فرهنگ مصادیق:دفاع از جان مسلمین

از پژوهشکده امر به معروف
(تغییرمسیر از دفاع از جان مسلمین)
پرش به: ناوبری، جستجو
دفاع از جان مسلمین

کتب مرتبط

ردیف عنوان

مقالات مرتبط

ردیف عنوان
۱ احکام دفاع
۲ دفاع مشروع حق است

مصادیق مرتبط

ردیف عنوان
۱ پیمان شکنی با مسلمین
۲ جاسوسی علیه مسلمین
۳ دفن کافر در گورستان مسلمین
۴ تحریم روابط اقتصادی علیه مسلمین
۵ اهتمام به امور مسلمین
۶ تعلیم علوم مورد نیاز مسلمین
۷ حفظ استقلال اقتصادی مسلمین
۸ حفظ استقلال سیاسی مسلمین
۹ حفظ استقلال علمی فرهنگی مسلمین
۱۰ حفظ ناموس مسلمین
۱۱ افشای عیب مسلمین
۱۲ رجوع به قاضی غیر مسلمان در دعاوی مسلمین
۱۳ حفظ آزادی مسلمین
۱۴ حفظ استقلال مسلمین
۱۵ دفاع از آبروی مسلمین
۱۶ دفاع از اسلام
۱۷ دفاع از مال مسلمین
۱۸ دفاع سایبری
۱۹ دفاع از کشور
۲۰ دفاع از ناموس
۲۱ دفاع از نفس
۲۲ دفاع
۲۳ وکالت و دفاع از مجرمان
۲۴ فرار از دفاع
۲۵ سهل انگاری در دفاع و جهاد
۲۶ حفظ جان اولیاء الهی
۲۷ حفظ جان خود
۲۸ حفظ جان مؤمنین
۲۹ تحریش (به جان هم انداختن حیوانات)

چندرسانه‌ای مرتبط

ردیف عنوان

مرتبط‌های بوستان

ردیف عنوان

نرم‌افزارهای مرتبط

ردیف عنوان

نویسنده:صالح دیانت
تهیه و تدوین: پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر قم-96/1/21
کلید واژه :دفاع، ذَبّ، یاری، امداد رسانی، خطر، مسلمان، نجات

مقدمه

دفاع از جان مسلمین معروفی است که ریشه‌های اعتقادی، فرهنگی، نظامی و سیاسی دارد. این معروف تکلیف عام و واجب کفایی است. شغلهایی مانند: آتش نشانی، فوریت‌های پزشکی، نیروی انتظامی، پزشکی، پرستاری، نجات غریق و ... به صورت مستقیم به این فریضه می‌پردازند در واقع معروفی به نام دفاع از جان مسلمین را اقامه می‌کنند. این شغلها از دسته واجبات کفایی به حساب می‌آیند و در جامعه لازم است عده‌ای به آموختن آنها همت گمارند. چرا که بدون آنها زندگی مسلمانان با مشکل اساسی رو به رو می‌شود.
یکی از مصادیق دفاع از جان مسلمین، دفاع از آنها در حمله‌های نظامی است. اما از آنجایی که موضوع جهاد دفاعی مقاله جداگانه می‌طلبد، بحث از آن را به جای خود واگذار کرده و در این نوشته به دیگر مصادیق می‌پردازیم. [۱]
حیات بخش حقیقی خدا است، چرا که همه حیات از اوست و همه مقدمات حیات نیز به دست اوست. از این رو هر کس به هر نحو و در هر موقعیتی، شرائط حیات یک انسان را فراهم سازد، کاری الهی با اجری عظیم انجام داده است.
به همین خاطر لازم است پیرامون دفاع از جان مسلمین، ارزش و ضرورت آن، احکام، آداب دفاع و آثار آن اطلاعات بیشتری پیدا کنیم تا در راستای عمل به این فریضه گام‌های استوار تری برداریم.

ادله وجوب دفاع از جان مسلمین

دلیل عقلی

عقل فطری که از مهم‌ترین ادله احکام می‌باشد، با اولین توجه، لزوم و وجوب دفاع از جان مسلمان و هر شخص بی گناه را درک می‌کند و نیازی به استدلال و برهان ندارد [۲]. این بدیهی است که وقتی جان یک هم نوع – و به ویژه یک مسلمان – در خطر باشد، انسان باید با هر وسیله‌ای از آن خطر پیشگیری کند. وجدان همه انسانهای بیدار این سخن را تایید می‌کند. پس این مساله از امور وجدانی و فطری همه بشریت است.
مهمترین گوهری که انسان دارد، جان اوست. زیرا با نبود آن هستی فرد به پایان می‌رسد و از سویی هیچ گاه قابل بازگشت و جبران نیست. از این رو مهمترین وظیفه ما دفاع از این گوهر یکدانه می‌باشد.

دلیل نقلی

۱- در روایتی از رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) نقل که ایشان در حجۀ الوداع فرمودند: « ای مردم! همانگونه که این روز و این سرزمین محترم است، خون و آبروی شما هم محترم (و تعرض به آن حرام) می‌باشد.» [۳] بر اساس این روایت هرگونه تعرضی نسبت به جان مسلمین از مصادیق منکر وحرام قطعی خواهد بود و دفاع نیز واجب است. حال دفاع گاهی با زبان و گاهی با عمل محقق می‌شود. مگر اینکه یک یا چند شرط از شرایط وجوب نهی از منکر وجود نداشته باشد.
۲- خدای متعال بنی آدم را کرامت بخشید. پس به هیچ وجه راضی نمی‌شود که جان یک انسان به وسیله بلاهای طبیعی، درندگان یا بیماری‌ها به خطر بیفتد و دیگر انسانها فقط تماشاگر این رخداد باشند. و اگر یکی از مخلوقات برای مسلمانی خطر ایجاد کند، بی گمان باید آن مخلوق را از سر راه برداشت؛ چرا که انسان، بر بسیاری از مخلوق‌ها برتری دارد. [۴]
۳- این مساله در کتب اهل سنت نیز وارد شده است: در صحیح بخاری از پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) روایت شده است که: «همه مسلمانان برادر یکدیگرند، به همدیگر ظلم نمی‌کنند و در مقابل دشمنان همدیگر را رها نمی‌سازند.» [۵]

انواع خطر

خطرهای فراوانی وجود دارد که می‌تواند جان انسان را تهدید کند. برخی از آنها به صورت بسیار جزئی و موردی و برخی فراگیر است. دسته‌ای از آنها بلاهای طبیعی و دسته‌ای غیرطبیعی می‌باشد، که انسانها در ایجاد آن نقش دارند. برای نمونه چند مورد از انواع خطرهای فراگیر را یادآور می‌شویم:

الف) خطرهای طبیعی

سیل
آتش سوزی
زلزله
بلاهای آسمانی مانند رعد و برق و صاعقه
طوفان و گردباد
حمله درندگان

ب) خطرهای غیر طبیعی

جنگ
تصادف
مسمومیت
بیماری
غرق شدن
درگیری و نزاع
گرسنگی و قحطی

ترک دفاع از جان مسلمین

روایات اهل بیت (علیهم السلام)، افرادی را که نسبت به مشکلات مردم و خطراتی که ایشان را تهدید می‌کند، بی تفاوت باشند، سرزنش کرده است. از امام صادق (علیه السلام) نقل است که فرمودند: «کسی که نسبت به امور مسلمانان اهتمام نداشته باشد، مسلمان نیست! و اگر کسی صدای انسانی را بشنود که از مسلمانان یاری می‌طلبد، ولی یاریش نکند، مسلمان نیست!» [۶]
همچنین از حضرت نقل شده که فرمودند: «أَیُّمَا مُؤْمِنٍ مَنَعَ مُؤْمِناً شَیْئاً مِمَّا یَحْتَاجُ إِلَیْهِ وَ هُوَ یَقْدِرُ عَلَیْهِ مِنْ عِنْدِهِ أَوْ مِنْ عِنْدِ غَیْرِهِ، أَقَامَهُ اللَّهُ یَوْمَ الْقِیَامَهِ مُسْوَدّاً وَجْهُهُ مُزْرَقَّهً عَیْنَاهُ مَغْلُولَهً یَدَاهُ إِلَی عُنُقِهِ فَیُقَالُ هَذَا الْخَائِنُ الَّذِی خَانَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ ثُمَّ یُؤْمَرُ بِهِ إِلَی النَّارِ» یعنی: «هر مومنی که مومن دیگری را از چیزی که به آن نیاز دارد منع کند در حالی که می‌تواند از نزد خودش و یا دیگری حاجت او را برطرف کند، روز قیامت خداوند او را در حالی به پا می‌دارد که صورتش سیاه است، و چشمانش به سویی مایل شده و سپیدی اش آشکار گشته، و دستهایش به گردنش بسته شده. آنگاه گفته می‌شود که این همان خائنی است که به خدا و رسولش خیانت کرد. سپس امر می‌شود که او را به سوی آتش ببرند.» [۷]
از این روایت روشن می‌شود که یاری کردن یک مسلمان یاری کردن خدا و پیامبر است. و اگر کسی در یاری کردن خدا و پیامبرش کوتاهی کند، به آنها خیانت نموده است.

آثار و پاداش عمل به این معروف

کسی که به خاطر جلب خوشنودی خدا تلاش می‌کند تا جان مسلمانی را نجات دهد، در هر صورت سربلند است و رضای پروردگار متعال را بدست می‌آورد. چرا که او یا به هدفش می‌رسد و مسلمان را نجات می‌دهد که در اینصورت به اذن الله فردی را حیات بخشیده؛ یا موفق نمی‌شود که او را حیات بخشد و فرد از دنیا می‌رود، که در اینصورت نیز به جهت انجام وظیفه مشمول عنایت خدای سبحان قرار می‌گیرد. و اگر در این راه سلامتی و جان خود را از دست دهد نیز پاداش او محفوظ خواهد بود.

ارتقای ایمان

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در این باره می‌فرماید: «ایمان هفتاد و اندی شاخه است که برترین آنها گفتن «لا إله إلّااللَّه» است و کمترین آنها برداشتن چیزهای آزار دهنده از سر راه مردم می‌باشد.» [۸]

جلب محبت الهی

امام صادق (علیه السلام) می‌فرماید: «از رسول خدا صلی الله علیه و آله پرسیده شد: محبوب‌ترین انسان‌ها نزد خدا کیست؟ فرمود: کسی که بیشترین سود را به مردم برساند.» [۹] بی شک بهترین سودی که می‌توان به دیگران رساند حفظ جان آنهاست. زیرا عمر، عزیزترین دارایی انسانها می‌باشد.

ورود به بهشت

در حدیثی که از امیرمومنان (علیه السلام) نقل است می‌خوانیم که می‌فرماید: «رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: کسی که از گروهی از مسلمین ضرر و زیان آب (سیل) یا آتش (سوزی) را دفع کند، بهشت بر او واجب می‌شود.» [۱۰]

اجر فراوان

از امام صادق (علیه السلام) نقل است که فرمودند: «برطرف کردن نیاز مومن از بار هزار اسب که در راه خدا داده شود، و آزاد کردن هزار برده بهتر است. هیچ مومنی برای نیاز برادرش گام برنمی دارد مگر اینکه خدا عوض هر گامی که برمی دارد حسنه‌ای برایش می‌نویسد و گناهی را از او محو می‌کند و به اندازه ی درجه‌ای او را بالا می‌برد. هیچ مومنی غم و اندوه برادر مومنش را برطرف نمی‌کند مگر اینکه خدا غمی از غمهای آخرت را از او برطرف می‌سازد. و هیچ مومنی مظلومی را یاری نمی‌کند مگر اینکه این کار او از یک ماه روزه و اعتکاف در مسجد الحرام برتر است!» [۱۱]
گاهی وجود موانع و گودالهایی در مسیر مومنین موجب به خطر افتادن جان آنهاست. انسان مسئول است که در برطرف ساختن این خطرها کوتاهی نکند. [۱۲] روایت شده که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «بر هر مسلمانی واجب است که هر روز صدقه بدهد. عرض شد: چه کسی توان این کار را دارد؟ حضرت فرمود: برداشتن چیزهای آسیب رسان از سر راه صدقه است ... .» [۱۳] همچنین نقل است که فرمودند: «برترین صدقه‌ها یاری کردن مظلوم است» [۱۴]

پاداش زنده کردن همه انسانها!

کسی که دست به خون انسان بی گناهی می‌آلاید در حقیقت آمادگی دارد که انسانهای بی گناه دیگری را که با آن مقتول از نظر انسانی و بی گناهی برابرند مورد حمله قرار دهد و بقتل برساند، ... همچنین کسی که بخاطر نوع دوستی و عاطفه انسانی، دیگری را از مرگ نجات بخشد این آمادگی را دارد که این برنامه انسانی را در مورد هر بشر دیگری انجام دهد، او علاقمند به نجات انسانهای بی گناه است و از این نظر برای او این انسان و آن انسان تفاوت نمی‌کند.
جامعه انسانی در حقیقت یک واحد بیش نیست و افراد آن همانند اعضای یک پیکرند، هر لطمه‌ای به عضوی از اعضای این پیکر برسد اثر آن کم و بیش در سائر اعضاء آشکار می‌گردد زیرا یک جامعه بزرگ از افراد تشکیل شده و فقدان یک فرد خواه ناخواه ضربه‌ای به همه جامعه بزرگ انسانی است. [۱۵] خدای متعال در این باره می‌فرماید: «... هر کس، انسانی را بدون ارتکاب قتل یا فساد در روی زمین بکشد، چنان است که گویی همه انسانها را کشته و هر کس، انسانی را از مرگ رهایی بخشد، چنان است که گویی همه مردم را زنده کرده است... .» [۱۶]
در روایتی از امام صادق (علیه السلام) نیز وارد شده است که در مورد عبارت «مَنْ أَحْیاها» فرمود: « آن را از سوختن، غرق شدن، حیوان درنده و یا دشمن نجات دهد.» [۱۷]

پاداش مجاهد

جهاد کردن محدود به صحنه جنگ نیست. کسی که در راه نجات مسلمانی می‌کوشد نیز مجاهد است. به همین خاطر در روایات ما آمده است «اگر کسی در راه دفاع از ظلمی که به او می‌رود، کشته شود، شهید است.» [۱۸] انسان در برابر ظلمی که به او می‌رود - مثلا خود و خانواده اش در خطر است- نباید ساکت و آرام بنشیند؛ بلکه می‌بایست با هر وسیله‌ای که ممکن است از جان اهل و عیالش محافظت کند. خواه این دفاع در برابر انسان ظالمی باشد یا در برابر خطرهای دیگر.
آنگاه این انسان در زمره مجاهدین وارد می‌شود و پاداش می‌گیرد. نقل است که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمودند: «خدا مجاهد فی سبیل الله را نسبت به دیگران، در بهشت به اندازه صد درجه بالاتر می‌برد، که فاصله بین هر درجه به اندازه فاصله آسمان تا زمین است!» [۱۹] همچنین فرمودند: « الْمُجَاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ قُوَّادُ أَهْلِ الْجَنَّهِ» [۲۰] یعنی: «مجاهدین، فرمانروایان اهل بهشت هستند».

دستیابی به روحیه ایثار

از جمله نتایج جهاد در راه خدای متعال این است که مردم را از سستی و تنبلی می‌رهاند و آنان را فعال، با نشاط و پر تحرک می‌سازد. انسان، به طور طبیعی، اگر مدت زیادی در رفاه، آسایش و امنیت به سر برد، به تدریج به سستی، کسالت و بی حالی عادت می‌کند و از تحرک و فعالیت باز می‌ایستد و از سوی دیگر، روح مقاومت و سلحشوری در او ضعیف خواهد شد. جامعه سست و تن پرور طعمه‌ای خوب و شکاری بی دردسر برای برخی از افراد قدرت طلب و تبهکار است.
دانشمندان علوم زیستی می‌گویند، در حال عادی و به هنگام امنیت و آرامش، بخش کوچکی از نیروهای انسان فعال هستند و در مواقع تهدید و خطر، نیروی انسان چندین برابر می‌شود. [۲۱]

پیش نیازاقامه این معروف

۱- تقویت ایمان: کسی که می‌خواهد برای دفاع از جان یک مسلمان گام بردارد، ممکن است به خطرهای جدی رو به رو شود. گاهی لازم است سلامتی و حتی جان خود را به خطر بیندازد تا جان گروهی را نجات دهد. از این رو کسی که ایمان ضعیفی دارد نمی‌تواند اینگونه فداکاری کند.
۲- تقویت اخلاص: داشتن نیت خالص لازمه پذیرفته شدن هر عبادتی است. اگر کسی با انگیزه‌های غیر الهی بزرگترین کارها را هم انجام دهد، برای او کمترین فایده‌ای نخواهد داشت. قرآن کریم می‌فرماید: «وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ ابْنَیْ آدَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبا قُرْباناً فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِما وَ لَمْ یُتَقَبَّلْ مِنَ الْآخَرِ قالَ لَأَقْتُلَنَّکَ قالَ إِنَّما یَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقینَ» [۲۲] یعنی: «داستان دو فرزند آدم را بحقّ بر آنها بخوان: هنگامی که هر کدام، کاری برای تقرّب (به پروردگار) انجام دادند امّا از یکی پذیرفته شد، و از دیگری پذیرفته نشد (برادری که عملش مردود شده بود، به برادر دیگر) گفت: «به خدا سوگند تو را خواهم کشت!» (برادر دیگر) گفت: «خدا، تنها از پرهیزگاران می‌پذیرد!»
ارزش کار هرکس به قصد قربت و انگیزه الهی آن است؛ انسان باید تلاش کند علاوه بر خالص کردن نیت، مرتبه آن را نیز بالا ببرد و از برکت‌های آن بهره مند گردد. [۲۳]
۳- باور به وجوب یاوری مسلمین: هر باور صحیحی که در دین مبین اسلام وجود داشته باشد و نتایج چشم گیری از آن مشاهده شود، مورد هجوم شبهات قرار خواهد گرفت. باور وجوب یاری مسلمانان نیز از این قانون جدا نیست. این پرسشها و شبهات گاهی از یک منبع معلوم (مانند ماهواره و شبکه‌های اجتماعی) سرچشمه می‌گیرد و گاهی هم از زبان مردم کوچه و بازار شنیده می‌شود. به هر حال کسی که می‌خواهد نهال باور خود را از این آفت‌ها حفظ کند می‌بایست برای شبهاتی که وارد می‌شود پاسخ داشته باشد.
۴- داشتن شهامت و شهادت طلبی: یکی دیگر از لوازم عمل به این معروف، داشتن و بالا بردن روحیه شهامت و عشق به شهادت است. کسی که از فداکاری می‌هراسد، نمی‌تواند این معروف را اقامه کند. چرا که در راستای برپایی چنین معروفی، گاهی حوادث بزرگی رخ می‌دهد که جز به سلاح شهامت نمی‌توان از پس آن برآمد. [۲۴]
۵- آمادگی جسمانی و کسب مهارت لازم: در بیشتر موارد برای نجات دادن جان انسانها، توانایی‌ها و مهارت‌هایی لازم است که بدون آنها نتیجه‌ای حاصل نمی‌شود. برای نمونه گاهی در هنگام آتش سوزی، سیل و همانند آن فقط افراد آموزش دیده می‌توانند اشخاص را از خطرات جانی محافظت کنند. و گاهی ورود دیگران تنها موجب افزایش صدمات می‌شود.
۶- صبر بر مشکلات و مصیبتها: ممکن است افرادی که برای نجات انسانها می‌کوشند، در این راه دچار جراحت شوند یا جان خود را از دست دهند. در این شرایط فرد آسیب دیده و اطرافیان او باید صبر کنند و به درگاه خدای متعال شاکر باشند تا از پاداش صابران برخوردار گردند. قرآن کریم می‌فرماید: «قطعاً همه شما را با چیزی از ترس، گرسنگی، و کاهش در مالها و جانها و میوه‌ها، آزمایش می‌کنیم و بشارت ده به استقامت کنندگان!» [۲۵]

موانع دفاع از جان مسلمین

تردید و نومیدی

تردید و ناامیدی، معلول هر علتی باشد، مانع اقدام و عمل است. وقتی جانی به خطر بیفتد هر عاملی که سبب تردید یا نومیدی شود انسان را از عمل باز می‌دارد.
اما قرآن کریم افرادی را ستایش می‌کند که در راه خدا از هیچ ملامت و سرزنشی نمی‌هراسند و هیچ گاه سست نمی‌شوند. [۲۶]

تعصب بی جا

آفت دیگر این است که انسان از روی تعصبهای نابجا، نجات جان برخی از مسلمین یا برخی انسانها را لازم نداند یا جان و مال و آبروی گروه رقیب را گرچه مسلمان محترم نشمارد!
در تفکر اسلامی انسان باید همه مسلمین را برادر خود بداند و در راه دفاع از جان ایشان از جان و دل مایه بگذارد. [۲۷]

فقدان اخلاص

نجات جان مسلمین و بی گناهان، از فرائض الهی و تکلیفی دینی است. انسان نباید به خاطر قدردانی و دوستی و منافع شخصی به این وظیفه اقدام کند [۲۸]. کار باید به نیت انجام وظیفه و قصد قربت انجام شود [۲۹]؛ گرچه این واجب، تعبدی نیست و با هر نیت در راه نجات انسان‌ها بکوشد، به تکلیف عمل کرده است. در روایتی از امیرالمومنین علیه السلام نقل شده که فرمودند: « خوشا آن که عمل و علمش، دوستی و دشمنیش، انجام دادن و ترک کردنش، سخن و سکوتش، و کردار و گفتارش فقط برای خدا باشد.» [۳۰]

ترس بر جان و مال

پس از خالص کردن نیت، آفتی که وجود دارد این است که انسان برای نجات انسانها و وارد شدن به صحنه حادثه، شجاعت کافی را نداشته باشد و از اینکه خود را به خطر بیندازد بهراسد. پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) که قرآن کریم ایشان را بهترین و نیکوترین الگوی انسانها دانسته [۳۱]، می‌فرماید: «آنگونه که من در راه خدا اذیت و آزار دیدم، هیچ کس آزار ندید!» [۳۲] پس شایسته است که انسان مخلص، در راه خدا دل به دریای لطف خدا زده و در راه فداکاری گام بردارد.
با این همه قرآن کریم افرادی را نام می‌برد که در راه خدا تاب تحمل سختی‌ها را ندارند و آزاری که در این مسیر از جانب مردم می‌بینند را همچون عذاب خدای متعال می‌دانند و از آن می‌هراسند. اما پس از اینکه پیروزی حاصل شد، خود را در آن شریک می‌دانند. [۳۳]

لغزشگاه‌های مدافعان

منت و آزار

بی شک نجات دادن جان یک یا چند مسلمان، کار بزرگ و با ارزشی است. اما این نکته نباید باعث شود که فرد مدافع، زبان منت بگشاید و با سخن‌های کنایه دار طرف مقابل را آزار دهد. قرآن کریم در این باره می‌فرماید: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تُبْطِلُوا صَدَقاتِکُمْ بِالْمَنِّ وَ الْأَذَی». [۳۴] ترک منت موجب زیبایی کار خیر می‌شود [۳۵] و منت نهادن، پاداش کار را باطل می‌سازد. [۳۶] پس وقتی انسان با خدای متعال معامله‌ای انجام داد، دیگر نباید از مردم انتظاری داشته باشد و طرف معامله خود را آنها بداند؛ چرا که با این کار پاداش خدمت خود را از بین می‌برد.

غرور و عجب

ممکن است فرد پس از اینکه کار بزرگی را مانند نجات جان مسلمین انجام داد، حسّ خودبزرگ بینی و غرور ناپسند به او دست دهد. بدترین عیب و زشت‌ترین ویژگی، کبر و خودبرتر بینی است [۳۷]. کسی که برای بدست آوردن خشنودی خدای متعال عملی را انجام می‌دهد، نباید به دام عجب و غرور بیفتد. در روایتی از امیرالمومنین علیه السلام می‌خوانیم: «از کبر برحذر باش. چرا که بزرگترین گناه است و دردناکترین عیب و زینت ابلیس می‌باشد!» [۳۸]

انتظار بیجا

آفت دیگر این است که انسان جهادگر از مردم انتظار بیجایی داشته باشد. احترام خواهی، حب ستایش شدن، شهرت و همانند آن از آفت‌هایی است که ممکن است گریبان گیر فرد فداکار گردد. سرچشمه این ویژگی‌های ناپسند نبود اخلاص است.

دفاع از جان مسلمین در فتاوا

الف) احکام پزشکی

سوال: آیا پرستار می‌تواند برای گرفتن نبض و فشار خون و... به بدن نامحرم نگاه و او را لمس کند؟
جواب: همه مراجع (به جز تبریزی و سیستانی): با وجود پرستار هم جنس، این کار برای غیرهم جنس، جایز نیست؛ ولی اگر ضرورت باشد، اشکال ندارد.
آیات عظام تبریزی و سیستانی: اگر برای انجام دادن این امور، پرستار هم جنس در دسترس نباشد و یا مهارت غیرهم جنس در این زمینه بیشتر باشد، اشکال ندارد.
تبصره ۱: پرستار در نگاه و لمس، تنها باید به همان قسمت از بدن - که انجام معاینه به آن ارتباط دارد - اکتفا کند.
تبصره ۲: چنانچه پرستار برای معاینه، به نگاه و لمس بدن بیمار نیاز داشت، مانعی ندارد و در غیر این صورت، تنها باید به یکی از آن دو اکتفا کند.
تبصره ۳: در صورتی که معاینه از روی لباس ممکن باشد، باید به این مقدار اکتفا کند و لمس بدن، جایز نیست. [۳۹]

سوال: اگر بیمارِ خانمی که جانش در خطر است، به تنها پزشک مرد روستای دورافتاده مراجعه کند، آیا این پزشک مجاز است هرگونه معاینه ی ضروری را در مورد بیمار انجام دهد؟
جواب: اگر مریض به پزشک هم جنس (زن) دسترسی ندارد، می‌تواند. [۴۰]

سوال: اگر پزشک منتظر اجازه ی بستگان بیمار برای عمل جراحی شود، ممکن است بیمار دچار نقص یا از کار افتادگی عضو شود. در این صورت آیا پزشک می‌تواند عمل جرّاحی را به تأخیر بیاندازد؟
جواب: اگر خطر فوت بیمار در میان باشد، تأخیر جایز نیست. [۴۱]

سؤال: اگر دو مصدوم را جهت معالجه نزد پزشکی ببرند، که هر دو در شرایط خطر جانی قرار دارند، چنانچه یکی از آن دو، عضو خانواده‌ای باشد که این پزشک، طبیب خانوادگی آنان می‌باشد، و اقدام پزشک برای معالجه هر یک از آن دو مستلزم رها ساختن مصدوم دیگر می‌باشد، که در نتیجه مصدوم دیگر خواهد مرد، لطفاً با توجّه به امور زیر بفرمایید: وظیفه طبیب پرداختن به معالجه کدام یک از این دو مصدوم است؟
۱. طبیب هیچ گونه تعهّد شرعی نسبت به معالجه اعضای خانواده مصدومی که وی پزشک آنان است نداده باشد.
۲. نسبت به معالجه اعضای خانواده یکی از آن دو، تعهّد شرعی داشته باشد.
۳. مصدوم و مجروحی که وی پزشک خانوادگی آنان می‌باشد حالش بسیار وخیم، ولی احتمال خطر مرگ برای وی کمتر است.
جواب: در صورت اوّل و دوّم با توجه به اینکه هر دو بیمار در شرایط مساوی قرار دارند طبیب مخیّر است، ولی اگر تعهّد شرعی نسبت به یکی از آنها دارد او را مقدّم دارد. و در صورت سوم، باید آن را که خطرش بیشتر است مقدّم دارد. [۴۲]

سوال: به طور کلّی اگر با توجه به علوم امروزی بدانیم یا احتمال دهیم که نجات جان بیمار وابسته به مصرف دارو یا داروهای خاصّی می‌باشد که مضرّند و این ضررها به احتمال قوی برای همگان رخ خواهد داد؛ و با تجویز پزشک، شخص دچار یک یا چند مورد از این عوارض شود، آیا پزشک مسؤول است؟
جواب. باید ملاحظه ی دورترین راه از هلاک را بنماید و احتیاطا از مریض یا ولیّ او استیذان کند. [۴۳]

سوال: پزشکان کم تجربه که گاهی باعث ضرر مالی و جانی به بیمار می‌شوند، آیا طبابت آنان از نظر شرعی اشکال دارد؟
جواب: بله، اشکال دارد و چه بسا ضمان آور باشد. (و توضیح بیشتر در مسأله ی ۱۷۴۷ و ۱۷۴۸ رساله آمده است.) [۴۴]

سؤال: لطفاً در مورد حفظ جان دیگران به سؤالات زیر پاسخ دهید:
۱. آیا دروغ گفتن برای حفظ جان مسلمانان جایز است؟
۲. دروغ گفتن جهت حفظ جان کفّار ذمّی چه صورتی دارد؟
۳. در جایی که انسان می‌تواند با دروغ گفتن و به خطر انداختن جان خود یا شخص دیگر، موجب نجات جان چند مسلمان شود، آیا این کار جایز است؟ و در صورت به خطر افتادن جان شخص دیگر (با دروغ این انسان) و تلف شدن، دیه بر عهده کیست؟
جواب: ۱. نه تنها جایز، بلکه واجب است.
۲. اشکال ندارد.
۳. دروغ گفتن برای نجات جان افراد اشکال ندارد، ولی به خطر انداختن جان خود یا دیگری برای حفظ جان دیگران لازم نیست. و اگر جان دیگری را به خطر بیندازد ضامن است. [۴۵]

سؤال: انتخاب اولویّت در رسیدگی به چند بیمار که همگی به اقدامات اورژانس نیاز دارند بر چه اساسی است؟ آیا تنها معیار، رسیدگی به حال بیمار بد حال تر است، یا اینکه شخصیّت حقوقی و حقیقی افراد باعث تقدیم یک نفر بر دیگری می‌شود. مثلًا رسیدگی به جان یک پزشک یا مهندس تحصیل کرده که برای جامعه مفیدتر است با یک کارگر ساده یکسان است؟ یا مثلًا رسیدگی به یک فرد معتاد به هروئین که تصادف کرده، با یک فرد مؤثر در جامعه مساوی است؟
جواب: اگر حال یکی خطرناک تر است اولویّت دارد، و هرگاه از نظر وضع پزشکی در شرایط مساوی باشند رعایت اولویّت‌های اجتماعی و اخلاقی بهتر است. [۴۶]

لطفاً به دو سؤال زیر پاسخ دهید:
۱. پزشکی به علّت فقر مالی بیمار اورژانسی، که قادر بر پراخت هزینه‌های مربوطه نبوده، از معالجه و جرّاحی وی اجتناب نموده، و در نتیجه بیمار فوت کرده است. یا عمل جرّاحی را به روزهای دیگر موکول نموده، که به اندازه آن روز نمی‌تواند مفید باشد، آیا پزشک ضامن است؟
۲. اغلب بیمارستانها اوّل پول می‌گیرند، سپس بیمار را به پزشک ارجاع می‌دهند. در صورتی که تأخیر در این امر منجر به مرگ یا عوارض دیگر شود، آیا این کار جایز است؟
جواب: در فرض سؤال پزشک ضامن خون نیست، ولی گناه بزرگی مرتکب شده و قابل تعقیب است. [۴۷]

سؤال: کمی بی دقّتی از طرف کارکنان، یا پزشکان، در اتاق عمل باعث خفگی بیمار، کم شدن شدید خون، پایین افتادن فشار خون، و احتمالًا مرگ بیمار می‌شود. آیا «دقّت کردن» در این امور برای چنین افرادی واجب است؟
جواب: سهل انگاری در این امور مسئولیّت شدید دارد. [۴۸]

سوال: آیا محافظت از جنین در رحم واجب است؟ آیا بر مادر لازم است تمام شرایط لازم را جهت حفظ جان و سلامتی جنین فراهم کند؟
جواب: تا آنجا که مایه عسر و حرج نشود لازم است. [۴۹]

سؤال: نسبت به شخصی که به گونه‌ای می‌خواهد اقدام به خودکشی نماید بفرمایید:
۱. آیا جلوگیری از خودکشی وی بر دیگران واجب است؟
۲. اگر ممانعت از خودکشی آن شخص، مستلزم مخارجی باشد، تا چه مبلغی باید تحمّل کرد؟ و پرداخت آن بر عهده کیست؟
۳. اگر بازداری شخص فوق از خودکشی، مستلزم استقبال از خطر جانی یا به خطر افتادن سلامت نجات دهنده باشد، تا چه اندازه باید از این خطر استقبال نماید؟
۴. آیا برای ممانعت از خودکشی آن شخص، رضایت یا عدم رضایت وی- برای نجات- در تکلیف نجات دهنده، مدخلیّت دارد؟
جواب: ۱ تا ۳. جلوگیری از خودکشی بر هر مسلمانی واجب است، و اگر هزینه کمی داشته باشد باید شخص بازدارنده بپردازد. امّا اگر هزینه آن سنگین باشد، یا مستلزم خطر جانی باشد، بر آن شخص لازم نیست؛ ولی چنانچه بیت المال توانایی داشته باشد باید آن را بپردازد.
۴. رضایت او لازم نیست. [۵۰]

آیت الله مکارم: بر پزشکی که قادر بر پیوند اعضای مختلف می‌باشد و می‌تواند فردی را از مرگ نجات دهد، واجب است این کار را انجام دهد. [۵۱]
ب) دفاع در برابر حمله ظالمانه
- اگر دزد یا غیر آن بر شخصی یا متعلّقینش (همسر، اولاد، برادر، خواهر، خدمتگزار و ...) هجوم بیاورد تا ظالمانه آن‌ها را بکشد، بر او واجب است که به هر وسیله ی ممکنی دفاع نماید، ولو به قتل مهاجم منجر شود و تسلیم شدن و پذیرفتن ظلم جایز نیست. [۵۲] و حتّی در صورتی که بداند مقاتله فایده ندارد نیز واجب بوده و تسلیم شدن جایز نیست. [۵۳]
- اگر به وابستگان کسی ـ همانند فرزند، پدر، برادر و یا بقیه کسانی که با او مرتبط هستند حتی خدمتکار ـ ظالمانه هجوم آورند، جایز بلکه واجب است از ایشان دفاع نماید؛ اگر چه به قتل مهاجم منجر شود. [۵۴]
ج) قوانین راهنمایی و رانندگی [۵۵]
استفاده از وسایل نقلیّه امروز هر گاه بدون رعایت مقرّرات خاص و نظم و انضباط باشد هر روز شاهد حوادث تلخ و دردناک و کشته شدن انسان‌ها و خسارات مالی و جانی خواهیم بود. بنابراین، از باب مقدّمه واجب (یعنی حفظ جان مردم و اموال و دارایی آنها بلکه حفظ نظام جامعه) واجب است مقرّرات عبور و مرور وضع کنیم و مردم را ملزم به آن کنیم تا چنان مشکلاتی رخ ندهد. و مقدّمه واجب- همانگونه که گذشت- از دیگر اقسام عناوین ثانویّه است، و روشن است که وجوب رعایت قوانین راهنمایی و رانندگی مقدّمه واجب دیگری به نام حفظ جان و مال و نظام جامعه است. [۵۶]
سؤال: من در رانندگی موتور نسبتاً خبره هستم. ولی هنوز به سنّ گرفتن گواهینامه نرسیده‌ام. آیا می‌توانم در شهر با موتور رفت و آمد کنم؟
جواب: راندن وسایل نقلیّه بدون گواهینامه رانندگی شرعاً اشکال دارد. [۵۷]

پرسش و پاسخ
وَ لا تُلْقُوا بِأَیْدیکُمْ إِلَی التَّهْلُکَه !
پرسش: در قرآن کریم آیه‌ای داریم که می‌فرماید: «وَ لا تُلْقُوا بِأَیْدیکُمْ إِلَی التَّهْلُکَه» [۵۸]. حال اگر دفاع از مسلمان موجب به خطر افتادن سلامتی و جان انسان شود، نه تنها پاداشی ندارد بلکه به خاطر مخالفت با آیه قرآن موجب عقاب هم خواهد بود!
پاسخ:
این آیه تکمیلی است بر آیات جهاد که قبلا تفسیر آن گذشت، زیرا جهاد به همان اندازه که به مردان با اخلاص و کار آزموده نیازمند است به اموال و ثروت نیز احتیاج دارد، جهاد هم نفرات آماده از نظر روحی و جسمی لازم دارد، و هم انواع سلاح و تجهیزات جنگی، درست است که عامل تعیین کننده سرنوشت جنگ در درجه اول سربازان اند، ولی سرباز بدون وسایل و تجهیزات کافی (اعم از سلاح، مهمات، وسیله نقل و انتقال، مواد غذایی، وسایل درمانی) کاری از او ساخته نیست. [از این رو انفاق نکردن موجب تضعیف لشگر اسلام شده و جان مسلمین به خطر می‌افتد. به همین خاطر فرموده: خودتان را با انفاق نکردن به هلاکت نفکنید] لذا در اسلام تامین وسایل جهاد با دشمنان از واجبات شمرده شده است.
جمله" وَ لا تُلْقُوا بِأَیْدِیکُمْ إِلَی التَّهْلُکَهِ" (با دست خویش خود را به هلاکت نیفکنید) هر چند در مورد ترک انفاق، برای جهاد اسلامی وارد شده، ولی مفهوم وسیع و گسترده‌ای دارد که موارد زیاد دیگری را نیز شامل می‌شود. از جمله اینکه انسان حق ندارد از جاده‌های خطرناک (چه از نظر ناامنی و چه عوامل جوی یا غیر آن) بدون پیش بینی‌های لازم بگذرد، یا غذایی که به احتمال قوی آلوده به سم است تناول کند.

القای نفس در هلاکت مربوط به جایی است که هدفی بالاتر از جان در خطر نباشد، و الا باید جان را فدای حفظ آن هدف مقدس کرد، همان گونه که امام حسین ع و تمام شهیدان راه خدا این کار را انجام دادند. 

آری اگر هدف آن قدر مهم نباشد که ارزش جان باختن را داشته باشد، یا اگر مهم است راه حلهای بهتر و مناسبتری دارد، در چنین جایی نباید جان خویشتن را به خطر انداخت. [۵۹]

راه کارهای اجرای این معروف

برای اقامه این معروف فرد وجامعه وظایفی بر عهده دارند که برخی مشترک و برخی مخصوص افراد یا دولت و نهادهای اجتماعی است.درادامه به وظایف مشترک و خاص هرکدام اشاره می‌شود:

الف) وظایف مشترک

۱- دشمن شناسی و آگاهی به زمان؛
۲- بدست آوردن مهارت‌های اولیه جهت کمک رسانی اولیه در حوادث؛
۳- ایجاد و تقویت روحیه انقلابی و آرمان خواهی در خود و دیگران؛

ب) وظایف مسئولین جامعه اسلامی

۱- گنجاندن رشادت‌های بزرگ مردان ایرانی به جای برخی از داستانهای کم اهمیت در کتب درسی؛
۲- برگزاری اردوهای جهادی و سازندگی در مناطق محروم کشور؛
۳- حمایت و تجلیل از مجروحین فداکار و خانواده شهدا مثل آتش نشانان شهید؛
۴- تجهیز نهادهایی که وظیفه نجات جان مسلمین را بر عهده دارند؛
۵- ساخت فیلم، پویانمایی و برنامه‌هایی با موضوع مورد بحث برای سنین گوناگون؛
۶- راه اندازی شبکه‌های ماهواره‌ای برای ترویج فرهنگ ایثار و دفاع؛
۷- ساخت بازی‌های رایانه‌ای با هدف تقویت روحیه دفاع و شناساندن الگوها؛
۸- انعکاس هرچه بهتر و بیشتر فداکاری انسانها در نجات جان مسلمین؛
۹- بالا بردن روحیه انقلابی و شهامت و شجاعت از طریق ساخت فیلم و برنامه‌های دیگر؛
۱۰- تقویت زیر ساختهای نظامی؛
۱۱- ترویج و صدور فرهنگ ایثارگری به سراسر دنیا به ویژه کشورهای مسلمان از طریق:
- تالیف کتاب و ساخت فیلم به زبانهای مختلف
- راه اندازی تارنما و کانال در موضوع مذکور به زبان‌های گوناگون
- یاری کردن کشورهای مسلمان و دفاع از جان مسلمین در هرکجای کره خاکی

ج) وظایف حوزه علمیه

۱- توجه بیشتر به موضوعات دفاع از جان مسلمین، شهادت، ایثار، جهاد و ... در سخنرانی‌ها و تبلیغ‌ها از طریق:
- گفتمان سازی
- بیان رشادت‌ها و معرفی الگوهایی در موضوع مورد بحث
- زنده کردن یاد و خاطره شهدای جنگ تحمیلی، شهدای مدافع حرم و مجروحین
۲- جا دادن متونی در راستای هدف مذکور، در لا به لای دروس حوزوی؛
۳- فرستادن مبلغ به کشورهای مختلف و تجهیز مبلغانی که در سراسر دنیا فعالیت می‌کنند؛
۴- پذیرش طلاب خارجی و آموزش صحیح به ایشان و سپس اعزام آنها به کشورشان؛
۵- ایجاد گروه‌های علمی و انجام کارهای کارشناسی شده در موضوع مذکور و ارائه آن به مسئولین اجرایی کشور؛
۶- ترویج مبانی انقلاب اسلامی؛
۷- ایجاد کرسی‌های آزاد اندیشی در موضوع مورد بحث و پاسخ به شبهات؛

د) وظایف دانشگاه

۱- پذیرفتن دانشجویان خارجی و آموزش صحیح ایشان؛
۲- راه اندازی تارنما با موضوع دفاع و ایثار و... به زبانهای گوناگون و ترویج آثار نوشتاری و گفتاری حوزه علمیه؛
۳- ایجاد و تقویت تشکل‌های علمی _ جهادی دانشجویان؛
۴- شرکت در اردوهای جهادی جهت یاری رساندن به مردم محروم؛
۵- انتقال روحیه انقلابی و جهادی به نسلهای بعدی انقلاب از سوی مسئولین و استادان دانشگاه؛
۶- تقویت باورهای دینی و مذهبی دانشجویان و یافتن پاسخ مناسب برای شبهات وارد شده در این موضوع؛

د) وظایف توده‌های مردم

۱- تقویت ایمان و باورهای اسلامی؛
۲- مطالعه کتب گوناگون در زمینه ایثار و شهادت و دفاع مقدس ؛
۳- شرکت در اردوهای جهادی و سازندگی؛
۴- شرکت در مجالس یادواره شهدا و فداکاران در عرصه‌های گوناگون؛
۵- شرکت در مجالس و محافل پند و موعظه جهت تقویت باورهای دینی و مذهبی؛

برای مطالعه بیشتر

۱- دانشنامه احادیث پزشکی؛ محمد محمدی ری شهری؛ انتشارات دار الحدیث
۲- کتاب جنگ و جهاد در قرآن؛ آیت الله محمد تقی مصباح یزدی؛ اننتشارات موسسه امام خمینی ره
۳- جهاد؛ شهید مرتضی مطهری؛ انتشارات صدرا؛ قم
۴- پایگاه اطلاع رسانی حدیث شیعه (حدیث نت)؛ متعلق به مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث
۵- مقاله حرمت خود کشی و وجوب حفظ جان خود و دیگری؛ رضا استادی؛ تارنمای راسخون
۶- مقاله الکترونیکی مبانی فقهی دفاع از سرزمینهای اسلامی؛ سید جواد ورعی؛ خبرگزاری فارس Fars News Agency
۷- نگاهی به مسائل فقهی حقوقی پیوند اعضاء در مرگ مغزی؛ سایت علمی دانشجویان ایران
۸- www.shafaf.ir بخش احکام شرعی مربوط به مرگ مغزی

فهرست منابع

۱- نرم افزار پرسشها و پاسخ‌های دانشجویی؛ دفتر نهم (پرسش‌ها و پاسخ‌های برگزیده ویژه ماه مبارک رمضان)؛ تولیدی مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور)
۲- نرم افزار پرسش‌ها و پاسخ‌های دانشجویی؛ سیدمجتبی حسینی، دفتر شانزدهم (رساله دانشجویی، مطابق با نظر ده تن از مراجع عظام) پرسش‌ها و پاسخ‌های دانشجویی، ۱جلد، دفتر نشر معارف - قم، چاپ: سی و یکم، 1390.
۳- نرم افزار جامع الاحادیث (نور)؛ ابن شعبه حرانی، حسن بن علی، تحف العقول عن آل الرسول صلی الله علیه و آله، ۱جلدی، جامعه مدرسین - قم، چاپ: دوم، ۱۴۰۴ خ / ۱۳۶۳ق.
۴- نرم افزار جامع الاحادیث؛ پاینده، ابو القاسم، نهج الفصاحه (مجموعه کلمات قصار حضرت رسول صلی الله علیه و آله)، ۱جلد، دنیای دانش - تهران، چاپ: چهارم، ۱۳۸۲ش.
۵- نرم افزار جامع الاحادیث؛ کوفی اهوازی، حسین بن سعید، المؤمن، ۱جلد، مؤسسه الإمام المهدی علیه السلام - قم، ق 1404.
۶- نرم افزار جامع الاحادیث؛ طبرسی، حسن بن فضل، مکارم الأخلاق، ۱جلد، الشریف الرضی - قم، چاپ: چهارم، ۱۴۱۲ ق / ۱۳۷۰ ش.
۷- نرم افزار جامع الاحادیث؛ عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر العیّاشی، ۲جلد، المطبعه العلمیه - تهران، چاپ: اول، ۱۳۸۰ ق.
۸- نرم افزار جامع الاحادیث؛ نوری، حسین بن محمد تقی، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، ۲۸جلد، مؤسسه آل البیت علیهم السلام - قم، چاپ: اول، ۱۴۰۸ق.
۹- نرم افزار جامع الاحادیث؛ شریف الرضی، محمد بن حسین، نهج البلاغه (للصبحی صالح)، ۱جلد، هجرت - قم، چاپ: اول، ۱۴۱۴ ق.
۱۰- نرم افزار جامع الاحادیث؛ تمیمی آمدی، عبد الواحد بن محمد، تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، ۱جلد، دفتر تبلیغات - ایران ؛ قم، چاپ: اول، ۱۳۶۶ش.
۱۱- نرم افزار میزان الحکمۀ (نور)؛ محمدی ری شهری، محمد، میزان الحکمه، ۱۴جلد، موسسه علمی فرهنگی دار الحدیث، سازمان چاپ و نشر - قم - ایران، چاپ: ۱۱، ۱۳۸۹ ه.ش.
۱۲- نرم افزار مشکات (مجموعه آثار آیت الله مصباح یزدی)؛ کتاب جنگ و جهاد در قرآن؛ تولیدی موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی ره؛
۱۳- نرم افزار مجموعه آثار آیت الله مکارم شیرازی؛ تولیدی مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور)؛ دایرۀ المعارف فقه مقارن؛
۱۴- نرم افزار مجموعه آثار آیت الله مکارم شیرازی؛ تولیدی مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور)؛ احکام پزشکی؛
۱۵- نرم افزار مجموعه آثار آیت الله مکارم شیرازی؛ استفتائات جدید؛
۱۶- نرم افزار جامع التفاسیر؛ ناصر مکارم؛ ناشر: دار الکتب الإسلامیه؛ مکان چاپ: تهران؛ سال چاپ: ۱۳۷۴ ش

پانویس

  1. - هر قول یا فعلی که به حفظ جان یک مسلمان بینجامد می‌تواند از مصادیق دفاع از جان مسلمین باشد. بنابراین تقیه کردن، دروغ‌هایی که از روی مصلحت گفته می‌شود، دفاع عملی در یک درگیری، یاری کردن افراد در هنگام زلزله، سیل، آتش سوزی و ... و حتی اهدای اعضا (با فرض مجاز بودن آن) همگی مصداق مساله مورد بحث هستند.
  2. - www.ghadeer.org
  3. - أَیُّهَا النَّاسُ إِنَ دِمَاءَکُمْ وَ أَعْرَاضَکُمْ عَلَیْکُمْ حَرَامٌ إِلَی أَنْ تَلْقَوْا رَبَّکُمُ کَحُرْمَهِ یَوْمِکُمْ هَذَا فِی بَلَدِکُمْ هَذَا. تحف العقول ؛ النص ؛ ص31 همچنین: وَ قَالَ النبی ص : الْمُؤْمِنُ حَرَامٌ کُلُّهُ عِرْضُهُ وَ مَالُهُ وَ دَمُهُ. تحف العقول ؛ النص ؛ ص57
  4. - وَ لَقَدْ کَرَّمْنا بَنی آدَمَ وَ حَمَلْناهُمْ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ رَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّیِّباتِ وَ فَضَّلْناهُمْ عَلی کَثیرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضیلاً . اسراء/ 70
  5. - نرم افزار پرسشها و پاسخ‌های دانشجویی (نور)؛ دفتر نهم(پرسش‌ها و پاسخ‌های برگزیده ویژه ماه مبارک رمضان) ؛ از ص257. منبع: کافی، ج 2، ص 167.
  6. - عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّ النَّبِیَّ ص قَالَ: مَنْ أَصْبَحَ لَا یَهْتَمُّ بِأُمُورِ الْمُسْلِمِینَ فَلَیْسَ مِنْهُمْ وَ مَنْ سَمِعَ رَجُلًا یُنَادِی یَا لَلْمُسْلِمِینَ فَلَمْ یُجِبْهُ فَلَیْسَ بِمُسْلِمٍ. الکافی (ط - الإسلامیه)، ج 2، ص: 164
  7. - الکافی (ط - الإسلامیه) ؛ ج 2 ؛ ص367
  8. - رسولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: الإیمانُ بِضْعٌ وسَبعونَ شُعْبَهً، ... أدْناها إماطَهُ الأذی عَنِ الطَّریقِ... . میزان الحکمه ؛ ج 1؛ ص431
  9. - حَدَّثَنِی مَنْ سَمِعَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ ص: مَنْ أَحَبُّ النَّاسِ إِلَی اللَّهِ؟ قَالَ أَنْفَعُ النَّاسِ لِلنَّاسِ. الکافی (ط - الإسلامیه)، ج 2، ص: 164
  10. - قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص مَنْ رَدَّ عَنْ قَوْمٍ مِنَ الْمُسْلِمِینَ عَادِیَهَ مَاءٍ أَوْ نَارٍ وَجَبَتْ لَهُ الْجَنَّهُ. الکافی (ط - الإسلامیه)، ج 5، ص: 55 . ناگفته پیداست که شرط پذیرفته شدن این فداکاری‌ها، داشتن ایمان و اخلاص در کار است و گرنه از خودگذشتگیِ کسی که این دو شرط را نداشته باشد کمتر ارزشی نخواهد داشت! خدای متعال می‌فرماید: إِنَّما یَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقینَ (مائده/27) یعنی خدا (اعمال را) فقط از متقین می‌پذیرد.
  11. - وَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَضَاءُ حَاجَهِ الْمُؤْمِنِ خَیْرٌ مِنْ حُمْلَانِ أَلْفِ فَرَسٍ فِی سَبِیلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ عِتْقِ أَلْفِ نَسَمَهٍ. وَ قَالَ مَا مِنْ مُؤْمِنٍ یَمْشِی لِأَخِیهِ فِی حَاجَهٍ إِلَّا کَتَبَ اللَّهُ لَهُ بِکُلِّ خُطْوَهٍ حَسَنَهً وَ حَطَّ بِهَا عَنْهُ سَیِّئَهً وَ رَفَعَ لَهُ بِهَا دَرَجَهً. وَ مَا مِنْ مُؤْمِنٍ یُفَرِّجُ عَنْ أَخِیهِ الْمُؤْمِنِ کُرْبَهً إِلَّا فَرَّجَ اللَّهُ عَنْهُ کُرْبَهً مِنْ کُرَبِ الْآخِرَهِ. وَ مَا مِنْ مُؤْمِنٍ یُعِینُ مَظْلُوماً إِلَّا کَانَ ذَلِکَ أَفْضَلَ مِنْ صِیَامِ شَهْرٍ وَ اعْتِکَافِهِ فِی الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ . المؤمن ؛ ؛ ص47
    همچنین امیر المومنین علیه السلام از قول رسول خدا ( صلی الله علیه و آله) می‌فرماید: ... أَلَا وَ مَنْ فَرَّجَ عَنْ مُؤْمِنٍ کُرْبَهً مِنْ کُرَبِ الدُّنْیَا فَرَّجَ اللَّهُ عَنْهُ اثْنَتَیْنِ وَ سَبْعِینَ کُرْبَهً مِنْ کُرَبِ الْآخِرَهِ وَ اثْنَتَیْنِ وَ سَبْعِینَ کُرْبَهً مِنْ کُرَبِ الدُّنْیَا أَهْوَنُهَا الْمَغْصُ... . مکارم الأخلاق ؛ ؛ ص432
  12. - اگر بیـنی که نابیـنا و چاه است
    اگر خاموش بنشینی گناه است
  13. - رُویَ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله أنَّه قالَ: إنَّ علی کُلِّ مُسلمٍ فی کلِّ یَومٍ صَدَقهً، قیلَ: مَن یُطِیقُ ذلکَ؟ قالَ صلی الله علیه و آله: إماطَتُکَ الأذی عنِ الطَّریقِ صَدَقهٌ ... . میزان الحکمه ؛ ج 6؛ ص224
  14. - قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص: عَوْنُکَ الضَّعِیفَ مِنْ أَفْضَلِ الصَّدَقَهِ. الکافی (ط - الإسلامیه)، ج 5، ص: 55
  15. - تفسیر نمونه؛ ج4؛ ص355
  16. - «مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَیْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسادٍ فِی الْأَرْضِ فَکَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمیعاً وَ مَنْ أَحْیاها فَکَأَنَّما أَحْیَا النَّاسَ جَمیعا» مائده/۳۲. برای دانستن تفسیر آیه به نرم افزار جامع التفاسیر مراجعه شود.
  17. عن حمران بن أعین قال: قلت لأبی عبد الله ع ... : «فمن أحیاها» قال: نَجاها مِن غَرَقٍ أو حَرقٍ أو سَبُعٍ أو عَدُوٍّ... . تفسیر العیاشی ؛ ج 1 ؛ از ص312
  18. - عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص مَنْ قُتِلَ دُونَ مَظْلِمَتِهِ فَهُوَ شَهِیدٌ. الکافی (ط - الإسلامیه)، ج 5، ص: 52
  19. - یَرْفَعُ اللَّهُ الْمُجَاهِدَ فِی سَبِیلِهِ عَلَی غَیْرِهِ مِائَهَ دَرَجَهٍ فِی الْجَنَّهِ مَا بَیْنَ کُلِّ دَرَجَتَیْنِ کَمَا بَیْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ. مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل ؛ ج 11 ؛ ص18
  20. - مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل ؛ ج 11 ؛ ص18
  21. - برگرفته از نرم افزار مشکات (مجموعه آثار آیت الله مصباح یزدی)؛ کتاب جنگ و جهاد در قرآن؛ از ص 60 ( با کمی تصرف)
  22. - مائده/27
  23. - برای روشن شدن مطلب به روایتی از امیرمومنان علیه السلام توجه کنید: « إِنَّ قَوْماً عَبَدُوا اللَّهَ رَغْبَهً فَتِلْکَ عِبَادَهُ التُّجَّارِ وَ إِنَّ قَوْماً عَبَدُوا اللَّهَ رَهْبَهً فَتِلْکَ عِبَادَهُ الْعَبِیدِ وَ إِنَّ قَوْماً عَبَدُوا اللَّهَ شُکْراً فَتِلْکَ عِبَادَهُ الْأَحْرَار. نهج البلاغه (للصبحی صالح) ؛ ؛ ص510 . یعنی: «گروهی خدا را از روی میل به ثواب عبادت کردند و این عبادت تاجران است. و گروهی از ترس کیفر عبادت کردند و این عبادت بردگان است. و گروهی به خاطر سپاسگزاری عبادت کردند و این عبادت آزادگان است .» نهج البلاغه / ترجمه انصاریان ؛ ؛ ص815 .
    همچنین ر. ک مجموعه سخنرانی‌های موضوعی آیت الله جوادی آملی (لسان صدق 25، با موضوع فیض عبادت) جلسه اول: آثار چهله نشینی.
  24. - اگر به آمار شهدای آتش نشان، شهدای فوریت‌های پزشکی، شهدای نیروی انتظامی، شهدای امر یه معروف و نهی از منکر، شهدای هلال احمر و همانند آن نگاهی بیندازیم این نکته را تصدیق خواهیم کرد.
  25. - وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْ ءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ وَ الْأَنْفُسِ وَ الثَّمَراتِ وَ بَشِّرِ الصَّابِرینَ. بقره 155. همچنین:
    7- یا بُنَیَّ أَقِمِ الصَّلاهَ وَ أْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَ انْهَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ اصْبِرْ عَلی ما أَصابَکَ إِنَّ ذلِکَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ. لقمان 17. «پسرم! نماز را برپا دار، و امر به معروف و نهی از منکر کن، و در برابر مصایبی که به تو می‌رسد شکیبا باش که این از کارهای مهمّ است!»
  26. - یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا مَنْ یَرْتَدَّ مِنْکُمْ عَنْ دینِهِ فَسَوْفَ یَأْتِی اللَّهُ بِقَوْمٍ یُحِبُّهُمْ وَ یُحِبُّونَهُ أَذِلَّهٍ عَلَی الْمُؤْمِنینَ أَعِزَّهٍ عَلَی الْکافِرینَ یُجاهِدُونَ فی سَبیلِ اللَّهِ وَ لا یَخافُونَ لَوْمَهَ لائِمٍ ذلِکَ فَضْلُ اللَّهِ یُؤْتیهِ مَنْ یَشاءُ وَ اللَّهُ واسِعٌ عَلیمٌ (مائده/54) ای کسانی که ایمان آورده‌اید! هر کس از شما، از آیین خود بازگردد، (به خدا زیانی نمی‌رساند خداوند جمعیّتی را می‌آورد که آنها را دوست دارد و آنان (نیز) او را دوست دارند، در برابر مؤمنان متواضع، و در برابر کافران سرسخت و نیرومندند آنها در راه خدا جهاد می‌کنند، و از سرزنش هیچ ملامتگری هراسی ندارند. این، فضل خداست که به هر کس بخواهد (و شایسته ببیند) می‌دهد و (فضل) خدا وسیع، و خداوند داناست.
  27. - همه مسلمین محترم هستند اما برخی بر دیگران اولویت دارند. مثلا عالمی ربانی که خدمات و برکاتش برای انسانها بسیار است، قطعا بر یک مسلمان فاسق مقدم می‌باشد؛ پس اگر در جایی جان این دو مسلمان در خطر باشد، نجات جان عالم بر نجات جان فاسق مقدم خواهد بود.
  28. - عن النبی صلی الله علیه و آله: أخْلِصوا أعْمالَکُم للَّهِ؛ فإنَّ اللَّهَ لا یَقْبَلُ إلّاما خَلَصَ لَهُ. اعمال خود را برای خدا خالص گردانید؛ زیرا خداوند نپذیرد، مگر آنچه را که خالص برای او باشد. میزان الحکمه ؛ ج 3 ؛ ص374
  29. - الإمامُ الصّادقُ علیه السلام: العَمَلُ الخالِصُ: الّذی لا تُریدُ أنْ یَحْمَدَکَ علَیهِ أحَدٌ إلّا اللَّهُ عزّوجلّ . عمل خالص آن است که نخواهی کسی جز خداوند عزّوجلّ، تو را بر انجام آن بستاید. میزان الحکمه ؛ ج 3 ؛ ص379
  30. - عن علی علیه السلام: طُوبی لِمَن أخْلَصَ للَّهِ عَمَلَهُ وعِلْمَهُ، وحُبَّهُ وبُغْضَهُ، وأخْذَهُ وتَرْکَهُ، وکَلامَهُ وصَمْتَهُ، وفِعْلَهُ وقَولَهُ. میزان الحکمه ؛ ج 3 ؛ ص370
  31. - لَقَدْ کانَ لَکُمْ فی رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَهٌ حَسَنَهٌ. احزاب/21
  32. - ما اوذِیَ أحدٌ مِثْلَ ما اوذِیتُ فی اللَّهِ. میزان الحکمه ؛ ج 1؛ ص126
  33. - «وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ فَإِذا أُوذِیَ فِی اللَّهِ جَعَلَ فِتْنَهَ النَّاسِ کَعَذابِ اللَّهِ وَ لَئِنْ جاءَ نَصْرٌ مِنْ رَبِّکَ لَیَقُولُنَّ إِنَّا کُنَّا مَعَکُمْ أَوَ لَیْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِما فِی صُدُورِ الْعالَمِینَ». العنکبوت: 10. یعنی: و از مردم کسانی هستند که می‌گویند: «به خدا ایمان آورده‌ایم!» اما هنگامی که در راه خدا شکنجه و آزار می‌بینند، آزار مردم را همچون عذاب الهی می‌شمارند (و از آن سخت وحشت می‌کنند) ولی هنگامی که پیروزی از سوی پروردگارت (برای شما) بیاید، می‌گویند: «ما هم با شما بودیم (و در این پیروزی شریکیم)»!! آیا خداوند به آنچه در سینه‌های جهانیان است آگاه تر نیست؟!
  34. - البقره: 264. ای کسانی که ایمان آورده‌اید! بخششهای خود را با منت و آزار، باطل نسازید!
  35. - الإمامُ علیٌّ علیه السلام: تَرکُ المَنِّ زینَهُ المَعروفِ. میزان الحکمه، ج 6، ص: 241
  36. - عن الإمام علیٍّ علیه السلام - مِن کتابِهِ للأشتَرِ-: إیّاکَ والمَنَّ علی رَعِیَّتِکَ بِإحسانِکَ، ... فإنَّ المَنَّ یُبطِلُ الإحسانَ. میزان الحکمه، ج 6، ص: 241
  37. - 7116 الْکِبْرُ شَرُّ الْعُیُوبِ (149/ 1). 7126 أَقْبَحُ الْخُلُقِ التَّکَبُّرُ (379/ 2). تصنیف غرر الحکم و درر الکلم ؛ ؛ ص309
  38. - 7124 إِیَّاکَ وَ الْکِبْرَ فَإِنَّهُ أَعْظَمُ الذُّنُوبِ وَ أَلْأَمُ الْعُیُوبِ وَ هُوَ حِلْیَهُ إِبْلِیسَ (293/ 2). تصنیف غرر الحکم و درر الکلم ؛ ؛ ص309
  39. - پایگاه اطلاع رسانی حوزه. www.hawzah.net/fa/Magazine
  40. - آیت الله بهجت. http://nasime-mehr.com نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه علوم پزشکی اصفهان.
  41. - پایگاه اطلاع رسانی دفتر مقام معظم رهبری www.leader.ir
  42. - احکام پزشکی- آیت الله مکارم؛ ص 146
  43. - آیت الله بهجت. http://nasime-mehr.com نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه علوم پزشکی اصفهان.
  44. - آیت الله بهجت. http://nasime-mehr.com نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه علوم پزشکی اصفهان.
  45. - احکام پزشکی؛ آیت الله مکارم شیرازی، ص: 232
  46. - احکام پزشکی؛ آیت الله مکارم شیرازی ، ص: 147- 148
  47. - احکام پزشکی؛ آیت الله مکارم شیرازی؛ ص 159
  48. - احکام پزشکی؛ آیت الله مکارم شیرازی ، ص: 166
  49. - احکام پزشکی؛ آیت الله مکارم شیرازی ؛ ص 232
  50. - احکام پزشکی؛ آیت الله مکارم شیرازی ؛ ص234
  51. - احکام پزشکی؛ آیت الله مکارم شیرازی ، ص: 130
  52. - Zaeim.parsiblog.com منبع: تحریر الوسیله / فصل فی الدّفاع / القول فی القسم الثّانی/ مسئله 2 و 3.
  53. - Zaeim.parsiblog.com منبع: تحریر الوسیله / فصل فی الدّفاع / القول فی القسم الثّانی/ مسئله 12
  54. - گروه دین و اندیشه سایت تبیان زنجان ( با مقداری تصرف) www.tebyan-zn.ir منبع: تحریر الوسیله ، ج 1، ص 489، مساله 3.
  55. - از آنجایی که قوانین راهنمایی و رانندگی برای حفظ سلامتی و جان مردم وضع شده است، از این رو با موضوع مورد بحث رابطه خواهد داشت.
  56. - مکارم، ناصر؛ دائره المعارف فقه مقارن؛ ص484
  57. - مکارم، ناصر؛ استفتائات جدید، ج 3، ص: 566
  58. - وَ أَنْفِقُوا فی سَبیلِ اللَّهِ وَ لا تُلْقُوا بِأَیْدیکُمْ إِلَی التَّهْلُکَهِ وَ أَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُحْسِنینَ. بقره/195 یعنی: و در راهِ خدا، انفاق کنید! و خود را به دست خود، به هلاکت نیفکنید! و نیکی کنید! که خداوند، نیکوکاران را دوست می‌دارد.
  59. - تفسیر نمونه، ج 2، از ص: 35. ذیل آیه مورد بحث