درآمدی بر نظریه هنجاری

از پژوهشکده امر به معروف
پرش به: ناوبری، جستجو
درآمدی بر نظریه هنجاری

نهادهای رسانه‌ای

از یک سو آنچه در مدل نشان داده شده است نظمی اغراق آمیز دارد. سازمان‌های رسانه‌ای اغلب واحدهای جامع و مستقل نیستند. برخی فقط بخشی از یک کل را انجام می‌دهند (مانند موسسات ضبط نوار ویدئو یا تلویزیون‌های کابیل محل)، اما تا کنون بر روی تنوع فزاینده این سازمان‌ها و رابط آنها یکدیگر کمتر تحقق شده است وهنوز تمایل به بررسی همان وسایل بزرگ ارتباط جمعی با بورکراسی خاص آنهاست.
از سوی دیگر رسانه‌های بسیاری وجود دارند که با کار و سیاست و آموزش و پرورش و غیره مشترکند. درمجموع این موسسات در هر مرحله زمانی قواعد سازمانی خاص را بکار می‌گیرند که حتی گاهی با فریضه‌های هنجاری ذکر شده نیز همخوانی ندارد.
ـ مهم‌ترین متغیرهای نهادی رسانه‌های مختلف و قواعدی که سازمان‌های رسانه‌ای بکار می‌گیرند با عناصر زیر مرتبط است:
۱. نوع رسانه: انتظارات و استانداردهای متفاوتی که هر رسانه در تاسیس خود دنبال می‌کند.
۲. میزان وحدود عملکرد رسانه: که از رسانه‌های بین المللی تا محلی متفاوت است وبستگی به درجه حرف‌های بودن ومیزان آزادی و پاسخگویی به فشارهای اجتماعی دارد.
۳. وظیفه وکارکرد آنها
۴. شکل مالکیت و نحوه اداره و کنترل.
انواع مالکیت رسانه‌ها عبارتند از : تجاری، غیر انتفاعی، داوطلبانه، خود مختار و... علاوه بر آن نهاد رسانه به ورابط متقابل میان رسانه‌های مختلف و مشاغل گوناگون کمک می‌کند. البته چنین روابط متقابلی اغلب غیر معمول وپنهان غیررسمی است؛ مانند روابط متقابل روابط عمومی‌ها و رسانه‌ها و اداره مطبوعات و سازمان‌های دولتی و روزنامه نگاران وپیام آفرینان آماتور وغیر حرفه‌ای.

سازمان رسانه

سازمان رسانه به روابط درونی انواع رسانه‌ها ومشاغل گوناگون در آن مربوط می‌شود. روابط درونی رسان‌ها می‌تواند توسط مبادلهٔ همکاری، آگاهی وحسن تعلق به سازمان ایجاد شود. سازمان رسانه‌ها روی فعالیت کسانی که دراین کار سازمانها کار می‌کنند اثر می‌گذارد. یعنی اینکه فرد پیام آفرین در یک سازمان بزرگ رسانه‌ای کارکند یا یکی روزنامه کوچک محلی متفاوت است؛ حتی اگرکار آنها مشابه نیز باشد.
سازمان رسانه‌ها قرار گاه ویژه‌ای است که در آن تولید پیام توسط یک سیستم مدیرت کم و بیش جامع مثل یک روزنامه، یک شرکت تلویزیونی یا ایستگاه رادیویی یا آژانس خبری و... انجام می‌شود. اغلب این سازمان‌ها در دل سازمان‌های بزرگ‌تر واغلب چند ملیتی قرار داند.
برخی از پیام آفرینان به یک سازمان خاص تعلق ندارند و یا سازمان‌های مختلف همکاری می‌کنند حال این موضوع را در ایران نحقیق می‌کنیم:

ارتباط گران

این اصطلاح حداقل از سال ۱۹۶۹ رایج شده است وبه کسانی اطلاق می‌شود که در رسانه‌ها کار می‌کنند و نقش مشخص و مهی در کانال‌های مختلف ارتباط جمعی ایفا می‌کنند. اما سطوح مختلفی بر عملکرد ارتباط گران اثر می‌گذارد.
۱. سطح مافوق ملی ( مانند قوانین و آژانس‌های بین المللی که نظارت جهانی دارند)
۲. سطح اجتماعی (مانند دولت و قوانین ملی )
۳. سطح صنعتی (شرکت‌های رقابتی رسانه‌ها و ارتباط آنها با تبلیغات گران)
۴. سطح مافوق سازمانی (مانند گروه‌های فشار)
۵. سطح جامعه ۶. گروه‌های رسمی درون سازمانی بر اساس مدل هرچه جامعه وسیع‌تر باشد و هر جه تعریف که از هدف رسانه و آزادی وجود دارد، متنوع‌تر باشد، مرز محدوده قدرت و نقش ارتباطگر نیز تغییر می‌کند.
ساخت یک مدل ترکیبی با استفاده از دو جدول و مدل فوق و تفکیک آن بر اساس تمایزات انواع رسانه‌ها، پرسش‌های لازم را برای طراحی یک نظریه هنجاری در مورد رسانه‌ها مطرح می‌کند. این مدل که با ۷ مقوله اصلی و ۲۷ متغیر فرعی طراحی شده است بسیاری از وجوه درون سازمانی، میان سازمانی اجتماعی رسانه‌های مختلف را در ربط با مکتب فکری حاکم بر آن و واقعیات فرهنگی، اقتصادی و سیاسی و جوامع خاص به تحلیل می‌کشاند.
ویژگی‌های هر یک از متغیرهای ۲۷ گانه مدل ۲ در یک نظام اسلامی مفروض با استناد به قرآن، احادیث، تاریخ صدر اسلام، قانونی اساسی جمهوری اسلامی ایران و نظرات متفکران مسلمان قابل تشریح است؛ اگر چه تعمیم این ملاک‌های بررسی به نظام‌های وساختارهای اجتماعی دیگر و بدست آوردن الگوهای تفصیلی وچند وجهی در تئوری هنجاری رسانه‌ها نیز ممکن است و برای مطالعات مقایسه‌ای ضروری تکمیل مدل شماره ۲ پروژه‌ای با ارزش ودر خور نگارش یک رساله دکتری است آنچه در اینجا دنبال می‌شود صریحاً شرح بخش‌های ساختارهای محیطی ونقش اجتماعی رسانه‌ها در نظام اسلامی معاصر است. البته نباید از این نکته غافل شد که تبیین این دو بخش به منزله در آمدی اساسی برای بخش‌های بعدی خواهد بود.

الف: ساختارهای محیطی

یکی از مهم‌ترین تئوری‌های رسانه‌ای که به عنوان تئوری میانجی مشهور است. رسانه‌ها را میانجی میان نهادهای حاکم و جامعه فرض می‌کند. متغیر اصلی ساختارهای محیطی محیط حاکم بر رسانه‌ها را مشخص می‌کند و نشان می‌دهد که رسانه‌ها در چارچوب چه محدودیت‌ها و آزادی‌هایی فعالیت می‌کنند و ارزش‌های اساسی حاکم بر مطلوبیت عملکرد آنها چست؟ زیر بخش‌های این متغیر هر یک از وجهی از وجوه مختلف فضای حاکم بر رسانه‌ها را نشان می‌دهد.

نظام سیاسی: امت وامامت (ولایت)

ولایت در لغت درمعانی مشابه ولی متعددی بکار رفته است و وجه مشترک این معنی ( تصرف در امور غیر ) می‌باشد. از دیدگاه کلام اسلامی، اصل عدم ولایت هیچ شخصی بر دیگری است زیرا انسان‌ها آزاد، گوناگون و مسئول آفریده شده‌اند. انسان‌ها به حسب خلقت وفطرت برخود، اموال، افکار و اموال خود مسلط هستند. آیات شریفه (مالهم من دونه من ولی ولاشریک فی حکمه احدا -۲۶/۱۸) ان الحکم الا الله یقض الحق وهو خیر الفاصلین ( ۵۷/۶) فالحکم الله العلی الکبیر (۴/۱۲) دو موضوع ولایت وحکم را منحصر به خداوند می‌کند. پس ولایت بر دیگران تنها از طریق امر الهی قابل تسری است و ولایت انبیاء، ائمه، حکام، والدین و... بردیگران به شرط رجوع به ولایت الله قابل پذیرش است. از آنجا که بشر نیاز وتمایل به زندگی اجتماعی دارد و زندگی اجتماعی جز باانتظام و حکومت ممکن نیست و اسلام نیز برای تامین آخرت با توجه به زندگی در دنیا تشریع شده است ولایت در تمام اعصار حتی در عصر غیبت ضروری است و مسلمانان ملزم هستند نسبت به تشکیل حکومت اهتمام کنند حتی برخی محققان معتقدند که تشریع احکام در اسلام مبتنی بر وجود ولایت حکومت اسلامی بوده است و تقریباً در تمامی ابواب فقه موارد ومسائلی وجود دارد که جز با فرض حکومت اسلامی قابل اجرا بلکه تصویر نیست( منظری ۱۰۴۸:۱۴۵-۸۹).
مسئله بعدی شرایط حاکم وکیفیت حکومت در اسلام است. در مورد حاکم اسلامی صفاتی مثل عقل، قدرت، اسلام، علم، عدالت و تدبیر به حکما ولی وعقل سلیم ضروری است. آیات متعدد قرآن کریم هم این شرایط را به نحو ارشاد بیان کرده است (۲:۲۴۷ /۴۵/۶۵۹/۱۸: ۳۲/۱۱۳: ۱۱/۵۱: ۵/۴۱: ۴) روایات متعددی نیز در ابواب مختلف وجود دارد که این صفات را برای امام ضروری می‌شمارد از جمله روایتی از امام صادق (علیه السّلام) در تحف العقول نقل شده وشیخ انصاری آنرا درابتدای کتاب مکاسب نقل کرده است که وافی به مقصود می‌باشد.
فوجه الحلال من الولایه الوالی العادل الذی امر الله بمعرفته و ولایته والعمل له فی ولایته و ولایه و ولاه ولاته، بجهه ما امر الله به الوالی العادل، بلا زیاده فیما انزل الله ولا نقصان مقوله ومنه ولا تحریف ولا تعدلامره الی غیره، فاذا صارالولی والی عدل بهذه الجهه فالو لا یه له والعمل معه و معونته فی ولایته وتقویته حلال محلل وحلال الکسب معهم وذلک ان فی ولایه والی العدل و ولاته احیاء کل حق وعدل وامانه کل ظلم وجور وفساد فلذالک کان الساعی فی تقویه سلطانه والمعین له علی ولایته ساعیه الی ولایته الله مقویاً لدینه. (حرانی ۱۳۶۳: ۳۳۲)
برخی محققان دو شرط دیگر ازجمله ذکورت وطهارت مولد را نیز به شرایط امام اضافه کرده‌اند وصفاتی مثل بلوغ، سلامت اعضاء حریت، قریشی بودن، عصمت ومنصوص بودن را برای ولی در دوران غیبت ضروری ندانسته‌اند (منتظری ۱۴۰۸: ۳۷۰) در تفکر اسلامی معاصر ولی امر باید از میان حائزین شرایط بالا انتخاب شود وگروهی از اسلام شناسان باید بر صلاحیت او صحه بگذارند. تجربه جمهوری اسلامی در ایران انتخاب فقهاء خبره توسط مردم وانتخاب ولی امر توسط فقها بوده است. این انتخاب محدودیت زمانی ندارد البته اختلافات نظری در مورد انتخاب یا انتصاب و وکالت فقیه، زمانمند بودن انتخاب، ترکیب خبرگان، شرایط انتخاب کنندگان وانتخاب شوندگان وجود دارد.(کدیور ۱۳۷۶)
در مورد وظایف حکومت اسلام به عناوین پانزده گانه زیر اشاره شده است.
- حفظ نظام اسلامی وحراست از مرزهای سرزمینی
- اصلاح بلاد و ایجاد امنیت در داخل کشور
- اصلاح وضعیت وارتقاء سطح فرهنگی جامعه
- گسترش معارف دینی وحاکمیت دین د رجامعه
- اقامه فرائض و شعائر الهی مانند نماز و حج و تربیت اخلاقی جامعه
- اقامه سنت و نابودی بدعتها وحفظ شریعت از تغییر و تاویل
- امر به معروف و نهی از منکر به مفهوم وسیع کلمه
- منبع ظلم و احقاق حقوق ضعفا
- قضاوت عادلانه و اقامه حدود و احکام الهی
- بازگرداندن غارت‌ها به بیت المال ورفع تبعضیات اقتصادی واجتماعی
- جمع آوری مالیات وصدقات بنا بر اوامر الهی ومصرف آن در امور عامه
- ارشاد و آباد سازی عمومی
- اکرام مردمان نیک و مجازات اشرار
- اعمال رحمت وعطوفت درامور اداره کشور
- رابطه نیک با سایر مذاهب وکشورها بر اساس حفظ رابطه وحقوق متقابل ( منتظری : ج ۲، ۲۲-۲۱)
در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران تعدد گروه‌های کوشنده سیاسی پذیرفته شده است و رقابت برای کسب قدرت درچارچوب منافع عمومی وضوابط شرعی مذموم شناخته نمی‌شد. نظارت بر حکومت نیز از راه نهادهای منتخب مردم قابل اعمال است. (جهانگیر ۱۳۷۶)

نظام اقتصادی

درنظام اقتصادی اسلام خداوند خالق ومالک مطلق هستی است. لله ملک السماوات والارض (توبه /۱۱۶) له مافی السموات و مافی الارض (نجم: ۳۱).خداوند طبیعت بی جان،گیاهان، حیوانات و دستاوردهای جمعی را به عنوان انفال تحت اختیار امام و در خدمت نوع انسان قرارداده است ( انفال : ۱) کلید واژه (سخر) و مشتقات آن نمایانگر این اصل قرآنی است. الم تروان الله سخرلکم ما فی السماوات و ما فی الارض واسبع علیکم نعمه ظاهره وباطنه (لقمان: ۲۰).خداوند همه اینها را در اختیار انسان قرار داده تا از آن بهره گیرد و شکر گذار باشد و از اوخواسته است که علاوه بر بهره برداری از نعمت‌های زمینی به آبادانی آن نیز بپردازد. ما بکم من نعمه فمن الله (نحل: ۱۸) هو انشاء کم من الارض واستعمرکم فیها (هود: ۱۶) در نظام اقتصاد اسلامی هدف اساسی دسترسی همه افراد بشر به وسایل رشد و امکانات کافی در راه یک زندگی انسانی و تامین رفاه عامه از طریق تضامن و تکامل مکانی است برای رسیدن به این اهداف:
الف) لزوم اشتغال مردم به کارهای نیک مورد توجه قرارگرفته است و بیکاری و بیکارگی مورد ملامت واقع شده است. ملعون من القی کله علی الناس/ ان الله یبغض العبد النواح الفارف.
ب) با انحصار گرایی و ظلم اقتصادی مبارزه می‌شود. اسراف و اتراف دو مفهوم منفی اقتصادی در شبکه مفهومی قرآن کریم است. ( ایزوتسو ۱۳۷۸ : ۳۵۳ )
ج) بر بهره مندی یکسان همه مسلمانان از بیت المال تاکید و با دست درازی و تفضیل اشراف و خواص بر عموم مردم مقابله شده است. عن حفض بن غیاث، قال: سمعت ابا عبدالله (علیه السّلام) یقول و سئل عن قسم بیت المال فقال: الاسلام هم اینا الاسلام اسوی بینهم من العطاء و فضائلهم بینهم و بین الله اجعلهم کبنی رجل واحد، لا یفضل احد منهم لفضله و صلاحه فی المیراث علی آخر ضعیف منقوص ( محقق حلی ۱۴۰۳ : ۱۱/۸۱)
در نظام اقتصاد اسلامی مالکیت خصوصی با شرایطی پذیرفته شده است و تلاش برای کسب مال از راه حلال حفظ آن واجب کردیده است. لا توتو السفهاء اموالکم التی جعل الله لکم قیاما (نساء::۴) در فرهنگ قرآنی مال نه تنها مذموم نیست بلکه با مفاهیمی چون قیام ـ زینت. خیرـ امداد مرتبط شده است (نساء :۴ / کهف: ۴۶ / بقره: ۱۸۰ / اسراء: ۶ /نوح : ۱۲). ملاحضات قرآنی درمورد مال به شرح زیر می‌باشد:
۱. مال در زندگی انسان نباید هدف قرار گیرد و انسان را از یاد خدا و انجام وظایف اجتماعی غافل کند ( حدید : ۲۰ / توبه : ۲۴)
۲. مال وسیله امتحان الهی است (بقره : ۱۵۵)
۳. دست درازی به اموال دیگران بخصوص فقراء، ایتام وضعیفان مردود شمرده شده است (بقره : ۱۸۸/ نساء :۱۰)
۴. از انحصار گردش مال در دست اغنیاء و ثروتمندان نهی شده است(حشر: ۷) (نک: مهدوی کنی ۱۳۷۹)
از طرف دیگر مواردی به عنوان مکاسب محرمه شناخته شده است این موارد عمدتاً عبارت است از:
۱. فریب درمعامله
۲. امور مربوط به فحشاء وهرزگی
۳. کارهای مربوط به جاسوسی هتک آبرو و بدنام ساختن اشخاص بیگناه و کمک به دشمنان دین و هر گونه همکاری با ستمکاران و غاصبان.
۴. تصدی اموری که در تخدیر افکار جامعه وگمراه ساختن وغافل نگاه داشتن آنان از حقایق موثر است.
۵. آنچه موجب سرگرمی مردم به خرافات ودوری از قیامت است.
۶. اقدامات مخالف مصالح عامله، تحلیل فهرست کاملی ازآنچه به عنوان مکاسب محرمه درکتب فقهی ذکرشده است نشان می‌دهد سه مقوله تولید، مبادله ومصرف کالاها وخدمات واجب، بی‌فایده یا مضر به حال فرد وجامعه اسلامی ممنوع شناخته شده است( انصاری ۱۳۶۸: ۷۸-۳)

نظام فرهنگی

نظام فرهنگی در جامعه اسلامی خدامدار وانسان گراست. عقاید، ارزش‌ها، هنجارها، رفتارها، دانش‌ها، هنرها، آداب وسنن، همگی درجهت توجه انسان به خالق خود وتعمیق پیوندهای کمال یابند میان انسان‌ها است. در گفتمان دینی سه حوزه عقاید، اخلاق واحکام تنظیم جهت‌های فرهنگی جامعه را بر عهده دارند.

عقاید

توحید مهم‌ترین اصل در نظام فرهنگی جامعه اسلامی است. خدا در دیدگاه اسلام بزرگ‌تر از آن است که وصف شود (الله اکبر ان یوصف) برتر از توصیفات، تعاریف و معقولات انسان‌ها است (سبحانه وتعالی عما یصفون) او تشخیص، حد، کیفیت وجهتی ندارد (لا یحد ولایرصف بکیف ولا این ولا حیث لم یتناه فی العقول) (کلینی ج ۱: ۱۴۲-۱۴۱) خداوند حقیقت هستی همه چیزهاست، حقیقتی نامتناهی، بیکران وقائم به ذات. اونه در اشیاء حلول کرده نه چیزی بیرون از آنهاست (لم یحلل فیها فیقال هو کائن ولم ینا عنها فیقول هو منها بائن) اول وآخر و ظاهر و باطن هستی اوست(هوالاول و والاخر والظاهروالباطن)، او فراتر از ذهن وزبان ماست (عجزت دون العباره کلت الالسن عن غایه صفته والعقول عن کنه معرفته) (کلینی، ج ۱، ۱۴۰ ) یکی از مهم‌ترین یکتا پرستی و توحید در عبادت است. ( بقره ۲۱-۲۰ /انعام : ۱۰۳- ۱۰۱ / فصلت : : ۳۷ / بقره : ۱۶۵ / انعام : ۷۱).

توحید درعبادت در اطاعت را به دنبال دارد این رتبه از توحید در دو بعد اطاعت مطلق یا عبودیت که مخصوص خداوند است و اطاعت مشروط که مخصوص کسانی است که به حق بر ما ولایت دارند و رعایت مصلحت عمومی مستلزم تبعیت از آنها است. مطرح می‌شود لا طاعه لمخلوقی فی معصیته الخالق موحدان خلقت جمال وانسان را غایتمند می‌دانند ( انعام : ۵۷ / نهج البلاغه : حکمت : ۱۵۶)، انسان را کمال جو می‌دانند (رم: ۳۰) وحیات را جاودانی ودنیا وآخرت را متصل به یکدیگر فرض می‌کنند (رعد : ۲۶ / اسراء : ۷۲ ) وانسان را بنا بر نظریه عدل الهی مختار ومسئول می‌دانند (نحل : ۹۳ /صافات : ۲۴)
اخلاق:

نظام فرهنگی اسلام از نظر اخلاقی خاص خود برخوردار است، این نظم اخلاقی نه مبتنی بر اخلاق از سویی است و نه بر گرفته از عرفان شرقی و هندی. نظم اخلاقی اسلام مبتنی بر مفاهیم قرآنی و روایی است. علم اخلاق اسلامی خصوصاً در بعد اخلاق عملی دارای گونه‌های متفاوتی از تقسیم بندی است. یکی از بهترین آنها متعلق به فیض کاشانی درکتاب محجه البیضاء فی تهذیب الاحیاء است. فیض در این کتاب به اصلاح و تکمیل ساختار و محتوای کتاب بلند آوازه ابوحامد غزالی بنام احیاء علوم الدین پرداخته است. گستره موضوعات مندرج در این کتاب نمودی از نظام فرهنگی اسلام دربخش اخلاقیات آداب و نمادهای دینی است. این کتاب شامل چهار بخش اساسی و هر بخش دارای ده زیر بخش است:

عبادات:

علم، قواعد عقاید، اسرار طهارت، اسرار نماز، اسرار زکات، اسرار روزه، اسرار حج، آداب تلاوت قرآن، ذکرها ودعاها، ترتیب دعاها در زمان‌های مختلف.

عادات:

آداب خوراک، آداب ازدواج، احکام کسب و کار، حلال و حرام، آداب مصاحبت با معاشرت با مردم آن گوناگون، گوشه‌گیری، آداب سفر، امر به معروف ونهی ازمنکر، آداب زندگی واخلاق پیامبر و معصومان.

عوامل نابودی

عجایب قلب، ریاضت نفس، مقابله با شهوت‌های شکمی و جنسی، آفات زبان، نکوهش، غضب و کینه و حسادت، نکوهش دنیا، نکوهش مال دوستی و بخل، نکوهش جاء و ریا، نکوهش تکبر و خودپسندی، نکوهش غرور.

عوامل رستگاری

توبه، صبر و شکر، خوف و رجاء، فقر و زهد، توحید و توکل، محبت، انس، شوق و رضا، نیت و صداقت و اخلاص، مراتبه و محاسبه، تفکر، یاد مرگ وپس ازمرگ (نک: غزالی: ۱۹۸۵ /فیض کاشانی: ۱۳۸۳)
اخلاق عملی ونظری درنظام فرهنگ اسلامی متکفل تربیت دارای مسلمانان برای انجام تکالیف الهی از طریق درونی کردن ارزش‌ها وهنجارهای اسلامی است. بررسی چگونگی نفوذ اخلاق در جامعه بهترین ابزار سنجش میزان فرهنگی شدن دین یا تبدیل دین به فرهنگ است. میراث اخلاقی با معروف اسوه‌ها، الگوها و رادمردان می‌کوشد از طریق مشابه سازی به نیاز هویت جویی مسلمانان پاسخ دهد و شخصیت‌های مرجع را به صورت درون زا را در فرهنگ دینی نهادینه کند.

فقه

اگر چه از اصطلاح قرآن سنت (فقه) به معنای علم وسیع وعمیق به معارف و دستورهای اسلامی است ولی درتاریخ علوم اسلامی این اصطلاح به تدریج به (فقه الاحکام) اختصاص یافت. در علم فقه احکام اموری مورد بحث قرار می‌گیرد که انسان در واقعیت زندگی انجام می‌دهد یا باید انجام دهد.
فقه پردامنه‌ترین وحجیم‌ترین بخش علوم اسلامی است. در فقه اسلام احکام عملی به جهات گوناگون تقسیم شده‌اند. در یک تقسیم بندی بسیار کلی مقررات الهی به دو گونه احکام وضعی تقسیم می‌شود. حکم تکلیفی شامل وجوب، حرمت، استجاب، کراهت واباحه می‌شود و احکام وضعی در مورد نسبت‌های مختلف میان اشخاص واموال بکار می‌رود. تقسیماتی نظیر تعبدی و تو ملی، عینی وکفایی، نفسی ومقدمی نشان از دقت وارتباطات انسان می‌پردازد و بر اساس آن هم تقسیم می‌شود. محقق حلی صاحب شرایع الاحکام تمام ابواب فقه را بر چهار دسته دانسته است.

اعمال

۱. مشروط به قصد قربت

  • عبادات در ۱۰ باب
  • دوجانبه عقد در ۱۵ باب

۲. مشروط به اجراء صیغه خاص
۳. غیر مشروط به قصد قربت

  • یک جانبه ابقاع در ۱۱ باب
  • احکام در ۱۱ باب

۴.غیر مشروط به اجراء صیغه خاص
محقق حلی در این تقسیم بندی مجموع ابواب فقه را چهل وهشت باب قرار داده است. عبادات را در ده باب شامل طهارت، نماز، زکات، خمس، روزه، اعتکاف، حج، عمره، جهاد، امر به معروف ونهی ازمنکر.
عقود را در پانزده باب شامل : تجارت، رهن، و رشکستگی، حجر (ممنوعیت از تصرف )، ضمانت، مصالحه، مشارکت، مضاربه،، مزارعه ومساقات، امانت عاریه، اجاره، وکالت، وقفو صرفه، حبس وسکنی، هدایا، سبق درمایه، وصیت، ازدواج، (در مقام تقسیم عملاً ۱۹ مورد می‌باشد)
ایقاعات را در یازده باب شامل : طلاق، خلع ومبارات، ظهار، ایلاء، لعان، عتق، تدبیرو مکاتبه واستیلاد، جعاله، سوگند، نذر.
احکام در دوازه باب شامل : شکار و سربریدن حیوانات، خودنیها ونوشیدنیها، غصب، احیاء زمینهای بایر، اشیاء پیدا شده، ارث ومیراث، قضاوت، شهادات، حدود وتعیزرات، قصاص، دیات (نک : محقق حلی )
مرحوم شهید محد باقر صدر در تلاش برای یک تقسیم بندی عینی تر وکارآمد تر احکام را به چهار دسته کلی تقسیم می‌کنند.

الف - عبادات : طهارت، نماز، روزه، اعتکاف، حج، عمره، کفارات.

ب - اموال :
اموال عمومی : زکات، خمس، خراج، انفال
اموال خصوصی :
- اسباب شرعی تملک یا کسب حق خاص
- احکام تصرف در مال ج - رفتار شخصی : ( رفتار عبادی وغیر اقتصادی )
- روابط زناشویی رفتار مربوط به خوراک، پوشاک، مسکن، معاشرت و...
د- رفتار عمومی :
رفتار ولی در حوزه حکومت، قضاوت، جنگ
روابط بین المللی و... (نک : صدر : ۱۹۸۳: ۱۳۲- ۱۳۴)
نظریه شهید مطهری در مورد احکام بر پایه دیدگاهی ارتباط استوار شده است.
۱. رابطه خدا وانسان (پرستش )
۲. رابطه اجتماعی انسانها با لحاظ روح پرستش
۳. رابطه انسان با خودش
۴. رابطه انسان با طبیعت
۵. رابطه انسان بایکدیگر در موضوع بهره مندی از طبیعت واموال
۶. روابط انسانها با یکدیگر در حوزه حقوق اقتصادی
۷. روابط اسانها با یکدیگر در حوزه حقوق خانوادگی
۸. روابط انسانها با یکدیگر در حوزه حقوق قضایی
۹. روابط انسانها با یکدیگر در حوزه حقوق جزایی وجنایی
(نک: مطهری ۱۳۵۸ : ۱۲۴-۱۳۰)
فقه اسلامی انسان را از جیث (موجود مکلف ) مورد مطالعه قرار می‌دهد لذا به کلیه دقایق زندگی او می‌پردازد. فقهای شیعه در حوزه مسایل فرهنگی وارتباطی نیز به تحقیق پرداخته‌اند وکتابی مانند مکاسب شیخ انصاری در بخش مکاسب محرمه با تعمیم مفهوم کسب به کلیه فعال اجتماعی به حکم فقهی گونه‌های مختلف اقدامات زیر پرداخته است:
۱. کسب از طریق خرید وفروش اعیان جنس
۲. کسب از طریق خرید و فروش ادوات عبادت غیر خدا وآلات قمار
۳. کسب از طریق خرید وفروش اشیاء و یا حیوانات بی ارزش
۴. کسب از طریق اشتغال به اموری که فی نفسه حرام است.
بخش چهارم مفصل‌ترین قسمت مکاسب محرمه است وشامل اموری می‌شود از قبیل : تدلیس ماشطه، تزیین رجل، تشبیت بالمرائه، تصویر صورت ذاتت الارواج، تنجیم، حفظ کتب ضلال، رشوه،سبب المومن، سحر، شعبده، غش، غناء، غیبت، قمار، قیادت، قیافه، کذب،، کهانت، لهو، مدح مالا یستحق، معونه الظالمین، فحش، نمیمه، نوح الباطل، الدلایه من قبل لجایر، هجاء المومن، الهجبر.
۵. اخذ اجرت برای انجام اعمال واجب (انصاری ۱۳۶۸: ۱-۶۶)
ملاحظه می‌شود که شمول فقه بر مسایل فرهنگی وارتباطی به گونه‌ای است که نمی‌توان محتوای وسایل ارتباط جمعی را در یک نظام اسلامی بدون توجه به بایدها ونبایدها ودر یک کلام مقاصد واحکام تکلیفی - فقهی تنظیم کرد. رویکرد جدیدی که در برخی کشورهای اسلامی به فقه الاعلام یا فقه وسایل الاعلام می‌شود ناشی از چنین درکی است (نک: علوان: ۱۴۰۵)

ب- نقش و وظایف اجتماعی

وسایل ارتباط جمعی در جامعه شناسی جدید به عنوان یک نهاد اجتماعی مورد مطالعه قرار می‌گیرد و در کنار نهادهای خانواده، آموزش، مذهب، اقتصاد وحکومت کارکردها ومسئولیت‌های معینی دارد. رسانه‌ها با هدف برآوردن نیازهای اجتماعی خاص و متبلور کردن ارزش‌های غایی اعضاء خود تشکیل می‌شوند. نهاد رسانه به نسبت پایدار است و حیطه فعالیت وسیع ومتقابل دارد اما در عین حال رسانه‌ها برمحور یک رشته هنجارها، ارزشها والگوهای رفتاری ساختارمند شده، سازمان یافته ومعمولاً مورد پذیرش اکثریت عظیمی از جامعه می‌باشند( کوئن ۱۳۷۱: ۱۱۰-۱۱۵)
۱. اهداف وسایل ارتباط جمعی نیز مانند دیگر نهادهای اساسی اجتماعی الگوهای رفتار اجتماعی شایسته را در موقعیت‌های گوناگون در اختیار جامعه قرار می‌دهند. رسانه‌ها دور نمای نقش‌های اجتماعی مطلوب ونامطلوب را در اختیار نسل جدید می‌گذارد وآنان را تشویق می‌کنند که با رفتار مطلوب همساز شده و رفتار نامطلوب را ناهنجار تلقی کنند. رسانه‌ها در نظارت اجتماعی نیز نقش حیاتی دارند. از آنجا که رسانه‌ها چشم داشت‌های پذیرفته شده جامع را متبلور می‌کنند تنبیهات نمادینی را نیز برای رفتار ناهنجار درنظر می‌گیرند. وزن بخشی معنای به رفتارها، نگرش‌ها و باورهای مخاطبان به هدف اصلی تمام رسانه‌ها است.
کارکرداجتماعی رسانه‌ها درامت اسلامی تابعی از رسالت عمومی انبیاء یعنی سعادت انسان‌ها است. سعادت انسانی در دیدگاه قرآنی شناخت، یادآوری دائم و عبادت مطلق خداوند است. قل ان صلواتی ونسکی ومحیای ومماتی لله رب العالمین ( انعام : ۱۶۲) وماخلقت الجن والانس الا لیعبدون (ذاریات : ۵۶) الذین امنو وتطمئن قلوبهم بذکر الله الا بذکر الله تطمئن القلوب (رعد : ۱۲۸) سنریهم آیاتنا فی الافاق وفی انفسهم حتی یتبین لهم انه الحق (فصلتک ۵۳)
مرحوم مطهری پس از ذکر انواع نظریه‌های فلسفی، عرفانی، زیبایی، شناختی و... درمورد هدف زندگی باطرح نظریه عبادت معتقد است (هدف همان حقیقت) است... حکمت، عدالت، محبت، و زیبایی همگی مقدمه وصول انسان به حقیقت است. (مطهری، بی تا : ۷۹ ) او در جمع بندی دیگری (ایمان ) را به لحاظ اینکه نمود عینی پیوند انسان با حقیقت است هدف اصلی خلقت می‌داند.( بهر حال از نظر ما (ایمان ) دراسلام هدف است نه وسیله این خلاصه حرف است... ایمان قطع نظر از اینها خود هدف است چون ایمان پیوند انسان با حق وحقیقت است ) ( مطهری، بی تا : ۸۰ )
اگر هدف رسانه‌ها را در جامعه اسلامی تسهیل وصول انسان به حقیقت بدانیم اشاعه حکمت، عدالت، محبت، زیبایی و ایمان راباید جزء وظایف اصلی آنان بشمار آورد.
بایدها و نبایدها ازآنجا که بایدها و نبایدها در فرهنگ اسلامی در چارچوب دو مفهوم پرمحتوای امر به معروف ونهی از منکر طرح شده است. تشریح این دو مفهوم به نحو تفصیلی و بیان تعامل آن با رسانه‌ها ضروری است.
تحول مفهوم معروف ومنکر اصل این اصطلاح مربوط به فرهنگ قبیله‌ای است وقرآن مفهوم آنرا متحول کرده است. معروف معنی دانسته شده وآن چیزی است که از نظر اجتماعی پذیرفته وتایید شده است ومنکر آن چیزی است که نا پذیرفته وتایید نشده است به لحاظ آنکه مجهول وبیگانه. روین لوی درکتاب ساختار اجتماعی اسلامی معتقد است: (اهل جوامع قبیله‌ای در مرحله‌ای از تمدن، همسطح و همسان با مرحله‌ای که قبایل عرب جاهل در آن قرار داشته‌اند همانند آنها شناخته شده، معلوم وآشنا را خوب و غریب و بیگانه را بد و شر می‌شمارند )( ایزوتسو ۱۳۷۸)
ریشه لغوی:
- معجم مقاییس اللغه / ابن فارس - امر به معروف - اعتراف - عرف:
- تتابع الشیی متصلاً بعضه ببعض
- السکون ولاطمانیه - الرائحه الطیبه
- نهی از منکر - انکار - نکر : خلاف المعرفه التی یسکن الیها القلب - لم یقبله قلبه ولم یعترف به لسانه.
مفهوم قرآنی :
معروف
الف - الوجوه والنظائر فی القرآن : ابوعبد اله حسین بن محمد دامغانی ۱. فرض : ۴: ۶/۴: ۱۱۴.
۲. تزیین المراه اذا انقضت عدتها ۲: ۲۳۴/۲: ۲۴۰.
۳. العده الحسنه به : ۲۳۵/۲: ۲۶۳.
۴. ما ییسر علی الانسان ۲: ۲۴۱/۲: ۲۳۳.
ب- ایزو تسو (مفاهیم اخلاقی دینی در قرآن مجید )
۱. شایسته : پسندیده و درست
۲. کاربرد عمومی در بخشهای حقوقی قرآن به ویژه در جاهای که مفردات مربوط به وظایف و فرایض اخلاقی در روابط خانوادگی مانند رابطه میان زن و شوهر، پدر ومادر وفرزندان میان اقوبا، وخویشان نزدیک مطرح است.
۳. مطابق رسوم موضوعه متداول ج، طباطبایی (المیزان ج ۲)
المعروف هو الدی یعرفه الناس با لذوق المکتسب من نوع الحیاه الاجتماعیه المتداوله بینهم... فالمعروف تنضمن هدایه العقل وحکم الشرع وفضیله الخلق الحسن وسنن الادب وحیث بنی الاسلام شریعته علی اساس الفطه والخلقه کان المعروف عنده. هوالذی یعرفه الناس اذا سلکوا مسلک الفطره ولم یتعدوا طور الخلقه.
مفردات راغب : راغب اصفهانی
المعرفه : ادرک الشیء بتفکر وتدبر لائره وهو اخص من العلم وبضاده الانکار / العم القاصر المتوصل به بتفکر اصله من عرفت ای اصیت عرفه‌ای رائحته المعروف : اسم لکل فعل بعرف بالعقل او الشرع حسنه والمنکر ماینکر بهما / الاقتضاء فی الجود / العرف : المعروف بالاحسان
معروف ومنکر جزیی از دو مفهوم وسیع تر نیک و بد (خیر وشر) به عنوان زیر بخشی ازمفاهیمی اخلاقی- دینی در فرهنگ اسلامی است.
پیش از اسلام خوبی وبدی تابعی از شناخته‌های قبیله‌ای بود. درون قبیله معروف وبیرون قبیله منکر بود. اسلام با حفظ واژه‌ها به توسعه مفهوم پرداخت وحدود مفهوم را علاوه بر عرف اجتماعی به ( حدود الهی ) کشاند. بنابراین در معنا شناسی قرآنی معروف به عرف مطابق شرع ومنکر به آنچه خلاف شرع است نیز اطلاق می‌شود.
حوزه مفهومی معروف ومنکر درقرآن بررسی حوزه مفهوم معروف ومنکر در قرآن کریم نشان می‌دهد که این دو واژه بطور مثبت یا منفی با مفاهیم زیر مرتبط شده‌اند.
معروف منکر
وسع اتباع خفیه
احسان نعمه الله کفر
خیر آیات الله فحشا
طیبات عدل بغی
حدود الله ایتاء ذی القربی خطوات الشیطان
طاعت قول ضرار
ایتمار اذی
مصاحبت اعتداء
معاشرت خبائث
صلوه سوء
شر
(برای نمونه نک : بقره : ۲۳۶-۲۳۱ / احزاب : ۳۲/ آل عمران : ۱۰۴/ اعراف : ۱۵۷ / توبه : ۲۱۲/ محمد : ۲۱/ نور: ۵۳ / ممتحنه : ۱۲ / طلاق : ۶ / لقمان : ۱۵و ۱۷)
حیطه مفهومی معروف ومنکر در قرآن به گونه‌ای است که می‌توان گفت تعلق امر ونهی به معروف ومنکر حد وسط امر و نهی در حقوق واخلاق است به این معنا که هدف از امر و نهی ایتمار وانتهاء اختیاری و ارادی است نه پذیرش از روی اکراء واجبار. شش حوزه اساسی زیر قلمرو امر به معروف ونهی از منکر در قرآن کریم است.
۱. حقوق جزایی
۲. حقوق مالی : اعتدال د ردریافت وپرداخت ومعامله
۳. حقوق خانواده : زوجین /فرزندان /طلاق/پدرومادر
۴. حقوق اجتماعی : اخلاق اجتماعی
۵. حقوق سیاسی : تبعیت از رهبری
۶. حقوق الهی : اطاعات از اوامر الهی
ایجاد تحول در مفهوم امر به معروف ونهی ازمنکر تابعی از شیوه تدریج در قرآن کریم است.
خداوند درابتدا خود را پس از آن پیامبر وسپس بزرگان اقوام پیشین را به عنوان آمرو ناهی معروف می‌کند. در دوران مدینه اولین پیام امر عمومی ومستقیم برای دعوت به خیر ونیکی است. خداوند درمراحل بعدی ضمن تشویق عمومی، کارهای نیک رابه طور تفصیل طرح می‌کند و با پرداختن به وظایف ضروری حکومت صالحان در این مورد به بیان عواقب ترک امر به معروف ونهی از منکر درمیان اقوام پیشین وبیان کوتاهی‌های علمای دینی آنان می‌پردازد. در سالهای آخر حیات پیامبر خداوند با توجه دادن مومنان به خطر منافقان در عرصه تغییر ارزشها وهنجارها آنان را به امر به معروف ونهی از منکر تشویق می‌کنند.
جدول بعدی این سیر تحول تدریجی را نشان می‌دهد.
دوره سوره مخاطب شیوه محتوای پیام مکه نحل ۹۰ مردم خبری امر خداوند به عدل، احسان،ایتاء ذی القرباء ونهی از فحشا، منکر، بغی اعراف ۱۵۷ اهل کتاب تشویقی امر به معروف پیامبر لقمان ۱۷ مردم تشوقی غیرمستقیم امر بزرگان گذشته به نماز ومعروف مدینه آل عمران ۱۰۴ مردم امر مستقیم عموم دعوت به خیر امر به معروف، نهی از منکر و فلاح آل عمران ۱۱۴ مردم تشویقی بیان برتری امت اسلامی به سبب امر به معروف ونهی ازمنکر نساء ۱۱۴ مردم خبری بیان مصادیق امر وخیر : صدقه، معروف، اصلاح میان مردم حج ۴۰ و ۴۱ حکومت تشویقی بیان وظایف حکومت دینی در اقامه نماز، پرداخت زکوه وامر به معروف مائده ۶۶ علماء دین تنبیهی نقد روحانیون اقوام پیشین برای ترک امر به معروف ونهی از منکر مائده ۷۸ مردم تنبیهی بیان آثار ترک امر به معروف ونهی از منکر در اقوام پیشین توبه ۶۷ مردم تنبیهی نقدعملکرد منافقین در مورد امر به منکر ونهی از معروف توبه ۷۱ مومنین تشویقی بیان عملکرد مومنین در امر به معروف ونهی ازمنکر جدول : سیر تدریجی تحول کارکردی مفهوم امر به معروف ونهی از منکر بر اساس ترتیب نزول سوره این گستره وسیع مفهومی،مقول به تشکیک بودن معروف رادر سطوح مختلف اجتماعی نشان می‌دهد.
بررسی عمیق تر نشان می‌دهد،حیطه کاربرد امر ونهی در قرآن وسیع تر از امر به معروف ونهی از منکر است. اگرمطلق متعلق امر در قرآن را معروف ومطلق نهی را در قرآن منکر بدانیم دریچه جدیدی از مصادیق معروف ومنکر بر روی ما باز می‌شود.
امر نهی ۴: ۱۱۴ صدقه - معروف واصلاح بین الناس
۷: ۲۹ قسط
۱۲: ۴۰ الا اعبدوا الا ایاه
۹۶: ۱۲ بالتقوی
۷: ۱۲۰ اعبدوا لله
۱۶: ۹۰ عدل، احسان، ایتاء ذی القربی
۱۹: ۵۵ صلواه و زکوه
۴: ۵۸ انو تودوا المانات الی اهلها
۷: ۱۴۵ عرف
۲۰: ۱۳۲ صلوه
۴: ۱۴ ان اکون اول من اسلم
۱۰: ۱۰۴ ان اکون من المومنین
۱۳: ۳۶ ان اعبدالله والا اشرک به
۳۹: ۱۱ ان اعبدالله مخلصاً له الدین
۴۲: ۱۵ لا عدل بینکم
۵۵: ۱۱۲ قاستقم کما امرت
۷: ۷۱ لنسلم لرب العالمین
۷۹: ۴۰ نهی النفس عن الهوی
۵۹: ۷ ما آتاکم الرسول فخذوه ما ونهاکم عنه فانتهو
۲۹: ۴۵ ان الصلوه تنهی عن الفحشا والمنکر
۷: ۱۶۵ عن السوء
۱۱: ۱۱۶ عن الفساد فی الارض
۴: ۱۶۱ وقد نهوا عنه ( اخذ الربا)
۵۸: ۸ نهوا عن النجوی
۴۰: ۶۶ نهیت ان اعبد الذین تدعون من دون الله
۴: ۳۱کبائر

مصادیق امر به معروفدر قرآن کریم

اسلام ابتدا لفظ کهن را پذیرفت و با ظرافت وبه تدریج در مفهوم آن تصرف کرد و پس از ایجاد تحول مفهوم، پاسداری اجتماعی از مصادیق جدید را جلب شمرد و امر به معروف و نهی از منکر را در سطح فردی (جهاد با نفس) خانوادگی (قوانفسکم واهلیکم نارا) وحکومتی (الذین ان مکناهم فی الارض) توسعه داد تا فرهنگ جامعه همواره اسلامی بماند وفرایند تبدیل دین به فرهنگ تحقق یابد. شاید بتوان دو مفهوم سنت و بدعت را ادامه تاریخی دو مفهوم معروف ومنکر قلمداد کرد.
بحث از معروف و منکر پس از پیامبر در ادبیات تفسیری، حدیثی، کلامی، فقهی (پس از جهاد عدو) و اخلاق اسلامی (پس از جهادنفس) تداوم یافت و در بیان اهل سنت تحت عنوان حسبه به صورت امری حکومتی و رسمی و با اختیارات بسیار وسیع تلقی شد (نک / بادکوبه : ۱۳۷۹ وابن اخوه : ۱۳۴۸) ولی در شیعه نهی از منکر به صورت اجتماعی تحت عنوان اولویت نهی سلاطین از منکر و امر به معروف در سطح فردی به صورت نیکوکاری و رفتار کریمانه مطرح شد. در دوران اخیر شیعه با بهره گیری از روایات وآیات سنت نظریات جدیدی را در این مورد طرح کرده است.
۱. تاسیس حکومت تحت عنوان امر به معروف ونهی ازمنکر امام خمینی یکی از پایه‌های تشکیل حکومت اسلامی را وجوب امر و نهی می‌داند (امام خمینی، ۱۳۴۸)
۲. تاسیس احزاب برای نظارت بر حکومت و رقابت برای تشکیل دولت صالح (منظری، ۱۳۷۶)
۳. تاسیس رسانه‌های حکومتی ومستقل برای اعمال نظارت متقابل بین حکومت وجامعه.
در این نظریه نهاد امر به معروف ونهی ازمنکر به عنوان واسطه میان حکومت ومردمقابل تحقق خارجی ودارای کاربردی مشابه نهاد رسانه در جامعه مدرن است.
نظریه رسانه‌ها به عنوان نهاد امر به معروف ونهی از منکر : حوزه‌های مطالعاتی بین رشته‌ای وظیفه اصلی جامعه شناسی فرهنگ بررسی مسئله تغییر فرهنگی است فرهنگ بر اساس تعاریف مختلف قابل تفسیر است. بر اساس برخی نگرشهای غالب مدل فرهنگی شامل عناصری اصلی چون:
۱. نظام فکری وارزشهای دینی وعقیدتی ۲. هنجارها و ارزشهای خانوادگی ۳. هنجارهای سیاسی ۴. نوع تولید وشیوه توزیع ومناسبات اقتصادی ۵. بافت کلی علم، تکنولوژی زبان،ادبیات وهنر ۶. کیفیت مسکن، لباس وتغذیه می‌شود.
در تعاریف دیگر فرهنگ عبارت از نظام مشترکی از باورها - ارزش‌ها، رسم‌ها، رفتارها و مصنوعاتی است که اعضای یک جامعه در تطبیق با جهانشان و در رابطه بایکدیگر بکار می‌برند و از راه آموزش از نسلی به نسل دیگر انتقال می‌یابد (رفیع پور: ۱۳۷۹)
در میان شناختها، ارزش‌ها، هنجارها، رفتارها آنچه به مفهوم کاربردی معروف و منکر نزدیک است هنجارها است. هنجار یکی از مفاهیم مرکزی وهسته‌ای جامعه شناسی فرهنگی است. هر قسمت از رفتارهای انسان که بطور مستقیم یا غیر مستقیم به دیگر انسان‌ها مربوط می‌شود مبتنی بر هنجار است به تعبیر دیگر شیوه رفتار فردی و اجتماعی هنجار نامیده می‌شود. هنجاردارای سه ویژگی اصلی است:
۱. قاعده استاندارد رفتار اجتماعی (تنظیم رفتار اجتماعی، فعالیت مشترک وکنش اجتماعی)
۲. رعایت کردن اکثریت ۳. مجازات در صورت عدن رعایت (از فشارهای نمادین تا مجازات‌های فیزیکی )( رفیع پور، ۱۳۷۸)
در حوزه جامعه شناسی فرهنگ می‌توان معروف پذیری را به عنوان اجتماعی شدن یا فرهنگ یابی ومنکر را به عنوان فرهنگ باختگی و زوال فرهنگی مطالعه کرد.
مسئله اصلی جامعه شناسی نظم مطالعه چگونگی پیروی ازهنجارها است( چبلی : ۱۳۷۵ ) امر و نهی در نگاه جامعه شناسی نظم معادل تشویق و تنبیه (فشار ) اجتماعی است که به ازاء رفتار بهنجار یا نابهنجار دریافت می‌شود و جامعه با اعمال تشویق و تنبیه نظم فرهنگی حاکم را استمرار می‌بخشد.

نظریه‌های تشویق و تنبیه

بنا به نظریه پاداش- هزینه انسان تمایل دارد بیش‌ترین پاداش را با کم‌ترین هزینه دریافت کند. عوامل افزای همرنگی در یک گروه به شرح زیر است:
۱. اتفاق نظر اکثریت ۲. میزان عزت نفس مشخص ۳. ترکیب گروه اکثریت (تخصص - اهمیت - قابل مقایسه بودن بافرد)
۴. میزان احساس امنیت در شرایط مشخص بنا بر نظریه همرنگی، انسان‌ها در حضور بقیه به گونه‌ای احساس فشار، نگرانی و عدم اطمینان از عدم پیروی از هنجارها را دارند و لذا به این علت از هنجارها پیروی می‌کنند.
انواع پاسخ به فشار جامعه برای همرنگی حاصل علت عامل میزان پایداری میزان تاثیر شرط تاثیر ۱ متعابعت قدرت کسب پاداش یا اجتناب از تنبیه کم کم وجود مداوم پاداش و تنبیه ۲ همانند سازی جاذبه آرزوی برای همانند شدن با شخص صاحب نفوذ متوسط متوسط تداوم اهمیت فرد ۳ درونی کردن قابلیت قبول تمایل به درست وصحیح بودن رفتار وانکار ناپایدار زیاد زیاد تداوم قابلیت قبول

مقاومت در برابر تغیر هنجارها

جامعه تمایل دارد در برابر تغییرات مقاومت کند اما تغییر امری دائمی و عمدی است جامعه پویا تغییرات تعادلی را می‌پذیرد وگسست‌های تعدلی (تبدیل معروف و منکر وبر عکس ) را طرد می‌کند ( روشه، ۱۳۷۵). تفاوت این دو نوع تغییر در میزان تغییرات ساختی - شدت تغییرات ومیزان ثبات هنجاری است. برای جلوگیری از گسست‌های تعادلی دو نوع برخورد با منکر وجوددارد:
۱. برخورد از بالا (از طرف قدرت حاکم ) که میزان موفقیت آن بستگی به میزان مشروعیت حکومت میزان کارآمدی حکومت دارد.
۲. برخورد پاتولوژیک از ناحیه متخصصان وبه خدمت گرفتن تمام امکانات از جمله امکانات حکومت.
چگونگی تبدیل یک پدیده به یک هنجار اجتماعی (اشاعه نوآوری)
۱. مدل مثلثی p-O-Xهایدار هنجار فرست پدیده جامعه که با دو عامل میزان مطلوبیت اجتماعی هنجار فرست و پدیده سرعت و وسعت انتشار، آنرا ارزیابی می‌کند.
۲. مدل راجرز و شومیکر: تقسیم جامعه به ۵ بخش درمقابل ورود نوآوری: نوآورها - زود پذیرها - اکثریت زود -اکثریت دیر - دیر پذیرها و بیان مراحل پذیرش نو آوری در یک جامعه شامل ۵ مرحله : آگاهی - علاقه و جلب نظر کردن - ارزیابی - آزمایش - پذیرش (رفیع پور، ۱۳۷۹)
عوامل موثر در سرعت انتشار اوگما وکلاندر مانر معتقدند ساختار سیاسی مناسب / شبکه روابط اجتماعی قوی / روش‌های مناسب بسیج مردم/ تدوین استراتژی‌های مشارکت / خصوصیات و شرایط محیط خاص و خصوصیات فردی افراد در سرعت انتشار و تبدیل یک پدیده به هنجارهای اجتماعی موثر هستند.( رفیع پور ۱۳۷۹).
بازنگری امر به معروف ونهی ازمنکر دردیدگاه جامعه شناسی ارتباطات نهادهای خانواده - آموزش - مذهب - و ارتباط جمعی نقش مدیریت ثبات و تغییر فرهنگی را در جامعه برعهده دارند میزان هماهنگی و وزن اجتماعی هر یک از این نهادها در جهت و سرعت تغییرات تاثیر گذار است.
روژه کلوس دو عملکر دو کارکرد اجتماعی رسانه‌ها را به شرح زیر بر می‌شمرد.
کارکرد ارتباط فکری اطلاع و آگاهی پرورش : پرورش اندیشه‌ها واحساسات / پرورش عقاید / پرورش حرف‌های بیان : معرفی فرهنگ وتمدن / تشریح ایدئو لوژیها جاری /استدلال تبلیغ : تبلیغ تجاری- سیاسی کارکرد روانی - اجتماعی:
همبستگی اجتماعی سرگرمی درمان روانی (معتمد مژاد ۱۳۷۱: ۱۹)
رسانه‌ها در دوران جدید تاثیرات مستقیم وغیر مستقیم وقاطعی بر شناخت‌ها- ارزش‌ها - هنجارها و رفتارهای مخاطبان خود دارند. این تاثیر وقتی در مورد یک برنامه یا فیلم یا... برسی شود ممکن است قابل تامل یا تردید باشد ( نظریه جذابیت وانتخاب ) اما برای بررسی عملکرد کلی رسانه‌ها نظریه شکل دهی اجتماعی، واقعیت اجتماعی و دستور کار کاربردی اساسی دارند.
رسانه هم معروف را تعریف می‌کند هم به آن امر می‌کند هم شرایط پذیرش را مهیا می‌کند. رسانه هم منکر را از سپهر پیام نفی می‌کند هم از آن نهی می‌کند هم شرایط طرد را مهیا می‌کند. چگونه رسانه‌ها معروف ومنکر را تعریف می‌کنند؟
۱. گزینش: مدل دروازه بانی وایت، مدل مارپیچ سکوت نئومن ۲. حذف: تابلوی اجتماعی وفرهنگی در مدل شفه ۳. معنی بخشی مثبت یا منفی : مدل منبع معنی محسنیان راد (محسنیان راد، ۱۳۶۹).

توصیه‌ها

در واقعیت خارجی در صورتی امکان امر به معروف و نهی ازمنکر از طریق رسانه‌ها وجوددارد که:
۱. میان سطوح مختلف ارتباطات میان فردی - سازمانی - جمعی و بین المللی در امر به معروف و نهی ازمنکر تفکیک دقیقی صورت گیرد.
۲. امربه معروف و نهی از منکر از و برای دورن رسانه شروع شود نه از و برای بیرون آن.
۳. میان نهادهای رسانه‌ای هماهنگی لازم و تقسیم وظایف دقیق صورت گیرد تا کار یکدیگر را خنثی نکنند.
۴. نظارت به صورت امری تخصصی و بر اساس استانداردهای تلقی شود و از نظرات سلیقه‌ای و مصلحتی دوری شود.
۵. وظیفه نظارت بر رسانه‌ها صرفاً به خود آنها سپرده نشود بلکه نظارت بر محتوای و اثرات تولید رسانه‌ای بر عهده سازمان‌ها و نهادهای مدنی، مذهبی - دولتی و تخصصی قرار گیرد.
۶. مطالعات مستمر در مورد وضعیت شاخص‌های کیفی فرهنگ درجامعه ضروری است. این مطالعات ژرفا نگر برای تعیین روند معروف سازی ومنکر گریزی یا بر عکس بکار می‌رود.
۷. تغییر ساختار برنامه ریزی محتوایی رسانه‌ها بر اساس فرآیند امر به معروف و نهی از منکر ۸. اشاعه اصل تفکر انتقادی - نقادی و نقد پذیری در سازمان رسانه برای افزایش تجمل تغییرات ساختاری.
منابع:
۱. آشنا، حسام الدین و رضی، حسین، بازنگری نظریه‌های هنجاری رسانه‌ها وارائه دیدگاه‌های اسلامی، فصلنامه پژوهشی دانشگاه امام صادق (علیه السّلام) شماره چهارم، تابستان ۱۳۷۶، ۲۰۷- ۲۴۶ ۲. ابن اخوه، محمد بن محمد، آیین شهرداری در قرن هفتم، ترجمه جعفر شعار، تهران بنیاد فرهنگ ایران،۱۳۴۷.
۳. ابن فارس،معجم مقاییس اللغه، قم مکتب الاعلام الاسلامی، ۱۴۰۴ق.
۴. انصاری، مرتضی، هدایه الطالب الی اسرار المکاسب، قم : علامه، ۱۳۶۸.
۵. ایزو تسو، توشیهیکو، مفاهیم اخلاقی ـ دینی در قرآن مجید، ترجمه فریدون بدره‌ای، تهران: فرزان،۱۳۷۸.
۶. بادکوبه، احمد، حسبه در سرزمینهای شرقی، تهران : دانشگاه تهران، ۱۳۷۹ (پایان نامه دکتری ).
۷. چلبی، مسعود،جامعه شناسی نظم، تهران : نشر نی، ۱۳۷۵.
۸. حرانی، حسین بن شعبه، تحف العقول،تهران، علمیه، ۱۳۶۳.
۹. خمینی، روح الله، حکومت اسلامی، بی نا بی تا.
۱۰. راغب اصفهانی، المفردات فی غریب القرآن، تهران : دفتر نشر کتاب، ۱۴۰۴ ق.
۱۱. رفیع پور، فرامرز، آناتومی جامعه، تهران : انتشار، ۱۳۷۹.
۱۲. روشه، گی مقدمه‌ای بر جامعه شناسی عمومی سازمان اجتماعی ترجمه هما زنجانی زاده، تهران : سمت، ۱۳۷۵.
۱۳. سید رضی، ابوالحسن محمد، نهج البلاغه، قم : هجرت، ۱۳۹۵ ق.
۱۴. صدر،محمدباقر، الفتاوی الواضحه وفقا لمذهب اهل بیت (علیهم السّلام) بیروت : دارالتعارف، ۱۹۸۳م.
۱۵. طباطبایی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، تهران : دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۶۵.
۱۶. علوان، عبدالله ناصح، حکم الاسلام فی وسایل الاعلام، بی جا : دار السلام / ۱۹۸۵ م.
۱۷. غزالی، ابو حامد، احیا ء علوم الدین، استابنول : دارتمل، بی تا.
۱۸. فیض کاشانی، محسن، المحجه البیضا فی تهذیب الاحیا، قم : دفتر انتشارات اسلامی (۱۳۸۳ق)
۱۹. قرآن کریم، ترجمه مهدی الهی قمشه‌ای، تهران : جاودان، بی تا.
۲۰. کدیور، محسن، نظریه‌های دولت در فقه شیعه، تهران: نشرنی، ۱۳۷۶.
۲۱. کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، ترجمه سید جواد مصطفوی، تهران : دفتر نشر فرهنگ اهل بیت (علیهم السّلام) بی تا.
۲۲. کوئن، بروس، درآمدی بر جامعه شناس ترجمه محسن ثلاثی،تهران: فرهنگ معاصر، ۱۳۷۱.
۲۳. محسنیان راد، مهدی، ارتباط شناسی، تهران، سروش، ۱۳۶۹.
۲۴. محسنیان راد، مهدی، درآمدی بر تئوری ارتباط جمعی (جزوه درسی انتشار محدود )تهران : دانشگاه امام صادق (علیه السّلام) مرکز مطالعات فرهنگ و ارتباطات، ۱۳۸۳.
۲۵. محقق حلی، جعفر بن حسن، شرایع الاسلام فی مسایل الحلال والحرام، بیروت : دار الاضواء، ۱۴۰۳ق.
۲۶. مطهری، مرتضی، آشنایی با علوم اسلامی ۳، قم : صدرا، ۱۳۵۸.
۲۷. مطهری، مرتضی، هدف زندگی، قم : جامعه مدرسین، بی تا.
۲۸. مظفر، محمد رضا، اصول الفقه، قم : نشر دانش اسلامی / ۱۴۰۵ق.
۲۹. معتمد نژاد، کاظم، وسایل ارتباط جمعی، ج ۱، تهران : دانشگاه علامه طباطبایی، ۱۳۷۱.
۳۰. منتظری، حسینعلی، دراسات فی ولایه الفقیه وفقه الدوله الاسلامیه، قم : المرکز العالمی للدراسات الاسلامیه، ۱۴۰۸ق.
۳۱. منتظری، حسینعلی، پاسخ فقهی راجع به سوال در مورد احزاب، قم : ۱۴/۸/۱۳۷۶.
۳۲. منصور،جهانگیر، قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران با آخرین اصلاحات، تهران : نشر دوران، ۱۳۷۶.
۳۳. مهدوی کنی،محمد رضا، اصول ومبانی اقتصاد اسلامی در قرآن، تهران : دفتر نشر دانشگاه امام صادق (علیه السّلام)، ۱۳۷۹.
۳۴- Mcquail - Danis - Communication Theory - ( London: Sage 1994)

منبع: پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر - تاریخ برداشت:1395/3/21
بازگشت به مقالات