خوردن حشرات بجز ملخ

از پژوهشکده امر به معروف
پرش به: ناوبری، جستجو
خوردن حشرات بجز ملخ

کتب مرتبط

ردیف عنوان

مقالات مرتبط

ردیف عنوان

مصادیق مرتبط

ردیف عنوان

چندرسانه ای مرتبط

ردیف عنوان

مرتبطه ای بوستان

ردیف عنوان

نرم افزارهای مرتبط

ردیف عنوان

پایگاه های اینترنتی مرتبط

ردیف عنوان

نویسنده: ابوالفضل شیرزاد
تهیه و تدوین: پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر قم-1396/06/11

محتویات

مقدمه

از جمله پدیده های عجیب خلقت، حشرات گوناگون و نقش آنها در طبیعت است.که روز به روز و با گذشت زمان برشمار آنها افزوده می شود. این مطلب به خاطر توجّه خاص به گونه هایی که آفت محصولات کشاورزی محسوب می شوند نیست بلکه به علّت آن است که حشرات از جنبه های مختلف برای انسان مهم و ارزشمند هستند.
به جرأت می توان گفت: بدون وجود حشرات جوامع امروزی نمی توانستند به شکل امروزی باشند.با وجود منافع فراوانی که حشرات برای انسان دارند ما انسان ها به قدری خودخواه هستیم که به ندرت به اهمیت سایر موجودات پیرامون خود فکر می کنیم.آیا تاکنون از خود پرسیده اید که اگر حشرات به طور ناگهانی از کره ی زمین حذف شوند چه اتفاقی می افتد؟
ما در مقابل امروزه حشرات را به عنوان یک منبع غذایی در نظر گرفته و از هدف اصلی خلقت آنها غافل شده ایم.در این نوشتار سعی شد تا با توجه به آیات و روایات از این منکر جلوگیری شود.

مفهوم شناسی

حشرات

از بی مهرگان هستند که بزرگ ترین گروه را در میان گروه بندپایان به خود اختصاص می دهند. بندپایان حیواناتی هستند که دارای استخوان بندی بیرونی بوده و اعضای آن ها به هم پیوسته اند. حشرات شش پا دارند و بیشتر آن ها دارای بال هستند. بدن یک حشره از ۳ بخش تشکیل می شود: سر، سینه و شکم.

خزندگان

خَزَندِگان از مهره داران خونسرد هستند. دنیای خزندگان از دوزیستان به شمار می آیند. خزندگان اولین جانورانی هستند که توانسته اند زندگی در خشکی را بطور کامل تحمّل نمایند. سطح بدنشان از پوست خشک و شاخی پوشیده شده است. بدن پوشیده از پولک، یا قطعات و صفحات استخوانی متنوع است. اسکلت خزندگان کاملاً استخوانی است. قلبشان چهار حفره ای است.

طبقه بندی حشرات

1)زیر رده بی بالان یا بی دگردیسان: که بدون بال هستند دارای دگردیسی کم و یا فاقد دگردیسی هستند. شکم دارای زواید شکمی به اضافه دنباله است و دارای چندین راسته اند.مانند: راسته پرتورا، راسته دیپلورا و...، و همچنین کک ها از این طبقه هستند.
2)زیر رده بال داران یا حشرات بال دار: این حشرات دارای بال هستند بعضی دارای بال بعضی بدون بال یا بال تغییر یافته هستند. غیر از دنباله های شکمی و زواید تناسلی زایده های دیگری در آنها موجود نیست.مانند: مگس، زنبور عسل، پشه، پروانه، سنجاقک، ملخ، سوسک و... [۱]

علم حشره شناسی انسانی

این علم، دانشی است که به رابطه بین انسان و حشرات می پردازد. تمرکز این دانش بر مطالعه کاربردهای حشرات در جوامع گوناگون است. از حشرات در تهیه داروها، مراسم مذهبی و نیز به عنوان غذا استفاده می شود.
الف) حشرات به عنوان غذا:
به استفاده افراد از حشرات به عنوان غذای خوراکی،[۲] می گویند. بسیاری از حشرات را در جوامع گوناگون به عنوان غذاهای لذیذ می شناسند در حالیکه در فرهنگ های بسیار دیگری از جمله فرهنگ اسلام ،خوردن حشرات کاری ناپسند است. از حشرات بسیاری همچون کرم ها، پیله های پروانه و بید، عنکبوت ها و در تهیه غذا استفاده می شود.
ب) حشرات در پزشکی:
امروزه با پیشرفت علوم و فنّاوری به اینجا رسیدیم که می شود از حشرات در درمان بسیاری از بیماری ها کمک گرفت که در بالا به برخی از آنها اشاره کردیم. از باورهای دیرین پزشکی سنتی در بسیاری از کشورها آمده که گیاهان یا حشراتی که به عضوی از بدن انسان شبیه هستند برای درمان بیماری های آن عضو مفیدند. برای مثال در مکزیک از ران ملخ[۳]به عنوان درمان دردهای مزمن استفاده می شود.
ج) حشرات در مراسم دینی:
در آمازون باسین، قبیله های توپیایی_گوارانی در آیین های مذهبی خود [۴]از در مراسم بلوغ دختران استفاده می کنند. از مورچه خرمن بردار کالیفرنیا که گونه ای از مورچه های قرمز در جنوب آمریکاست برای سده ها در آیین های مذهبی استفاده می شده تا افراد را به خلسه برد. آنها مقادیر زیادی از مورچه های قرمز را زنده زنده می جوند که در حین گوارش باعث پدید آمدن حالت ناهوشیاری عمیقی می شود و آنرا باعث حضور امداد غیبی و کمک به فرد در طول زندگی اش می دانند. [۵]

حشرات در قرآن کریم

نام برخی حشرات در آیات قرآن آمده که فهرست وار اشاره می شود.
الف) موریانه(دَابَّهُ الاَرض) نام این حشره یک بار در قرآن، و آن هم در سورۀ سبأ آیه 14ذکرشده است.
خداوند سبحان می فرماید :فَلَمَّا قَضَیْنَا عَلَیْهِ الْمَوْتَ مَا دَلَّهُمْ عَلَى مَوْتِهِ إِلَّا دَابَّةُ الْأَرْضِ تَأْکُلُ مِنْسَأَتَهُ فَلَمَّا خَرَّ تَبَیَّنَتِ الْجِنُّ أَنْ لَوْ کَانُوا یَعْلَمُونَ الْغَیْبَ مَا لَبِثُوا فِی الْعَذَابِ الْمُهِینِ

ب) مورچه(النَّمل): نام این حشره سه بار به شکل متوالی در یک آیه و در یک سوره ذکر شده است. وآن سوره نیز سوره نمل می باشد که به اسم این حشره نامیده شده است.خداوند متعال در سوره نمل آیه18 می فرماید: حتّی إذا أتَوا عَلَی وادِالنََّملِ قَالَت نَملَهٌ یَا اَیُّهَا النَّملُ ادخُلُوا مَساکِنَکُم لَا یَحطِمَنَّکُم سُلَیمَانُ وَ جُنُودُهُ وَهُم لَا یَشعُرُونَ.

پ)زنبور عسل(النَّحل): یک سوره در قرآن به نام این حشره نامگذاری شده است. درقرآن فقط یک بار نام زنبورعسل ذکر شده که آن هم در سوره نحل می باشد.در آیه68 این سوره آمده است: وَ أَوحَی رَبُّکَ اِلَی النَّحلِ أن اتََّخِذِی مِنَ الجِبالِ بُیُوتَاً وَ مِنَ الشَّجَرِ وَمِمّا یَعرِشُونَ.

ت)شپش(القُمَّل): نام این حشره تنها یک بار در سوره اعراف آیه133 بیان شده است.آنجایی که خداوند متعال می فرماید: فَأَرسَلنَا عَلَیهِمُ الطُّوفَانَ وَالجَرادَ وَالقُمَّلَ وَالضَََّفَادِعَ وَالدَّمَ آیَاتٍ مُفَصَّلَاتٍ فَاستَکبَرُوا وَکَانُوا قَومَاً مُجرِمینَ.

ث)پروانه(الفَرَاش): تنها جایی از قرآن کریم که از این حشره یاد شده سوره القارعه آیه شریفه4 می باشد که خداوند می فرماید: یَومَ یَکُونُ النَّاسُ کَالفَراشِ المَبثُوثِ.

ج)عنکبوت: نام این حشره دوبار به شکل متوالی در یک آیه آمده است. و همچنین یک سوره به نام این حشره نامگذاری شده است.خداوند متعال در آیه41 سوره عنکبوت می فرماید: مَثَلُ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِن دُونِ اللهِ اَولِیَاءَ کَمَثَلِ العَنکَبُوتِ اتَّخَذَت بَیتَاً وَإنَّ أَوهَنَ البُیُوتِ لَبَیتُ العَنکَبُوتِ لَو کَانُوا یَعلَمُونَ.

چ)مگس(الذُّبَاب): نام این حشره در سوره حج، دوبار بصورت متوالی در یک آیه بیان شده است. خدای سبحان در آیه73 سوره حج می فرماید: یَا اَیُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ فَاستَمِعُوا لَهُ إنَّ الَّذِینَ تَدعُونَ مِن دُونِ اللهِ لَن یَخلُقُوا ذُبَابَاً وَلَو اجتَمِعُوا لَهُ وَإن یَسلُبهُمُ الذُّبَابُ شَیئَاً لَا یَستَنقِذُوهُ مِنهُ ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالمَطلُوبُ.

ح) ملخ( الجَرَاد): در قرآن کریم از این حشره دوبار و در دو سوره اعراف و قمر یاد شده است. خداوند سبحان در آیه133 سوره اعراف می فرماید: : فَأَرسَلنَا عَلَیهِمُ الطُّوفَانَ وَالجَرادَ وَالقُمَّلَ وَالضَََّفَادِعَ وَالدَّمَ آیَاتٍ مُفَصَّلَاتٍ فَاستَکبَرُوا وَکَانُوا قَومَاً مُجرِمینَ.
و در سوره قمر آیه 7 می فرماید: خُشّعَاً اَبصَارُهُم یَخرُجُونَ مِنَ الأَجدَاثِ کَأَنَّهُم جَرَادٌ مُنتَشِرٌ.

خ) پشه(البَعُوض): نام این حشره فقط یک بار و آن هم درسوره بقره آیه 26 آمده است.خداوند سبحان می فرماید: إنَّ اللهَ لَا یَستَحیی أن یَضرِبَ مَثَلَاً مَا بَعُوضَهً فَمَا فَوقَهَا فَأَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا فَیَعلَمُونَ أنَّهُ الحَقُّ مِن رَبِّهِم وَأمَّا الَّذِینَ کَفَرُوا فَیَقُولُونَ مَاذَا أرَادَ اللهُ بِهَذَا مَثَلاًََ یُضِلُّ بِهِ کَثِیرَاً وَ یَهدِی بِهِ کَثِیرَاً وَمَا یُضِلُّ بِهِ اِلَّا الفَاسِقِینَ.

حشرات در روایات

1)ملخ: امام علی(علیه السلام): اگر خواهی در شگفتی «ملخ» سخن بگو که خداوند برای او دو چشم سرخ با دوحدقه چنان ماه تابان آفریده و به او گوش ودهان متناسب اندامش بخشیده است. ملخ دارای حواس نیرومند و دو دندان پیشین است که گیاهان را می چیند و دو پای داس مانند که اشیاء را بر می دارد. [۶]

2) شب پره(خفّاش): امام علی(علیه السلام): حمد وسپاس خداوندی را که....در شب پره ها دو بال قرار داد. نه آنقدر نازک که در هم بشکند ونه چندان که سنگینی کند. [۷]

3)شپش: الإمامُ الصّادقُ(علیه ‏السلام): إنَّ اللّهَ عزَّوَجَلَّ تَطَوّلَ عَلَى عِبادِهِ بالحَبّهِ فَسَلّطَ عَلَیهَا القُمَّلَةَ ، وَلَولَا ذَلکَ لَخَزَنَتْهَا المُلُوکُ کَمَا یَخْزُنونَ الذَّهَبَ والفِضَّةَ[۸] امام صادق(علیه ‏السلام): خداوند عز و جل با نعمت دانـه (گـنـدم ...) بـر بندگانش منت نهاد و شپش را آفت آن قرار داد و اگر نه چنین بود زمامداران آن را نیز همچون زر و سیم مى‏ اندوختند.
رسول اللّه‏(صلى‏ الله ‏علیه و ‏آله و سلّم) مِن وَصِیَّتِهِ لِعَلِیٍ علیه‏السلام: یا عَلِیُّ ، تِسعَةُ أشیاءَ تورِثُ النِّسیانَ : أکلُ التُّفّاحِ الحامِضِ ، وأکلُ الکُزبُرَةِ ، وَالجُبنِ ، وسُؤرِ الفَأرَةِ ، وقِراءَةُ کِتابَةِ القُبورِ ، وَالمَشیُ بَینَ امرَأَتَینِ ، وطَرحُ القَمَّلَةِ ، وَالحِجامَةُ فی النُّقرَةِ ، وَالبَولُ فِی الماءِ الرّاکِدِ [۹] پیامبر خدا(صلى‏ الله ‏علیه و ‏آله و سلّم) در سفارش ‏هاى ایشان به حضرت على(علیه ‏السلام): اى على! هفت چیز است که فراموشى مى ‏آوررد: خوردن سیب تُرش ، خوردن گشنیز ، پنیر و پس‏مانده موش ، خواندن نوشته‏ هاى روى قبر ، راه رفتن میان دو زن ، افکندن شپش ، حجامت در گودىِ پسِ سر ، و ادرار کردن در آب راکد.

4)مورچه: رسولُ اللّه(صلى الله علیه و آله): یُحشَرُ المُتَکبِّرُونَ الجَبّارُونَ یَومَ القِیامَةِ فی صُوَرِ الذَّرِّ ، یَطَؤهُم النّاسُ لِهَوانِهِم علَى اللّه ِ عزّ و جلّ [۱۰] پیامبر خدا(صلی الله علیه و آله و سلم): گردنکشان متکبّر در روز قیامت به صورت مورچه محشور می شوند و مردم آنان را به خاطر بی اعتنایی به خداوند عزّ وجلّ، لگد مال می کنند.

الإمامُ الصّادقُ(علیه السلام): فاز و اللّه ِ الأبرارُ ، أ تدری مَن هُم؟ هُمُ الّذینَ لا یُؤذُونَ الذَّرَّ [۱۱]
امام صادق (علیه السلام): به خدا سوگند که نیکان رستگارند.آیا می دانید آنها چه کسانی هستند؟ کسانی که آزارشان به مورچه ای نمی رسد.

الإمامُ الصّادقُ(علیه ‏السلام): نهى رسولُ اللّه صلى‏ الله ‏علیه و ‏آله و سلّم أن یُؤکَلَ ماتَحمِلُ الَّنملَةُ بِفِیها وقَوائمِها [۱۲]
امام صادق(علیه ‏السلام): رسول خدا صلى‏ الله ‏علیه و ‏آله و سلّم از خوردن چیزى که مورچه با دهان و پاهاى خود حمل مى‏ کند ، نهى فرمود.

در حدیثی از حضرت صادق(علیه السلام) آمده است: « لابَأسَ تَقتُلُ النَّملَ آذَتکَ أو لَولَم تُوذَکَ»؛
کشتن مورچه اشکالی ندارد چه آزاری به تو برساند و چه نرساند. [۱۳]

5)زنبورعسل: الامام علی(علیه السلام) ـ لِشیعَتِهِ ـ : کونوا فی النّاس کالنَّحلَةِ فی الطَّیرِ ؛ لَیسَ شَیءٌ مِنَ الطَّیرِ إلاّ و هُوَ یَستَخِفُّها ، و لَو یَعلَمونَ ما فی أجوافِها مِنَ البَرَکَةِ لَم یَفعَلوا ذلکَ بِها.. [۱۴]

امام علی (علیه السلام) خطاب به شیعیان خود فرمود: درمیان مردم همچون زنبور عسل در میان پرندگان باشید که هیچ پرنده ای آنها را به چیزی نمی گیرد، حال آنکه که اگر می دانستند در درون زنبورهای عسل چه نعمتی است آن طور آنها را دست کم نمی گرفتند.

الامام علی(علیه السلام): خُذوا مِن کُلِّ عِلمٍ أحسَنَهُ ، فإنَّ النَّحلَ یَأکُلُ مِن کُلِّ زَهرٍ أزیَنَهُ...
امام علی(علیه السلام):از هر دانشی بهترین آن را فرا گیرید چرا که زنبور عسل از هر گلی زیباترینش را می خورد و..[۱۵]

6)پروانه: رسولُ اللّه(صلى الله علیه و آله و سلم): مَثَلی و مَثَلُکُم کَمَثَلِ رجُلٍ أوقَدَ نارا فَجَعلَ الفَراشُ و الجَنادِبُ یَقَعْنَ فیها و هُو یَذُبُّهُنَّ عَنها ، و أنا آخِذٌ بحُجَزِکُم عَنِ النّارِ و أنتُم تَفَلَّتونَ مِن یَدِی.
پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم): حکایت من و شما ،حکایت مردی است که آتش افروخته و پروانه ها و ملخ ها خود را به درون آن می اندازند و او آنها را از آتش دور می کند. من هم کمربندهای شما را گرفته ام و از آتش دورتان می کنم و شما از دستان من می گریزید(وبه سوی آتش می روید).[۱۶]

7)عنکبوت: الامام علی(علیه السلام): تَرکُ نَسجِ العَنکبوتِ فی البُیوتِ یُورِثُ الفَقرَ...
امام علی(علیه السلام): وجود تارهای عنکبوت در اتاق ها فقر می آورد...[۱۷]

8)مگس رسول الله(صلى الله علیه و آله و سلم): خَلَقَ اللّه ُ الملائکةَ مِن نورٍ ، و إنّ مِنهُم لَملائکةً أصغَرَ مِن الذُّبابِ.
پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم): خداوند فرشتگان را از نوری آفرید و در میان آنان فرشتگانی هستند که از مگس کوچکترند.[۱۸]

9)پشه: الإمامُ علیٌّ(علیه السلام): مِسکینٌ ابنُ آدمَ ! مَکْتومُ الأجَلِ، مَکْنونُ العِلَلِ ، مَحْفوظُ العَملِ ، تُؤْلِمُهُ البَقَّةُ ، و تَقتُلُهُ الشَّرْقَةُ ، و تُنْتِنُهُ العَرْقَةُ
امام علی(علیه السلام): بینوا آدمی زاد، مرگش پوشیده است و بیماری هایش نهفته وکردارش نوشته می شود. پشه ای اورا می آزارد و جرعه ای گلو گیر او را از پا در می آورد وعرق او را بدبو می کند.[۱۹]

فهرست جامع از حشرات مشهور

پشه، مگس، زنبور عسل، کرم خراط، ملخ، خرمگس، سوسک، شته، موریانه، بیدکاغذ، بیدلباس ، مار، مارمولک، سوسمار، چلپاسه، جوجه تیغی، ساس، سنجاقک، کک، پروانه، کفش دوزک، شب پره، کرم ابریشم، مورچه، دم جنبانک، زنجرک سیب زمینی، کرم درخت، کنه نمونه هایی از حشرات هستند که خوردن آنها نوعی منکر محسوب می شود.

معجزات قرآن در مورد حشرات

اعجاز علمی قرآن در سوره عنکبوت

در سوره عنکبوت آیه ۴۱ آمده است:
مَثَلُ الَّذِینَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِیَاءَ کَمَثَلِ الْعَنْکَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَیْتًا وَإِنَّ أَوْهَنَ الْبُیُوتِ لَبَیْتُ الْعَنْکَبُوتِ لَوْ کَانُوا یَعْلَمُونَ
داستان کسانى که غیر از خدا دوستانى اختیار کرده‏ اند همچون عنکبوت است که خانه‏ اى براى خویش ساخته و در حقیقت اگر مى‏ دانستند سست‏ ترین خانه ‏ها همان خانه عنکبوت است.
این آیه دارای سه نکته بسیار ظریف است:
الف)واژه عنکبوت به صورت مفرد سوم شخص مونث به کار برده شده است.
عنکبوت ها بعد از جفت گیری بصورت انفرادی زندگی می کنند که فعل آیه برای زندگی نیز مفرد است،حتی در بسیاری از عنکبوت ها مثل بیوه سیاه جفت بعد از تولید مثل توسط جنس ماده خورده میشود و در تعدادی از عنکبوت ها اندازه جنس نر بسیار کوچکتر از جنس ماده است. ولی برای مورچه و زنبور این افعال بصورت جمع بکار برده شده است چون این جانداران زندگی اجتماعی دارند.
ب) فرآیند بافت تور در عنکبوت مطابق فعلی که در آیه بکار برده شده است در همه عنکبوت ها توسط جنس ماده انجام می گیرد.[۲۰]
ج) در«تفسیر نمونه» آمده است: خانه ی عنکبوت و تارهای او با این که ضرب المثل در سستی می باشد خود از عجائب آفرینش است که دقت در آن انسان را به عظمت آفریدگار آشناتر می کند. تارهای عنکبوت از مایع لزجی ساخته می شود که در حفره های بسیار کوچکی همچون سرسوزن در زیر شکم او قرار دارد.این مایع ترکیب خاصّی است که هرگاه در مجاورت هوا قرار گیرد سخت ومحکم می شود. عنکبوت آنها رابه وسیله چنگال مخصوصش از این حفره ها بیرون کشیده و تارهای خود را از آن می سازد.می گویند هر عنکبوت قادر است با همین مایع بسیار مختصر که در اختیار دارد در حدود 500متر از این تارها بتند.بعضی نوشته اند که سستی این تارها براثر نازکی فوق العاده است وگرنه از تار فولادین که به همین ضخامت باشد، محکم تر است.
عنکبوت ها تارهای بسیار نازکی می تنند بگونه ای که اگر ده تا ازاین تارها را کنار هم بگذاریم باز از یک تار موی انسان نازک تر است.امّا این تارها از موی انسان خیلی محکم ترند چون کِش می آیند و می توانند فشار زیادی را تحمّل کنند.این دقیقاً همان چیزی است که پزشکان برای بخیه زدن از آن استفاده می کنند.[۲۱]

سیستم دفاعی و ارتباطی مورچه ها

مورچه ها جزو شگفت انگیزترین مخلوقات خداوند هستند که بصورت اجتماعی زندگی می کنند و دارای زندگی بسیار پیچیده اجتماعی هستند همچنین مورچه ها می توانند ازطریق علائم شیمیایی به اسم فرمون با همدیگر در ارتباط باشند.
امروزه نشان می دهد که مورچه ها موجودات بسیار اجتماعی هستند و تصمیمات بزرگ را دسته جمعی می گیرند.[۲۲]
در سوره نمل آیه 18 آمده است: حَتَّى إِذَا أَتَوْا عَلَى وَادِی النَّمْلِ قَالَتْ نَمْلَةٌ یَا أَیُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَسَاکِنَکُمْ لَا یَحْطِمَنَّکُمْ سُلَیْمَانُ وَجُنُودُهُ وَهُمْ لَا یَشْعُرُونَ﴿۱۸﴾
تا آنگاه که به وادى مورچگان رسیدند مورچه ‏اى [به زبان خویش] گفت اى مورچگان به خانه‏ هایتان داخل شوید مبادا سلیمان و سپاهیانش ندیده و ندانسته شما را پایمال کنند.
قرآن به خوبی در این آیه به این موضوع اشاره می کند که مورچه ای به سایر مورچه ها اعلام خطر می کند و مورچه ها بطور دسته جمعی از خطر فرار می کنند.[۲۳]
امّا در خصوص چگونه سخن گفتن مورچه ها باید بدانیم که: مورچه ها با تماس بدنی یا برخورد شاخک های خود باهم پیام مبادله می کنند وبرخی از آنها در هنگام خطر با کوبیدن پایشان به کف لانه ، پیام های رمزی مخابره می کنند وبدین وسیله خطر را به مورچه های دیگر گزارش می دهند.[۲۴]

زنبور عسل؛ حشره ای تلاشگر

آیات ۶۸ و ۶۹ سوره مبارکه نحل: وَ أَوْحَى رَبُّکَ إِلَى النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِی مِنَ الْجِبَالِ بُیُوتًا وَمِنَ الشَّجَرِ وَ مِمَّا یَعْرِشُونَ* ثُمَّ کُلِی مِن کُلِّ الثَّمَرَاتِ فَاسْلُکِی سُبُلَ رَبِّکِ ذُلُلاً یَخْرُجُ مِن بُطُونِهَا شَرَابٌ مُّخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ فِیهِ شِفَاء لِلنَّاسِ إِنَّ فِی ذَلِکَ لآیَةً لِّقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ* واژه نَحل از نظر صرفی اسم جنس جمع بوده که می تواند هم مونث و هم مذکر باشد. بنابراین باعنایت به این موضوع که خود واژه«نَحل» مشخص کننده جنسیت نمی باشد، فعل همراه آن جنسیت این واژه را مشخص نموده است. یکی از شگفتی های علمی قرآن در این زمینه آن است که از نظر صرفی، فعل مفرد مونث مخاطب را برای نَحل بکار برده است و این موضوع حقیقتا اعجاز علمی قرآن در این زمینه به شمار می رود چرا که : هر کلنی زنبوران عسل متشکل از سه نوع مختلف زنبوران عسل شامل: زنبوران کارگر، ملکه و زنبوران نر می باشد.
امّا از آنجایی که تمام وظایف و فعالیت های کند و توسط جنس ماده انجام شده و نرها فقط نقش جفت گیری و بارور کردن ملکه را برعهده دارند. لذا مخاطب این آیه زنبورهای کارگر هستند.[۲۵]
نخستین مأموریت زنبور در این آیه ،مأموریت خانه سازی است. واین شاید به خاطر آن است که مسأله مسکن مناسب نخستین شرط زندگی است وبه دنبال آن فعالیت های دیگر امکان پذیر می شود وشاید از ساختن خود عسل هم عجیب تر باشد.
چگونه زنبور این ماده ی مومی مخصوص را تهیه می کند؟ چگونه این کندو های شش ضلعی را با ظرافت و مهندسی فوق العاده دقیقی می سازد؟ خانه هایی که نقشه آن بسیار حساب شده و زوایای آن کاملاً دقیق و یکسان است.[۲۶]
«یَخْرُجُ مِن بُطُونِهَا شَرَابٌ مُّخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ فِیهِ شِفَاء لِلنَّاسِ..» «از درون زنبور عسل، نوشیدنی مخصوص به رنگ های گوناگون خارج می شود که دارویی شفابخش برای مردم نیز هست» و در این ماجرای زندگی زنبوران عسل وارمغانی که آنها برای جهان انسانیت می آورند نشانه ی روشنی از عظمت وقدرت پروردگار است البته برای آنها که تفکّر واندیشه می کنند« إِنَّ فِی ذَلِکَ لآیَةً لِّقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ »[۲۷]
گفتار عجیبی که از«موریس مترلینگ» دانشمند معروف زیست شناس نقل شده، اهمیت تعبیر قرآن را در این باره آشکارتر می سازد.آنجا که می گوید: همین امروز اگر زنبور عسل از بین برود یکصدهزار نوع از گیاهان،گلها ومیوه ها نیز ازبین خواهند رفت واز کجا که اصولاً تمدّن بشری ازبین نرود.[۲۸]
عبارت«مُختَلِفٌ اَلوَانُه» در این آیه ،حقیقت عجیبی را می رساند.رنگ عسل برحسب آن که زنبور بر چه گل و ثمره ای نشسته واز آن گرفته باشد، تفاوت می کند.به همین جهت در پاره ای از موارد رنگ عسل قهوه ای تیره و گاهی نقره ای سفید وگاهی بی رنگ و گاهی زردرنگ ، گاهی شفاف، زمانی تیره ،گاهی زرد طلایی و زمانی خرمایی وحتّی گاهی مایل به تیرگی است.[۲۹]
عبارت «شِفَاءٌ لِلنّاسِ» نیز جالب توجه است: هر زنبور عسل برای رفع گرسنگی خود کافی است که دو یا سه گل را بمکد در حالی که درهر ساعت به طور متوسط روی 250 گل می نشیند وکیلومترها راه می پیماید. هر زنبور عسل در مدت عمر کوتاهش، مقدار معتنابهی عسل تولید می کند.این تلاش و فعالیت چشمگیر او دلیل براین است که تنها برای خودش کار نمی کند بلکه همانطور که قرآن می فرماید«لِلنّاسِ» برای همه ی انسانها تلاش می کند.[۳۰]
چه تعبیر زیبایی خداوند متعال دارد: «وَ اَوحَی رَبُّکَ اِلَی النَّحلِ...» از این جمله رساتر وگویاتر تصوّر نمی شود.هرچند آنچه درباره ی زنبوران عسل ناگفته مانده بسیار بیشتر ازآن است که گفتیم امّا روش تحقیق ما اجازه نمی دهد بیش از این موضوع را دنبال کنیم. ولی آیا همین بیانات مختصر، برای پی بردن به عظمت پروردگار البته برای آنها که اهل فکر واندیشه اند کافی نیست؟

خزندگان در قرآن

یک خزنده با دو اسم در قرآن آمده است، که آنها عبارتند از: 1)مار (الحِیَّه): این خزنده به این اسم فقط یک بار در قصۀ موسی (علیه السلام) در سورۀ طه ذکر شده است.
(فَأَلْقَاهَا فَإِذَا هِیَ حَیَّةٌ تَسْعَی)

2)اژدها (الثُعبَان): دو بار این لفظ در قرآن کریم تکرار شده است، هر دو بار در داستان عصای موسی(علیه السلام) آمده است، یک بار در سورۀ اعراف، و بار دیگر در سورۀ شعراء.
در سورۀ اعراف، آیۀ 107: (فَأَلْقَى عَصَاهُ فَإِذَا هِیَ ثُعْبَانٌ مُبِینٌ)
در سورۀ شعراء، آیۀ 32: (فَأَلْقَى عَصَاهُ فَإِذَا هِیَ ثُعْبَانٌ مُبِینٌ)
فرق بین مار (الحیة) و اژدها (الثعبان) در این است، که در تعبیر قرآنی مقصود از الحیة مار کوچک و ثعبان اژدهای بزرگ می باشد.

مستند حرمت خوردن حشرات و خزندگان

1)آیه 157 سوره اعراف: در قسمتی از این آیه که مربوط به بحث ما است آمده است:« ویحلّ لهم الطّیّبات و یحرّم علیهم الخبائث و ..» در این آیه به تصریح بیان شده که خداوند متعال، خبائث را حرام کرده است. واز آنجایی که حشرات و خزندگان جزء خبائث محسوب می شوند لذا خوردن آنها حرام می باشد.
همانطور که شهید ثانی(ره) در کتاب مسالک الافهام خود بیان داشته : برخی ازفقها همه ی حشرات را جزء خبائث می دانند.[۳۱]

2)روایاتی که از خوردن حشرات نهی می کنند مانند: امام علی (علیه السلام): أنَّه نَهَی عَنِ الضَّبِ وَالقُنفُذِ وَ غَیرِهِ مِن حَشَرَاتِ الأَرضِ.
حضرت از خوردن سوسمار وخارپشت و تمامی حشرات نهی فرمودند.[۳۲]

3)هم نظر بودن همه ی فقها(اجماع): در باب میته کتب فقهی فروعاتی مطرح می شود که یکی از آن فروعات این است که میته نجس آن میته ای میباشد که نفس سائله داشته باشد یعنی وقتی که سر آن حیوان را می برند، خون جهنده داشته باشد. ولی اگر نفس سائله نداشته باشد،این میته وهمچنین خون و فضله اش پاک است. مانند: پشه،کنه،مار،عقرب،قورباغه و امثال اینها. ولی خوردن همه ی آنها حرام است چون از حشرات هستند و در این مسئله اختلافی بین فقها نیست.[۳۳] و همگی حشرات به غیر از ملخ را جزء حیوانات حرام گوشت می دانند.[۳۴]

حشرات وخزندگان در آینه فقه

عنوان حشرات بر جانوران ریز همچون پشه و مگس و نیز جانورانی که درون زمین لانه دارند مانند: مار ،عقرب و موش اطلاق می شود. و فقها از آن در ابواب فقهی همچون: طهارت ، حج، تجارت، صید وذباحه و اطعمه واشربه سخن گفته اند.و از خزندگان فقط در باب اطعمه واشربه بحث شده است.[۳۵]

طهارت

در اینکه حشراتِ دارای خون جهنده و پوستِ قابل استفاده، تذکیه پذیرند یا نه، اختلاف است.
مشهور فقها قول دوّم را پذیرفته اند. امّا بنابر قول اوّل، پوست آنها با تذکیه پاک می شود.[۳۶]
سؤر(به باقی مانده و اضافه های غذا گفته می شود) حشرات پاک است.[۳۷]
ادرار کردن در لانه ی حشرات مکروه است.[۳۸]

حج کشتن حشرات در حال احرام

کشتن یا از بدن انداختن حشراتِ ریز مانند: پشه ،کک و مگس درصورتی بر روی بدن بنشینند و آزاری نرسانند،برای مُحرِم جایز است یا نه، بین فقها اختلاف است.
ولی قول مشهور فقها در شپش،حرمت است. کشتن حشراتی همچون مار وعقرب در صورت ترس از آزار رساندن آنها ،برای مُحرِم جایز است. لیکن در صورت عدم ترس ،مسئله اختلافی است.[۳۹]

تجارت

خرید و فروش حشراتِ دارای منافع حلالِ مورد توجّه عقلاء، مانند: زنبور عسل ،کرم ابریشم جایز وصحیح است.[۴۰]

أطعمه وأشربه (خوردنی ها و آشامیدنی ها)

خوردن حشرات غیر از ملخِ قادر بر پرواز حرام است.[۴۱]
استفتاء: خوردن گوشت جانوران ریز و خزندگان و انواع حشرات مانند:موش، مار ،سوسمار ،مارمولک خرچنگ ،عقرب ،سوسک، زنبور، مورچه، مگس ،پشه، شب پره و انواع کرمها چگونه است؟
پاسخ : حرام است.[۴۲]

حکم فقهی پشه

فضله و خون پشه

فضله پشه ومانند آن که گوشت ندارند[۴۳] و نیز خون حیواناتی که مانند پشه خون جهنده ندارند ، پاک است. [۴۴]
خون منتقل شده به بدن پشه: خون نجس با انتقال به بدن حیوانی مانند پشه که خون آن پاک است، پاک می شود.[۴۵]
شک در نجاست خون پشه: اگر کسی پشه ای را که بر بدنش نشسته،بکشد ونداند خونِ بیرون آمده از آن از خود پشه است یا از بدن او مکیده ، پاک است.
همچنین اگر بداند از بدن او مکیده ولی جزء بدن پشه شده است ،پاک می باشد.[۴۶]
خوردن پشه: از آنجایی که پشه از خبائث است ،خوردن آن حرام می باشد.[۴۷]

حشرات مفید و مضرّ در علم امروزی

حشرات اهمیت بسیار زیادی در زندگی انسان ها دارند و بشر از بدو خلقت دارای رابطه کاملا نزدیکی با این موجودات بوده و از بسیاری جهات نیز زندگی سایر موجودات از جمله انسان ها وابسته به این جانداران کوچک است.و براساس این ارتباط حشرات را به دوگروه تقسیم می کنیم:
الف) حشرات مفید
ب) حشرات مضرّ

حشرات مفید

این حشرات که تحت عنوان حشرات مفید نامیده می شوند ، در عرصه طبیعت نقش مهمی را در جلوگیری از تکثیر سریع آفات و برقراری تعادل حیاتی دارا می باشند. در ذیل بطور خلاصه به برخی از گونه های حشرات مفید، جهت آشنایی هر چه بیشتر، بطور خلاصه اشاره می کنیم:

1)زنبور پرکار و زحمت کش

یک نمونه بسیار آشنا از این گونه حشره های مفید زنبورعسل است. عسل، محصول معروف زنبورها است که خواص شگفت انگیزی دارد. اما بدون گرده افشانی که شغل دیگر این حشره است، درختان میوه بار نمی دهند. زنبورها در سراسر جهان در معرض خطر نابودی هستند. در برخی کشورها، مثلا در بخش هایی از چین حتی نسل آنها منقرض شده است. گناه این انقراض نسل هم به گردن مواد شیمیایی دفع آفات گیاهی و همچنین نوعی کنه است.

2)کفشدوزک، زیبا و مفید

کفشدوزک ها در حقیقت شته و شپشک می خورند. شاید به همین خاطر است که انسان ها کفشدوزک ها را دوست دارند. یک کفشدوزک تا 50 شپش و شته را در روز از بین می برد. این رقم در طول زندگی پربار یک کفشدوزک به چندین هزار شته و شپش می رسد. کفشدوزک ها بهترین موجودات در مبارزه بیولوژیک با آفت ها به شمار می روند. بدون ذره ای مواد شیمیایی کشاورزان می توانند با یاری کفشدوزک ها آفت هایی چون شته ها و شپشک های مضر را از محصولاتشان دور کنند..

3)راهزنان کوچک و سودمند

سوسک های خاکی با دزدی روزگار می گذرانند اما خبر خوش این است که این راهزنان کوچک بیش از همه جانورانی را شکار می کنند که ما با کمال میل می خواهیم از دستشان خلاص شویم مانند حشره های راسته «ایزوپودا» یا کرم پیله یا حلزون ها که آنها را در بسیاری از نقاط زمین می توان پیدا کرد و برای موجودات دیگر مزاحمت ایجاد می کنند..

4)عنکبوت ها را نکشید

جانورانی که وجود هشت پا در بدنشان باعث شده در دسته حشره ها قرار نگیرندچرا که عنکبوت ها هرچه را که از نظر ما مزاحم و مضر است شکار می کنند و می خورند مثل پشه، بید، مگس و شته که برای ما مزاحم و برای آنها غذای خوشمزه به شمار می روند. به خاطر تمام این خدماتی که ارائه می کنند از آنها نترسید، حالتان را به هم نزنند، پا رویشان نگذارید بلکه خوشحال باشید که آنها وجود دارند.[۴۸]

5)نقش حشرات در اقتصاد

ابریشم الیافی است که از بزاق کرم ابریشم تولید می شود. ودر اصل برای ساختن پیله به کار میرود. موم که از ترشحات غده های زیر شکم زنبور عسل می باشد درصنعت دارو سازی وشمع سازی مورد استفاده قرار می گیرد. به علاوه در پرورش دادن زنبور عسل موم از اهمیت ویژه ای برخوردار است. لاک که از ترشحات غده های سطحیِ بدن بعضی از شپشک ها می باشد. در هندوستان و برخی دیگر از کشورها استفاده از این حشرات به عنوان ماده اولیه تهیه ی لاک بسیار متداول است.[۴۹] مسئله شرعی خرید و فروش حشراتِ دارای منافع حلالِ مورد توجّه عقلاء، مانند: زنبور عسل ،کرم ابریشم،جایز و صحیح است.[۵۰]

6)گرده افشانی حشرات

در بعضی از کشورها استفاده از حشرات گرده افشان به خصوص زنبورها برای بهبود کمّی وکیفی بعضی از محصولات کشاورزی الزامی است. مؤسساتی هستند که حشرات گرده افشان را پرورش داده و به کشاورزان می فروشند.در برخی از کشورها ازجمله:امریکا،کانادا،فرانسه این رویه ، صنعت تازه ای را عرضه کرده است. زنبورها و سایر حشرات گرده افشان به خاطر کمک به رشد میوه ها، سبزیجات، دانه های روغنی، قهوه، کاکائو و ادویه جات، ارزشی برابر 220 میلیارد دلار در سال را دارا هستند..

7) حشرات منبع غذایی برای انسان ودام ها

ملخ ها مورد استفاده انسان قرار می گیرند. استفاده از این موجودات به عنوان ماده غذایی راه تازه ای است که برای جبران کمبود مواد غذایی در آینده توسط برخی از دانشمندان پیشنهاد شده است. تعداد زیادی از حشرات خوراک ماهیان هستند و در پرورش مصنوعی ماهی نقش بسزایی دارند. ونیز از منابع جدید تأمین مواد پروتئین دار مرغداری ها می باشند.[۵۱] مسئله شرعی: خوردن حشرات غیر از ملخِ قادر بر پرواز حرام است.[۵۲]

8) نقش حشرات در تحقیقات علمی

حشرات یکی از بهترین موجودات آزمایشگاهی هستند که در مطالعات بیولوژیکی و ژنتیکی کاربرد فراوان و موثری دارند،مانند مگس سرکه که در کشف اصول علم ژنتیک کمک شایانی به محققین نمود.همچنین در مطالعات سم شناسی از مگس خانگی و سوسری به وفور استفاده میشود.بسیاری از اصول جنین شناسی،رفتار شناسی نیز طی بررسی و مطالعه عکس العمل های حشرات کشف شدند.

9)نقش حشرات درنظافت محیط زیست

دولت استرالیا گونه هایی مخصوص از سوسک سرگین را برای پاک کردن مراتع و اماکن از فضولات دام ها مورد استفاده قرار میدهد. این حشرات فضولات دام ها را به صورت گلوله های کوچک درآورده وبه زیر خاک منتقل می کنند وروی آن تخم می گذارند.وبدین ترتیب میلیون ها حشره عمل پخش و زیر خاک کردن کودهای دامی را در مراتع انجام می دهند. به جرأت می توان گفت: اگر حشرات لاشه خوار وجود نمی داشتند برای انسان به سادگی امکان نداشت که محیط اطراف خود را از لاشه واجساد جانوران مرده و گیاهان ونیز آلودگی ناشی از آنها پاک کند.[۵۳]

حشرات مضرّ

این گروه از حشرات از راههای مختلف موجب ضررهای اقتصادی ،آسایشی و جانی برای بشر می شوند که در اینجا به شرح آن می پردازیم. حشرات مضر بطور کلی به سه گروه اصلی تقسیم می شوند:

1)حشراتی که از گیاهان تغذیه می کنند

این نوع حشرات ممکن است بصورت مستقیم به گیاه خسارت وارد کنند. مثل ملخ ها، لارو پروانه ها و سوسک ها که مستقیماً از بخش های مختلف گیاه تغذیه می کنند اعم از برگ، گل، میوه و چوب. و گاهی ایجاد خسارت از طریق تخم گذاری است، بعضی از حشرات مخصوصاً زنجرک ها از طریق تخم گذاری در سر شاخه های ظریف گیاهان به آن ها خسارت وارد می کنند. برخی دیگر از حشرات مانند گروه شته ها با ایجاد خسارت از طریق انتقال بیمارهای ویروسی،باکتریایی و مایکوپلاسمائی و احتمالاً قارچی در ضرر رساندن به گیاهان نقش ایفا می کنند.

2)حشراتی که از فرآورده های انباری تغذیه می کنند

برخی از حشرات آفات چوب هستندچوب های صنعتی گاهی مورد حمله بعضی از حشرات قرار می گیرند از جمله مهمترین این حشرات موریانه ها هستند.حشراتی هم هستند که از آفات پارچه و منسوجات به شمار می آیند از جمله پروانه های خانواده تی نی ده که گاهی به منسوجات خسارت سنگینی وارد می کنند. وهمچنین حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد محصولات کشاورزی بعد از مرحله کاشت و پس از برداشت در انبار توسط آفات مختلف از بین می روند.

۳) حشراتی که انسان و سایر جانوران را مورد حمله قرار میدهند

حشرات آزار دهنده مثل تعدادی از پشه ها و مگس ها. گرچه ممکن است که ناقل بیماری مهمی نباشند ولی به هر ترتیب باعث سَلب آسایش از انسان می شوند. حشراتی هم هستند که نیش آنها سمی است مانند تعدادی از زنبورها.برخی دیگر از حشرات به عنوان انگل خارجی مثل کک ها و شپش ها و در مواردی ساسها که با تغذیه از خون انسان گاهی بیماری هایی را به انسان منتقل می کنند وبعضی دیگر به عنوان انگل داخلی مخصوصاً تعدادی از مگس ها.

فوائد خزندگان

بسیاری از گونه های خزندگان، از نظر اقتصادی پر اهمیت می باشند مثلا از پوستشان در جهت تهیه ی چرم استفاده می شود. برخی از گونه ها، به عنوان حیوانات دست آموز جالب، در باغ وحش ها نگهداری می شوند. از خزندگان در صنایع پزشکی نیز استفاده های زیادی می شود.که در اینجا به چند نمونه اشاره می کنیم:

تمساح

عصاره ی گوشت تمساح برای درمان بیماری آسم استفاده می شود و در درمان کمر درد های مزمن و درد های مفاصل کاربرد دارد. آنتی بیوتیک موجود در خون این حیوان، کاهش دهنده ی بسیاری از سموم شیمیایی است و به عنوان خنثی کننده ی ویروس اچ.آی.وی «HIV»نیز در مرحله ی تحقیق قرار دارد. از دندان و استخوان این خزنده نیز برای تولید دارو های ضد سرطان استفاده می شود. مار: سموم حاصله از مار ها، بیش تر برای تهیه ی دارو در صنعت دارو سازی استفاده می شود و برای مداوای بیماری هایی چون سکته های قلبی، مغزی، خونریزی های داخلی، درد های شکمی و... استفاده می شود. مارمولک: از سم مارمولک در درمان بیماری های قلبی، نارسایی کلیوی و همچنین نابینایی ناشی از ابتلا به دیابت استفاده می شود.[۵۴]

موزه حشرات در ایران

اگر شما از جمله دانش پژوهانی هستید که علاقمند به انجام پروژه هایی نظیر پروانه ها را بشناسیم یا تنوع زیستی هستید، اگر قصد دارید با حشره شناسی و رده بندی آن ها آشنا شوید حتماً به موزه حشرات هایک میرزایان سری بزنید. موزه های جانور شناسی، گیاه شناسی و تاریخ طبیعی از مهم ترین ابزارهای مطالعات فونی و تکاملی موجودات زنده و انقراض یافته به شمار می آیند. بدون این موزه ها شناسایی فون و فلور منطقه، پراکنش گونه ها، مطالعات اکولوژیک و بیو جغرافی، مطالعه روابط تکاملی و دیرین شناسی و به خصوص مطالعات مربوط به گونه های زیان آور کشاورزی بومی و وارداتی امکان پذیر نمی باشد. این موزه با همت مهندس هایک میرزایانس بنیانگذاری شد، که پس از درگذشت وی در سال1378، به پیشنهاد وزیر کشاورزی وقت، موزه به نام ایشان نامگذاری شد. او طی سال ها تلاش و کوشش پیگیر و خستگی ناپذیر خود به جمع آوری، بررسی و شناسایی فون حشرات ایران پرداخت و در این راه از کمک های بی دریغ همکارانش برخوردار بود.. این موزه نزدیک به 4 میلیون نمونه از حشرات ایران و چند هزار نمونه از حشرات به ویژه پروانه های بزرگ و زیبای نواحی گرمسیری جهان را در خود جای داده است. نتیجه : امّا آنچه که مهم است و باید مورد توجه قرار گیرد آن است که شرع مقدّس اسلام از خوردن حشرات به جزء ملخ قادر بر پرواز جلوگیری کرده و در واقع دارا بودن برخی از فاکتورهای غذایی موجب حلیّت خبائث نمی شود بنابراین تا جایی که می توانیم باید مسلمانان جهان را از مبتلا شدن به این منکر اقتصادی ،بهداشتی و تغذیه ای دور کنیم.

برای مطالعه بیشتر

الف)کتاب : 1)اسرار منتخب حشرات و کاوشهای علمی در رابطه با آنها:حمید رفیع پور،ناشر:رستم وسهراب ، لاهیجان1388 2)اسرار خزندگان:فاطمه سروش راد،ناشر:حباب،تهران1394 3)آشنایی با جانوران:حسن سالاری،ناشر:مدرسه،تهران1394

ب)مقاله 1)حشره:محمد خلیلی،مجله:چیستا،اسفند74،شماره126،ص566 2)روشهای کنترل حشرات با استفاده ازگیاهان دارویی در طب سنتی ایران:مجید ترابی،سید نیماشریعت پناهی،حمیدرضا حدادزاده،مجله:طب سنتی اسلام وایران،پائیز1392،سال چهارم،شماره3،ص255_265 3)حشرات وصیادان آنها:مجله:مهر،خرداد1316،شماره49،ص97_99 4)خزندگان ایران جغرافیای زیستی سوسماران:محمد بلوچ،مجله:پژوهش های جغرافیایی، خرداد1356،شماره14،ص1_40

فهرست منابع

1)قرآن کریم
2) ابن بابویه،محمدبن علی،من لا یحضره الفقیه، محقّق /مصحّح:علی اکبر غفاری،4جلد،
ناشر:دفترانتشارات اسلامی،1413ه ق،قم_ایران
3) اصفهانی ،فاضل هندی،محمدبن حسن،کشف اللثام والإبهام عن قواعدالأحکام،
محقّق /مصحّح :گروه پژوهش دفترانتشارات اسلامی،11جلد، ناشر:دفتر انتشارات اسلامی،چاپ اوّل،1416ه ق،قم_ایران
4) پاک نژاد،رضا،اوّلین دانشگاه آخرین پیامبر(ص)،40جلد،ناشر:اسلامیه،چاپ سوّم،1360ه ش، تهران_ایران
5) خمینی،سیّدروح الله موسوی،تحریرالوسیله،2جلد،ناشر:مؤسسه مطبوعات دار العلم،چاپ اوّل، قم_ایران
6) خمینی،سیّدروح الله موسوی،توضیح المسائل مراجع،محقّق/مصحّح:سیّدمحمدحسین بنی هاشمی خمینی،2جلد،ناشر:دفتر انتشارات اسلامی،چاپ هشتم،1424ه ق،قم_ایران
7) سیّدیزدی،محمدکاظم طباطبایی،العروه الوثقی فیما تعمّ به البَلوی،2 جلد،ناشر:مؤسسه الأعلمی للمطبوعات،چاپ دوم،1409ه ق، بیروت ـ لبنان
8) شاهرودی،سیّدمحمودهاشمی،فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت(ع)،محقّق/ مصحّح: محقّقان مؤسسه دایره المعارف فقه اسلامی، 3جلد،ناشر:موسسه دایره المعارف فقه اسلامی برمذهب اهل بیت(ع)،چاپ اول،1426ه ق، قم ـ ایران
9) شریف الرضی،محمدبن الحسین،نهج البلاغه،مترجم:محمد دشتی،1جلد،ناشر:پیام مقدس،چاپ نهم ،1391ه ش،قم ـ ایران
10) شهیدثانی،زین الدین بن علی عاملی،مسالک الإفهام الی تنقیح شرائع الإسلام ، محقّق/مصحّح:گروه پژوهش مؤسسه معارف اسلامی ، 15جلد،ناشر:مؤسسه المعارف الاسلامیه،چاپ اول،1413ه ق،قم ـ ایران
11) صاحب جواهر،محمدحسن نجفی،جواهرالکلام فی شرح شرائع الإسلام،محقّق/ مصحّح: عبّاس قوچانی ـ علی آخوندی،43 جلد، ناشر:دار إحیاءالتراث العربی،چاپ هفتم، 1404ه ق،بیروت ـ لبنان
12) کلینی،محمدبن یعقوب،الکافی،محقق/مصحح:علی اکبر غفاری ومحمد آخوندی ، 8جلد، ناشر:دارالکتب الاسلامیه،چاپ چهارم،1407ه ق،تهران_ایران.
13) مجلسی دوم،محمدباقر بن محمدتقی اصفهانی،بحارالأنوار الجامعه لدررأخبارالأئمه الأطهار(ع) ،محقّق/ مصحّح:جمعی ازمحقّقان ،111جلد، ناشر:دار إحیاءالتراث العربی،چاپ دوم،1403ه ق، بیروت ـ لبنان
14) مجله شکار وطبیعت،شماره 72
15) محمدی ری شهری،محمد،میزان الحکمه،مترجم:حمیدرضا شیخی،مصحّح:علی حچیمی ،14جلد،ناشر:مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث،چاپ نهم،1386ه ش،قم_ایران
16) مغربی،ابوحنیفه،نعمان بن محمد تمیمی،دعائم الإسلام،2جلد،ناشر:مؤسسه آل البیت(ع)،چاپ دوّم ،1385ه ق،قم_ایران
17) مکارم شیرازی،ناصر،تفسیر نمونه،27جلد،ناشر:دارالکتب الإسلامیه،چاپ اول،1374ه ش،تهران ـ ایران
18) منتظری،حسین علی،معارف واحکام نوجوانان،محقّق/مصحّح:ناصرمکاریان،1جلد،ناشر:نشر سرایی،چاپ اوّل،1423ه ق،قم_ایران
19) نراقی،مولی احمد بن محمدمهدی،مستندالشیعه،محقّق /مصحّح:گروه پژوهش مؤسسه آلالبیت(ع)،19جلد،ناشر: مؤسسه آل البیت(ع)،چاپ اوّل،1415ه ق،قم_ایران
20) سایت ایکنا با اندکی تلخیص http://www.iqna.ir
21) سایت ایسنا بااندکی تغییر http://www.isna.ir
22) سایت دانشنامه رشد با اندکی تغییر http://www.danesh.roshd.ir
23) سایت حشره شناسی در قرآن کریم بااندکی تلخیص http://www.miraclesofthequran.persianblog.ir
24) سایت سرزمین رؤیاها با اندکی تلخیص http;//www.sarzamineroyaha.blogsky.com
25) سایت نگین دشت http;//www.negindasht.com
26) سایت ویکی پدیا http://www.wikipedia.org

پانویس

  1. http://www.danesh.roshd.ir
  2. سایت دانشنامه رشد با اندکی تغییر http://www.danesh.roshd.ir
  3. <https://fa.wikipedia.org/wiki>
  4. <https://fa.wikipedia.org/w/index.php
  5. سایت ویکی پدیا http://www.wikipedia.org
  6. نهج البلاغه،خ185
  7. همان،خ155
  8. بحار الأنوار ،ج 103 ،ب87 ،ح 3
  9. من لا یحضره الفقیه ، ج 4 ، ص361
  10. میزان الحکمه،ج2،ص172
  11. همان،ج1،ص123
  12. الکافی،ج5،ص307
  13. بحارالانوار،ج64،ص268
  14. میزان الحکمه،ج7،ص398
  15. همان،ج8،ص112
  16. ) همان،ج10،ص329
  17. ) همان،ج9،ص196
  18. ) همان،ج11،ص28
  19. ) میزان الحکمه،ج1،ص494
  20. سایت حشره شناسی در قرآن کریم با اندکی تلخیص http://www.miraclesofthequran.persianblog.ir
  21. ) تفسیر نمونه،ج16،ص278و279
  22. <http://www.gozideh-akhbar.com/fcm/?p=913>
  23. ) سایت حشره شناسی در قرآن کریم http://www.miraclesofthequran.persianblog.ir
  24. ) مجله شکار وطبیعت،ش72
  25. ) سایت ایکنا با اندکی تلخیصhttp://www.iqna.ir
  26. ) تفسیر نمونه،ج11،ص298
  27. ) همان،ص304
  28. ) اولین دانشگاه آخرین پیامبر(ص)،ج5،ص55
  29. ) تفسیرنمونه،ج11،ص301
  30. ) همان،ص304
  31. ) مسالک الافهام،ج2،ص239
  32. ) دعائم الاسلام،ج2،ص132
  33. ) درس خارج فقه الطهارت،آیت الله مظاهری،ج38
  34. ) مستندالشیعه،ج15،ص102
  35. ) فرهنگ مطابق مذهب اهل البیت(ع)،ج3،ص305
  36. ) جواهر الکلام،ج36،ص199
  37. ) همان،ج1،ص368
  38. ) مستندالشیعه،ج1،ص394
  39. ) جواهر الکلام ج18، ص365
  40. ) تحریرالوسیله،ج1،ص495
  41. ) جواهرالکلام،ج36،ص296
  42. ) معارف واحکام نوجوانان،ص348
  43. ) توضیح المسائل مراجع،ج1،ص681،م84
  44. ) العروه الوثقی،ج1،ص135
  45. ) همان،ج1،ص282
  46. ) توضیح المسائل مراجع،ج1،ص125،م206
  47. ) همان،ج36،ص319
  48. ) سایت ایسنا بااندکی تغییرhttp://www.isna.ir
  49. ) سایت نگین دشت http;//www.negindasht.com
  50. ) تحریرالوسیله،ج1،ص495
  51. ) سایت نگین دشت http;//www.negindasht.com
  52. ) جواهرالکلام،ج36،ص296
  53. ) سایت نگین دشت http;//www.negindasht.com
  54. ) سایت سرزمین رؤیاها بااندکی تلخیصhttp;//www.sarzamineroyaha.blogsky.com