرعی نباشد ولی مجموع راهی که قبل از توبه رفته و بعد از توبه می‌رود، به اندازه مسافت شرعی باشد احتیاط لازم آن است که نماز را هم شکسته و هم تمام بخواند. (توضیح المسائل مراجع، مسئله1303).
  47. فتوای آیت الله صافی و زنجانی: کسی که برای معصیت سفر نکرده، اگر در بین راه قصد کند که بقیه راه را برای معصیت برود، باید نماز را تمام بخواند ولی نمازهایی را که شکسته خوانده، در صورتی که مقدار گذشته مسافت شرعی بوده صحیح است، و الّا احتیاط واجب آن است که آن نمازها را اعاده نماید. نوضیح المسائل مراجع، مسئله 1304 و اجوبۀ الاستفتائات، سوال 680.
  48. . توضیح المسائل، امام، مسئله 1295؛ سیستانی، مسئله 1281؛ تبریزی، مسئله 1304؛ فاضل، مسئله 1322؛ اجوبۀ الاستفتائات، سوال: 1610. نوری، مسئله 1294؛ صافی، مسئله 1304 ؛ فاضل، استفتاآت، ج 1، س 575. احکام روزه، سید مجتبی حسینی، کد: 34/500017.
  49. . طبق نظر حضرت امام خمینی(ره) و مقام معظّم رهبری، و سایر مراجع عظام عمل کردن بر خلاف قانون نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران، شرعاً جائز نبوده و حرام می‌باشد.
  50. . دفتر مقام معظم رهبری در قم، استفتاء تلفنی-دفتر پاسحگویی به مسائل دینی. توسط سایت اسلام کوئست .islamquest.net.