فرهنگ مصادیق:خلوت با نامحرم

از پژوهشکده امر به معروف
(تغییرمسیر از خلوت با نامحرم)
پرش به: ناوبری، جستجو
خلوت با نامحرم

کتب مرتبط

ردیف عنوان

مقالات مرتبط

ردیف عنوان

مصادیق مرتبط

ردیف عنوان

چندرسانه ای مرتبط

ردیف عنوان

مرتبط های بوستان

ردیف عنوان

نرم افزارهای مرتبط

ردیف عنوان

نویسنده: صالح ویسی
تهیه و تدوین: پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر قم-۹۵/۸/۳
کلید واژه‌ها: خلوت، نامحرم، اجنبی، روابط دو جنس

مقدمه

چگـونگی ارتـباط بین محرم و نامحرم از دیرباز بـین انسـانها مـورد بحث و گفت وگو بوده است. در ادیان توحیدی و در میان بسیاری از جوامع بشری ارتباط محرم و نامحرم دارای حدود و ضوابط مشخص است. هـرچـند میزان و نحوه ی ارتـباط محرم و نامحرم بین مومنان در ادیان الهی و پیروان مکاتب مادی متفاوت است اما لازم بودن ضوابـط در این عرصه، اصلی پذیرفته شده در بین مردم است.
دین مبین اسلام برای خلوت با نامحرم ضوابط و اصولی را مشخص فرموده و از مومنان و مسلمانان خواسته است که با رعایت این اصول و ضوابط سعادت فردی و اجتماعی خود در دنیا و آخرت را تضمین نمایند. اسلام در مـساله ی ارتـباط دختر و پسر یا زن و مرد، نه آن چنان سخت گیرانه نظر می‌دهد که هر گونه ارتباط گفتاری، دیداری و شنیداری را ممنوع سازد و نه آن چنان ولنگارانه و تساهل مآبانه نظر می‌دهد که هرگونه ضابطه و حریمی را در ارتـباط بـا دو جنس مـخالف غیر محارم، بی اعتبار اعلام نماید.
خلوت با نامحرم برای انسانی که دارای غریزه جنسی است هرچند هیچگونه قصد و انگیزه شهوانی فی مابین طرفین نباشد دارای اثرات سوء وضعی بر روح و روان آنها می‌باشد، که در ادامه به این موارد اشاره خواهد شد.
این پژوهش با بررسی آیات قرآن کریم و روایات و سیره معصومان (علیهم السلام) و فتاوای علماء و فقهاء به موضوع خلوت با نامحرم پرداخته و از جنبه‌های اجتماعی و اخلاقی به تاثیرات آن در میان طرفین در اجتماع نگریسته و راه‌های کنترل و پیشگیری مناسب و در خور وضعیت کنونی با بیانی ساده به رشته تحریر درآورده است.
هدف از این پژوهش بررسی موضوع خلوت با نامحرم و آثاری که بر آن مترتب است می‌باشد. و در ادامه دیدگاه قرآن و روایات و نظر فقهای معاصر نیز مورد بررسی قرار می‌گیرد.

مفهوم شناسی

خلوت: تنها ماندن با کسی را خلوت گویند. گاه کنایه از تخلّی و گاه کنایه از آمیزش است.
خلوت، در کلمات فقها گاه با اضافه به اجنبی به کار رفته، که عبارت است از تنها ماندن با نامحرم بدون حضور فردی سوم که از او شرم و حیا می‌شود و گاه کنایه از تخلّی یا آمیزش است. برخی از علماء تخلّی را تحت عنوان احکام خلوت و برخی، تحت عنوان آداب خلوت مطرح کرده‌اند. از احکام خلوت به معنای نخست در باب نکاح و طلاق سخن گفته‌اند.[۱]
از عبارات برخی علماء چنین به نظر می‌رسد که مراد از خلوت با نامحرم آن است که دو نامحرم در یک اتاق در بسته بگونه‌ای که رفت و آمدی در آن اتاق نباشد حاصل می‌شود و اگر این اتاق رفت و آمدهای متوالی دارد یا اینکه مانعی از رفت و آمد در آن نباشد خلوت با نامحرم صدق نمی‌کند.
از بیانات فوق چنین متبادر است که می‌توان برخی از محل‌های کار و مشاغلی که در آنها دو نامحرم به صورت طولانی در یک اتاق دربسته باشند صدق مفهوم خلوت با نامحرم می‌کند.
مراد از نامحرم هر بیننده بالغ و نیز نابالغ ممیّز بجز شوهر و محارم است. [۲]
محارم جمع محرم، یعنی کسانی که به دلیل خویشاوندی، هرگز نمی‌توانند با یکدیگر ازدواج کنند. قرابتی که موجب محرومیت می‌شود بر سه گونه است؛ نسبی، رضاعی و سببی.[۳]
محارم مرد: مادر، مادر بزرگ پدری و مادری به بالا، دختر و نوه‌های دختری و پسری تا آخر، خواهر، دختر خواهر و نوادگان او تا آخر، دختر برادر و نوادگان او تا آخر، عمه و عمه‌های پدران و مادران به بالا، خاله و خاله‌های پدران و مادران به بالا
محارم زن :پدر، پدربزرگ پدری و مادری به بالا، پسر و نوادگان پسری و دختری تا آخر، برادر، پسر برادر و نوادگان او تا آخر، پسر خواهر و نوادگان او تا آخر، عمو و عموهای پدران و مادران به بالا، دایی و دایی‌های پدران و مادران به بالا[۴]

خلوت با نامحرم از دیدگاه قرآن

از دیـدگاه قرآن، ارتباط میان زن و مرد فی نفسه ممنوعیتی نـدارد. طـبیعی اسـت، در جامعه‌ای که معمولاً نیمی از آن را جنس مرد و نـیمی دیـگر را جنس زن تشکیل می‌دهد، چـاره‌ای جز ارتباط دو جنس مخالـف بـا همدیگر نیست. در این بین برخی از روابط خاص استثناء شده‌اند که از جمله آنها خلوت با نامحرم است.
خلوت کردن بین زنـان و مـردان نـامحرم و مـخصوصا دخـتران و پسرانی که در ایّام جوانی و دوره شور و احساسات جـنسی و نـشاط جـسمی به سر می‌برند، بدون رعـایت ضـوابط شرعی، زمینه‌ای برای انجام اعمال منافی عفت و عامل گسترش فساد اخلاقی است که عواقب خطرناکی برای جامعه انسانی به همراه دارد. در این باره هرچند نمونه قرآنی که به صورت مستقیم به بحث خلوت با نامحرم بپردازد وجود ندارد ولی می‌توان از برخی آیات به ضمیمه استفاده نمود از جمله: می‌توان به آیاتی از سوره یوسف اشاره نمود.
وَرَاوَدَتْهُ الَّتِي هُوَ فِي بَيْتِهَا عَنْ نَفْسِهِ وَغَلَّقَتِ الْأَبْوَابَ وَقَالَتْ هَيْتَ لَكَ قَالَ مَعَاذَ اللَّهِ إِنَّهُ رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوَايَ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ‏ (۲۳) وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِهَا لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ كَذَلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشَاءَ إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُخْلَصِينَ‏ (24)[۵]
و آن زنی که یوسف در خانه‌اش بود، از یوسف با نرمی و مهربانی خواستار کام‌جویی شد، و در فرصتی مناسب همه درهای کاخ را بست و به او گفت : پیش بیا که من در اختیار توام یوسف گفت: پناه به خدا، او پروردگار من است، جایگاهم را نیکو داشت، من هرگز به پروردگارم خیانت نمی‌کنم به یقین ستمکاران در هیچ زمینه‌ای پیروز نمی‌شوند .(23)
بانوی کاخ چون خود را در برابر یوسفِ پاکدامن، شکست خورده دید با حالتی خشم‌آلود به یوسف حمله کرد و یوسف هم اگر برهان پروردگارش را که جلوه ربوبیت و نور بصیرت است به چشم دل ندیده بود به قصد دفاع از شرف و پاکی‌اش به او حمله می‌کرد و در آن حال زد و خورد سختی پیش می‌آمد و با مجروح شدن بانوی کاخ، راه اتهام بر ضد یوسف باز می‌شد، ولی دیدن برهان پروردگارش او را از حمله بازداشت و راه هر گونه اتهام از سوی بانوی کاخ بر او بسته شد ما این‌گونه یوسف را یاری دادیم تا زد و خورد ی که سبب اتهام می‌شد و نیز عمل زشت آن بانو را از او بگردانیم ؛ زیرا او از بندگان خالص شده ما از هر گونه آلودگی ظاهری و باطنی بود.(24)[۶]
و نیز می‌توان جریان ملاقات حضرت مریم علیها السلام با حضرت جبرائیل را مطرح نمود که قرآن سخن حضرت مریم را اینگونه بیان می‌دارد.
قَالَتْ إِنِّي أَعُوذُ بِالرَّحْمَنِ مِنْكَ إِنْ كُنْتَ تَقِيًّا (18)[۷]
مریم گفت: من از تو پناه به خدای رحمان می‌برم اگر مرد پرهیزکاری هستی.
می‌توان در مورد هر دو شاهد مثال اذعان داشت که در هنگام خلوت با نامحرم و مرتکب نشدن به گناهان منافی عفت یکی از موثرترین راه‌ها یاد خداوند درآن مهلکه و رعایت تقوای الهی دانست، همان که حضرت یوسف (ع) را نجات داد.
بنابراین، در زمانی که ماهواره، اینترنت و انواع تلفن‌ها و محیطهای کار و تحصیل مختلط وجود نداشت، باز هم این مسئله دارای موضوعیت و مورد ابتلای انسان‌ها، به ویژه جوانان بوده است و این، حاکی از کشش و جاذبه‌ای فوق العاده قوی، بین دو جنس مرد و زن است، که باید با رعایت اصول و ضوابط الهی برقرار باشد. زیرا بی بند و باری و در قید و بند مقررات نبودن باعث هرج و مرج، فساد، گناه و نابودی می‌شود. خداوند متعال بهتر از هر کسی به مصلحت و منفعت انسان‌ها آگاه است، و سنت‌ها و قوانینی که قرار داده باعث نجات و سعادت بشر است.

از دیدگاه روایات خلوت با نامحرم

از جمله مسائلی است که روایاتی در کتابهای حدیثی و اخلاقی در اجتناب از آن وارد شده و ائمه اطهار(ع) با تبیین حلال و حرام، امر به اجتناب از این خلوت‌ها نموده، و مومنان را از این گونه اعمال بر حذر می‌داشتند.
رسول خدا (ص) درمورد گفتگو بین حضرت موسی (ع) و ابلیس چنین می‌فرماید:
«ابلیس موسی را به سه خصلت سفارش کرد که از جمله آنها این بود که گفت: ای موسی هیچگاه با زنی خلوت مکن و او نیز با تو خلوت نکند چون مردی با زنی و زنی با مردی خلوت نمی‌کند مگر اینکه من خودم همراه او خواهم بود نه یارانم. سپس ابلیس رفت در حالی که می‌گفت: ای وای ای داد به موسی آموختم چیزی را که به فرزندان آدم می‌آموزد.»[۸]
روایات بسیاری از ائمه معصومان (ع) در این باره نقل شده است و می‌توان خطر اصلی ارتباط و خلوت با نامحرم را حضور ابلیس در آن لحظه حساس دانست. که با راه‌های مختلف انسان را وسوسه کرده و نسبت به جنس مخالف خود متمایل می‌نماید.
همچین امام باقر (ع) درمورد گفتگوی حضرت نوح (ع) با ابلیس می‌فرماید:
لَمَّا دَعَا نُوحٌ (ع) رَبَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَی قَوْمِهِ أَتَاهُ إِبْلِیسُ لَعَنَهُ اللَّهُ فَقَالَ یَا نُوحُ إِنَّ لَکَ عِنْدِی یَداً أُرِیدُ أَنْ أُکَافِئَکَ عَلَیْهَا فَقَالَ نُوحٌ وَ اللَّهِ إِنِّی لَبَغِیضٌ إِلَیَّ أَنْ یَکُونَ لَکَ عِنْدِی یَدٌ فَمَا هِیَ قَالَ بَلَی دَعَوْتَ اللَّهَ عَلَی قَوْمِکَ فَأَغْرَقْتَهُمْ فَلَمْ یَبْقَ أَحَدٌ أُغْوِیهِ فَأَنَا مُسْتَرِیحٌ حَتَّی یَنْشَأَ قَرْنٌ آخَرُ فَأُغْوِیَهُمْ فَقَالَ لَهُ نُوحٌ مَا الَّذِی تُرِیدُ أَنْ تُکَافِئَنِی بِهِ قَالَ لَهُ اذْکُرْنِی فِی ثَلَاثَهِ مَوَاطِنَ فَإِنِّی أَقْرَبَ مَا أَکُونُ إِلَی الْعَبْدِ إِذَا کَانَ فِی إِحْدَاهُنَّ اذْکُرْنِی إِذَا غَضِبْتَ وَ اذْکُرْنِی إِذَا حَکَمْتَ بَیْنَ اثْنَیْنِ وَ اذْکُرْنِی إِذَا کُنْتَ مَعَ امْرَأَهٍ خَالِیاً لَیْسَ مَعَکُمَا أَحَدٌ.
« آنگاه که حضرت نوح قوم خود را نفرین کرد و هلاک شدند. ابلیس به نزد ایشان آمد و عرض کرد شما همه را هلاک نموده‌اید و من بیکار شده و در استراحت بسر می‌برم ای نوح شما کاری کرده‌ای که من باید جزای آن را بدهم».
حضرت نوح (ع) به ابلیس فرمود: «من تو را مبغوض خویش می‌دارم بگو چه چیزی را در جزا به من می‌دهی؟
ابلیس گفت: تو را نصیحت می‌کنم در سه موطن مرا یاد کنی چرا که نزدیکترین زمانی که من به بنده هستم در یکی از این حالات است. یاد کن از من زمانی که غضب می‌کنی و یاد کن از من زمانی که میان دو نفر داوری می‌کنی و یاد کن از من زمانی که با زنی خلوت می‌کنی که دیگری نزد شما نیست.»[۹] سیره و عرف مسلمانان حاکی از این است که حفظ حریم مردان و زنان و اجتناب از اختلاط باعث سلامت جامعه و در ادامه سالم ماندن افراد اجتماع است.
محمد طیار از یاران امام صادق (ع) می‌گوید: وارد مدینه شدم، چون برای مدتی می‌خواستم در آنجا سکونت کنم، دنبال منزلی برای اجاره می‌گشتم. خانه‌ای پیدا کردم که دارای دو اتاق بود که با یک در از یکدیگر جدا شده بودند. یکی از اتاق‌ها در اختیار زن جوانی بود. به دلیل آنکه این دو اتاق به یکدیگر راه داشتند، از اجاره آن منصرف شدم و صلاح ندیدم در منزلی که زن جوانی زندگی می‌کند، خانه بگیریم. اما آن زن گفت اگر شما این اتاق را اجاره کنی من در را می‌بندم. من نیز به این شرط پذیرفتم. اما بعد از سکونت، آن زن به بهانه اینکه می‌خواهد از نسیم هوا استفاده کند در اتاق را باز می‌گذاشت. در برابر درخواست اکید من برای بستن در مقاومت کرد و حاضر به این کار نشد. به محضر امام صادق (ع) رسیدم و ماجرا را با ایشان در میان گذاشتم. آن حضرت فرمود: «از آنجا به جای دیگر برو؛ زیرا هیچ مرد و زنی در مکانی خلوت نکنند مگر آنکه شیطان سومی آنها باشد.»[۱۰]

خلوت با نامحرم از دیدگاه فقهای معاصر

علماء و فقهاء به تبعیت از قرآن کریم، سیره وسخنان ائمه معصومین (ع) این فعل که، باعث انحراف انسان از مسیر هدایت شده است را تحریم کرده و حکم به حرمت خلوت با نامحرم داده‌اند.
خلوت کردن مرد و زن نامحرم در مکانی با خوف وقوع در گناه حرام است. در اینکه در فرض عدم خوف نیز حرام است یا نه، مسئله اختلافی است. [۱۱]
در این باره حضرت امام خمینی (ره) در توضیح المسایل خویش می‌فرماید:
-ماندن مرد و زن نامحرم در محل خلوتی که کسی در آنجا نیست و دیگری هم نمی‌تواند وارد شود، در صورتی که احتمال فساد برود حرام است و باید از آنجا بیرون بروند.[۱۲]
می‌توان گفتار فقهای عظام را به دو صورت تقسیم نمود. به این بیان که:
برخی از ایشان وقوع معصیت محتمل را شرط دانسته و در صورت این احتمال، آن خلوت را حرام می‌دانند. (آیات عظام: امام، خویی، نوری، تبریزی، وحید)[۱۳]
و برخی از ایشان این احتمال را شرط ندانسته و موضوع خلوت با نامحرم را فی نفسه حرام می‌دانند. خواه احتمال معصیت در آن باشد یا نه؟ ( آیات عظام: گلپایگانی، صافی، زنجانی، مکارم)[۱۴]
ثمره این تفاوت فتوا در آنجا ظاهر می‌شود که بر طبق قول اول اگر احتمال وقوع در معصیت داده نشود خلوت با نامحرم حرام نیست. هرچند احتیاط در ترک آن محل می‌باشد. و بر طبق قول دوم خلوت با نامحرم بدون در نظر گرفتن احتمال وقوع معصیت حرام است. خواه در آن خلوت فعل حرام انجام شود یا خیر؟
البته در هر دو صورت نباید از تاثیرات منفی که میان دو جنس مخالف در خلوت به وجود می‌آید چشم پوشاند چرا که جذابیت زن برای مرد، و مرد برای زن، امر فطری است که خداوند برای تداوم بشریت و تولید نسل در میان آنها به و ودیعه نهاده است.

استفتائات خلوت با نامحرم

سوال.
آیا تنها بودن پزشک مرد با بیمار زن یا بالعکس در مطبّ (با توجه به این که کسی حق ورود بدون هماهنگی و اجازه به داخل مطب را ندارد)، شرعاً اشکال دارد؟
جواب.
اگر خوف وقوع در حرام نباشد، اشکال ندارد.[۱۵]
سوال.
کار کردن زنان و مردان در ادارات در یک اطاق چگونه می‌باشد؟
جواب.
اگر نظر و لمس و یا امور دیگری مثل خلوت مرد نامحرم با زن نامحرم که شرعاً حرام است واقع نشود و موجب فساد اخلاق نباشد فی حدّ نفسه اشکال ندارد و لکن نوعاً خالی از فساد نیست.[۱۶]
سؤال.
سوار شدن زنها با مرد نامحرم در اتومبیل جهت آموزش رانندگی که قهرا در اماکن خلوت انجام می‌شود آیا مصداق خلوت کردن زن و مرد نامحرم می‌باشد و حرام است؟ و اگر در خیابان غیر خلوت باشد با این حال مصداق خلوت کردن محرّم است؟
جواب.
بدون وجود شخص ثالث اشکال دارد.
سؤال.
حضور زنان در اماکنی که به طور حتم با مردان تماس بدنی پیدا می‌کنند مثل اتوبوسها و سالن سینماها و تآتر و غیره چه حکمی دارد؟
جواب.
اگر تماس از روی لباس و بدون قصد شهوت رانی و ریبه باشد مانعی ندارد.[۱۷]
سوال.
لطفاً بفرمایید حکم «چت» بین مرد و زن نامحرم که امروزه معمول شده چیست؟
جواب.
چت کردن مرد و زن نامحرم اگر همدیگر را نبینند و یا نشناسند، ارتباط آنان با یکدیگر دربارۀ مسائل اخلاقی و جنسی نباشد و نیز موجب تحریک و تهییج شهوانی یا سُست شدن کانون خانواده و یا در معرض اتهام قرار گرفتن نباشد مانعی ندارد؛ و اگر همدیگر را ببینند و بشناسند علاوه بر شرایط مذکور باید حجاب و پوشش اسلامی را رعایت کنند و نگاه به قصد لذت و یا محرک نباشد.[۱۸]

مراجعه به پزشک غیر همجنس

سوال.
اگر بیمارِ خانمی که جانش در خطر است، به تنها پزشک مرد روستای دورافتاده مراجعه کند، آیا این پزشک مجاز است هرگونه معاینه ی ضروری را در مورد بیمار انجام دهد؟
جواب.
اگر مریض به پزشک هم جنس (زن) دسترسی ندارد، می‌تواند.
سوال.
در فرض فوق اگر جان بیمار در خطر نباشد، بلکه بیماری خفیف یا متوسط وجود داشته باشد، آیا بیمارِ خانم حتماً باید به پزشک خانم در شهر مراجعه کند و یا در همان جا پزشک مرد مجاز است با انجام معاینات ضروری، اقدام به تشخیص و درمان نماید؟
جواب.
با پیدا نشدن پزشک هم جنس، فرقی نمی‌کند جانش در خطر باشد یا صحّتش در خطر باشد.
سوال.
آیا مراجعه زن به پزشک مرد، در صورتی که پزشک زن در آن رشته موجود باشد جایز است؟ با توجّه به اینکه غالباً به او نگاه می‌شود و گاهی هم از او معاینه به عمل می‌آید.
جواب.
باید از نظر و لمس حرام خودداری شود.
سوال.
اگر پزشکِ حاذقِ زن نباشد، مراجعه زن به پزشک مرد، چه حکمی دارد؟
جواب.
ضرورت باشد، جایز است.[۱۹] به طور کلی در صورت وجود پزشک همجنس، خوب است بیمار به پزشک غیر همجنس مراجعه نکند و اگر معاینه نیاز به نگاه کردن یا لمس جایی از بدن داشته باشد که نگاه به آن یا لمس آن حرام است، مراجعه به غیر همجنس حرام است مگر در موارد زیر: الف: تشخیص بیماری توسط پزشک همجنس ممکن نباشد؛ ب: مراجعه به پزشک همجنس موجب عسر و حرج باشد؛ ج: مراجعه به پزشک همجنس موجب تشدید بیماری یا تأخیر در بهبودی گردد؛ د: موارد اضطراری دیگر.[۲۰]

آثار خلوت با نامحرم

احکام فقهی بر حول محور مصالح و مفاسد می‌چرخند و اگر فعلی حلال یا حرام شد، باید دانست که در آن مصالح یا مفاسد نهفته‌ای موجود است هرچند دلیل آنها روشن نباشند.
حرمت خلوت با نامحرم را می‌توان به دلیل آثار سوء اخلاقی، اجتماعی بر هر دو فرد دانست. چرا که غریزه انسان و ودیعه الهی که همان جذابیت جنس مخالف است در این مواقع که شیطان قرین اوست غالبا از مسیر هدایت دور شده و در ورطه انحراف قرار می‌گیرد.

آثار اخلاقی ( برای طرفین )

دین مبین اسلام توجه بسیاری به پیراستگی جامعه از لوث آلودگی‌های اخلاقی به خصوص آلودگی‌های شهوانی دارد و تاکید می‌کند که اختلاط در اجتماع زمینه ساز هوس انگیزی‌ها و ناهنجاریهای اخلاقی است که باید از آن اجتناب کرد تا محیط سالم داشت.
بدین سان رویارویی زنان و مردان نامحرم باید در محیطی کاملا پیراسته از زمینه‌های یاد شـده بـاشد که در صورت عدم آن، تاثیرات منفی بر فرد و اجتماع نهاده و زمینه ساز گمراهی انسان می‌شود.

فکر گناه

گناهان و اعمال منافی عفت انسان را شبیه به حیوانات نموده که غرق در غرایز شهوانی شده و از انسانیت نیز به دور می‌باشند.
فکر گناه نیز هرچند تا زمانی که به مرحله عمل نرسیده باشد موجب عقاب اخروی برای شخص نیست چرا که عقوبت انسان در جایی است که مرتکب فعل خلافی شده باشد. البته برخی گناهان نیز هستند که قرآن کریم امر به اجتناب از آنها نموده و خطاب بگونه‌ای است که انسان نباید حتی به فکر آن گناه بیفتد (مثل آیه اجتناب از زنا)[۲۱]ولی این افکار همانند لکه سیاهی بر روی سفیدی قلب وارد می‌شوند و رفته رفته این افکار به افعال منتهی شده و مقدمه آنها قرار می‌گیرند. در این باره امام صادق (ع) فرمود: هر گاه مرد گناهی کند، در دلش نقطه سیاهی بر آید، پس اگر توبه کند، محو شود، و اگر بر گناه بیفزاید، آن سیاهی افزایش یابد تا بر دلش غالب شود، سپس هرگز رستگار نشود.[۲۲]
مرحوم مجلسی به نقل از فروع کافی نیز روایتی از امام صادق (ع) بیان می‌دارد که نهایت اهمیت این بحث را روشن می‌کند. ایشان می‌فرماید: حضرت مسیح در جمع حواریون نشسته بود که اصحاب از ایشان تقاضای موعظه نمودند حضرت فرمود: حضرت موسی کلیم الله به اصحاب خود فرمود: زنا نکنید من به شما امر می‌کنم فکر زنا هم نکنید چه برسد به اینکه بخواهید زنا کنید زیرا کسی که به زنا بیندیشد، مانند کسی است که در اتاق زیبا و رنگ آمیزی شده‌ای، آتش روشن کند. در این صورت، هر چند ممکن است خانه در آتش نسوزد؛ لکن دست کم دود، آن را سیاه و خراب می‌کند.[۲۳]
یکی از آثار خلوت با نامحرم را می‌توان افکار منحرفانه بعد از این عمل دانست که انسان را از فعالیتهای مفید اخلاقی بازداشته و موجب می‌شود انسان پیوسته به فکر خلوت بعدی، و چگونگی مواجهه با این عمل باشد.
در همچنین حالتی انسان هدف خویش را رسیدن به سراب می‌داند که در صورت وصال نیز هرگز سیراب نخواهد شد و طمع به خلوت دیگر پیدا می‌کند و تکرار آن سبب می‌شود دیگر نتواند از این باتلاق خارج گردد.

آثار گناه برای نسلهای بعد

یکی از آثار گناه آن است که آدمی مورد خشم خدا قرار می‌گیرد و موجبات رنجش خداوند را فراهم می‌کند و ممکن است آثار این نافرمانی تا نسلها در او باقی بماند. امام رضا (ع) در این باره می‌فرماید: خداوند به یکی از پیامبرانش وحی کرد، رضایتم را در اطاعتم قرار دادم و اگر از کسی راضی شدم، نعمتم را بر او افزون کنم و پایانی برای نعمت من متصور نیست و از طرفی اگر کسی مورد خشم من قرار گیرد، او را لعنت می‌کنم و آثار لعنت من تا هفت نسل او را شامل خواهد شد.[۲۴]

آثار روحی روانی خلوت با نامحرم

سرآغاز لغزش و سقوط در خلوت با نامحرم بحث نگاه به نامحرم است که موجب مفاسد اخلاقی دیگر می‌شود نگاهی که رسول گرامی اسلام (ص) در مورد آن می‌فرماید: نگاه آلوده تیری از تیرهای شیطان است[۲۵]. و ابلیس که خود به این معرکه وارد شده از همین طریق قلب و روان هردو طرف را متاثر کرده و نسبت به هم متمایل می‌سازد. و در نهایت، جذابیت جنس مخالف که به عنوان امانت در اختیار انسان می‌باشد راه انحرافی را در پیش گرفته و موجبات انحطاط اخلاقی طرفین را فراهم می‌کند.
در این باره نبی مکرم اسلام (ص) فرمود: چهار چیز دل را فاسد می‌کند که از جمله آنها خلوت با نامحرم است[۲۶] و نیز می‌فرماید: از گفتگو و اختلاط با زنان بپرهیز. به راستی هیچ مردی با زن نامحرمی خلوت نمی‌کند مگر اینکه در دل او نسبت به وی رغبت پیدا می‌کند.[۲۷]

از بین رفتن عفاف

خلوت با نامحرم سبب حرص و ولع کاذب و از بین رفتن حجب و حیاء می‌گردد.
وقتی جوانی دید جوانان دیگر به راحتی با دختر یا دخترانی خلوت آنچنانی دارند، و یا دختری دید دختران مثل او، با پسران ارتباط برقرار می‌کنند، پیش خود فکر می‌کند، گویا برای این کارها مانعی پیش پای او نیست. و در صورت همرنگ نشدن با دوستان خود احساس می‌کند در جذب جنس مخالف و دوست شدن با آنها ناتوان است و به این جهت حیا و عفت را کنار نهاده، و اقدام به عمل مزبور می‌نمایند که این کار صدمه جدی به سلامت جامعه و عفت عمومی وارد می‌سازد.

خود ارضایی

خلوت با نامحرم تنها باعث یک فعل حرام اجتماعی نمی‌شود بلکه در دراز مدت سبب می‌شود که برخی از افراد مبتلا به آن به انواع گناهان دیگر روی آورند. گناهانی جنسی چون زنا و خود ارضایی از نتایج این فعل قبیح است. چرا که کید و حیله‌های شیطان نسبت به انسان بسیار است و در صورت نبود رابطه کذایی، شخص را به توهم و تفکرهای مسموم دچار می‌کند که در نهایت منجر به خود ارضایی در اینگونه افراد است.
افراد مبتلا به عمل خود ارضایی غالبا صحنه‌ها یا تصاویری از گذشته در ذهن خود انباشته کرده‌اند که نمی‌توانند از آن رها شوند و همین افکار موجب خود ارضایی آنهاست.

آثار اجتماعی

از جمله آثار اجتماعی روابط نامشروع و به خصوص خلوت با نامحرم را می‌توان وسواس فکری در مورد امر ازدواج دانست. زیرا جوانانی که در سن ازدواج به سر می‌برند و از این گونه خلوتها دارند دیگر میلی به ازدواج و مسولیت پذیری ندارند و بعد از چندین سال که سن آنها بالا رفت دیگر دچار وسواس شده و موارد مختلف را به بهانه‌های واهی از دست می‌دهند. البته اگر موفق به ازدواج هم شوند در زندگی مشترک خود دچار مشکل می‌شوند چرا که کوچکترین ناملایمتی در زندگی مشترک باعث می‌شود بازهم شیطان دست به کار شده و همان افکار را به ایشان منتقل کند که این افکار نیز خواسته یا ناخواسته بر روی روابط ایشان با شریک زندگیش تاثیر می‌گزارد. و همین امر موجب می‌شود که شخص از زندگی خود احساس رضایتمندی نداشته باشد و زندگی مشترک را سدی در مقابل آزادی‌های خود ببیند.
از جمله آثار اجتماعی دیگر را می‌توان منزوی شدن شخص دانست که از اجتماع فاصله گرفته و پیوسته به فکر خلوت جدید یا خلوتهای گذشته است، که همین امر به تجربه در نوجوانان و جوانانی که به این رذیله دچار هستند مشهود است.

راه‌های کنترل و پیشگیری

تفکیک جنسیتی فعالیتها

فعالیتهای اجتماعی را می‌توان به دو بخش زنانه و مردانه تقسیم نمود که موجب اختلاط نیز نمی‌باشد. در این باره احادیث فراوانی از ائمه معصومین (ع) به ما رسیده که بین مردان و زنان تقسیم کار نموده و کارهای بیرون خانه را به مرد و کارهای درون خانه و تربیت فرزندان را به زن واگذار کرده است. [۲۸] برخی از روایات در مهارتها و تفریحات نیز برای مرد و زن تفاوت قائل شده و مردان را به شنا و تیراندازی و سوارکاری و زنان را به بافندگی (غزل) تشویق کرده است.[۲۹]که درمورد هرکدام باب مفصلی در کتب ذکر شده نگاشته شده است.

ایجاد امنیت در محیط‌های کار

بسیاری از فضاهای کاری زمینه‌ای برای مزاحمت جنسی و به عبارت بهتر خلوت با نامحرمان را پدید می‌آورد از این رو لازم است سیاست عمومی کشور به کم کردن زمینه اختلاط در محیط‌های کاری به خصوص فضاهای بسته جهت داده شود و این خلاءهای قانونی اصلاح گردد.
محیط‌های کاری امروزه بجهت سهل انگاری مسولان مربوطه حد و مرز محرم و نامحرم را رعایت نمی‌کنند. اینگونه موارد در بیمارستانها و اماکن دولتی به وفور قابل مشاهده است.

اصلاح قانون کار

برای جلوگیری از اختلاط مردان و زنان در اجتماع و در محیط کار باید نظارت بر برخی از قوانین به صورت ویژه باشد. چرا که خلاء‌های قانونی راه فرار بر افراد خاطی را باز نهاده است.
در این باره باید قوانین حضور زنان در اجتماع را به گونه‌ای سروسامان بخشند که هم آنها بتوانند در بیرون از خانه دارای شغل باشند و هم اختلاطی صورت نپذیرد به بیان دیگر باید محیط‌های کار مردان و زنان را از هم متمایز ساخت.

توسعه مشاغل خانگی

فعالیتهای خانگی با وجود سنگینی آن، از این ویژگی برخوردار هستند که می‌توانند براساس میل زن و اقتضائات دیگر زندگی، از جمله بچه داری تنظیم شوند.
انعطاف پذیر بودن فعالیت زنان و انجام تمام یا بخشی از آن اگر در خانه و در عرض وظایف دیگر انجام شود باعث جلوگیری از اختلاط می‌گردد.
مشاغل خانگی می‌توانند تاثیر بسیاری در اقتصاد خانواده ایفا کنند. مشاغلی چون ریسندگی، بافندگی، گلدوزی، خیاطی، صنایع دستی علاوه بر مهارت افزایی و انجام همین امور در خانه می‌توانند سبب کار در کارخانه‌های کوچک خانگی شده و حتی تولید انبوه داشته باشند که در راستای اقتصاد خانه و خانواده انجام شده است.

بهترین راه حل

تفکیک محیط

در بسیاری از مراکز دولتی و خصوصی می‌توان مکان مردان را از زنان متمایز ساخت. مدارس دانشگاه‌ها بیمارستانها و سازمانهای دولتی و غیر دولتی می‌توانند در مکانی متمایز و جدا از جنس مخالف خود به کار و فعالیت بپردازند و طبعا چنین محیطی آرامش روانی خاصی دارد که باعث بهره وری بهتر و بیشتر می‌شود دراین باره مقالات بسیاری نگاشته شده و بحث و جنگجال فراوانی در بین مخالفین و موافقین این نظریه وجود دارد که هر کدام برای اثبات سخن خویش دلایلی را ارائه می‌دهند. که البته ادله موافقین انفکاک محیط با منطق و فطرت انسان سازگاری داشته و به سلامت جامعه بیشتر کمک می‌کند.
در این باره نیز احادیث فراوانی در کتب روایی موجود است که امر به تفکیک بین مکان زنان و مردان دارد از جمله آنها روایتی است که نبی مکرم اسلام (ص) امر به تفکیک درهای مسجد نموده و یک در را مخصوص برای بانوان تعیین کرد تا در موقع ورود و خروج آنها اختلاطی صورت نگیرد[۳۰] در حقیقت، پیامبر اکرم (ص) به عنوان حاکم جامعه اسلامی با این تدابیر، به مصون سازی جامعه از انحرافات اخلاقی و مفاسد جنسی توجه کامل داشته و زمینه‌های تقویت حیای اجتماعی را فراهم می‌نمود. آن حضرت، برای جلوگیری از برخورد زنان و مردان در هنگام عبور از مسیرهای شلوغ و پرازدحام، دستور می‌داد که مردان از وسط خیابان و زنان از کنار عبور کنند.[۳۱] تا در هنگام عبور و مرور در کوچه و خیابان نیز مسیر بانوان از مردان جدا باشد.
قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص لَیْسَ لِلنِّسَاءِ مِنْ سَرَوَاتِ الطَّرِیقِ یَعْنِی مِنْ وَسَطِهِ إِنَّمَا لَهُنَ جَوَانِبُهُ‏.
البته نباید از این مطلب غافل شد که جدا کردن محیط سبب صرف هزینه‌های بسیاری است که بر بیت المال تحمیل می‌شود. فی المثل جدا کردن بیمارستان یا دانشگاه نیاز به ساختمان جدا از هم و نیز کارمندان و اساتید بیشتری دارد که سبب ریخت و پاشهای بیهوده است.
در جواب از نظریه فوق می‌توان گفت: امروزه در کشور جوانان بسیاری هستند که علاوه بر داشتن مهارت کافی و نیز مدارک عالیه متاسفانه داری شغل ثابتی نیستند. و همین امر موجب گشته تا آمار ازدواج کاهش یابد که خواه ناخواه به دنبال آن فحشا به جامعه وارد می‌شود.
درست است که جدا کردن محیط‌هایی چون بیمارستان و دانشگاه سبب صرف هزینه بر بیت المال می‌شود ولی اگر پشت صحنه این هزینه را در نظر بگیریم در خواهیم یافت که با افزایش روز افزون جمعیت و نبود شغل مناسب برای جوانان این هزینه‌ها نه تنها ریخت و پاشهای بیهوده نمی‌باشد بلکه به نفع مردم این سامان بوده و به وضع عمومی جامعه کمک شایانی می‌نماید و در نهایت محیط‌های کاری جدا از هم و و داشتن شغل و درآمد برای همگان سبب می‌شود تا محیط سالم داشته باشیم چرا که فقر و فحشاء رابطه تنگاتنگی با یکدیگر دارند. و برای مهار کردن فحشا ابتدا باید فقر را برطرف نماییم.

کتابهای مرتبط

بررسی روابط دختر و پسر در ایران و راه کارهای اصلاحی آن / نوشته آقای عبدالله جوان / انتشارات / قم، دفتر عقل ۱۳۸۷
روابط غیر اخلاقی دختران و پسران؛ تالیف آقای محسن ماجراجو / انشارات قم، پارسایان، ۱۳۸۸
احکام روابط زن و مرد و مسائل اجتماعی آنان ؛ تهیه و تنظیم مسعود معصومی مشخصات نشر : قم حوزه علمیه قم دفتر تبلیغات اسلامی مرکز انتشارات 1373.
آثار گناه در زندگی و راه جبران، علی اکبر صمدی، قم مسجد مقدس جمکران ۱۳۸۵
آثار و پیامدهای حجاب، محمد حسین درافشان،
احکام نگاه و پوشش، مجتبی حسینی، قم، نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه، دفتر نشر معارف۱۳۸۵
تحلیلی بر روابط دختر و پسر، حمزه کریم خانی، قم، عطر یاس، ۱۳۸۹
حدود پوشش و نگاه در اسلام، محمد مهدی شمس الدین، ترجمه محسن عابدی، تهران، الهدی ۱۳۸۲
سه رساله: گناهان کبیره، محرم و نامحرم احکام الغیبه، احمد مجتهدی تهرانی، قم، موسسه در راه حق، ۱۳۷۷
شیوه‌های برخورد با نامحرمان در قرآن؛ تالیف عباسعلی کامرانیان / انتشارات قم، نور قرآن و اهل بیت (ع) ‏ ۱۳۸۸

مقالات مرتبط

روابط زن و مرد از دیدگاه اسلام، ترویج، تعطیل، تعدیل؟ نویسنده: عباس نیکزاد.
پرسش و پاسخ: نگاه به نامحرم، نویسنده اکبر اسد علی زاده، سایت نور مگز دست دادن با نامحرم از نگاه آیات و روایات، نویسنده احمد طاهری نیا، سایت نورمگز
راهکارهای کاهش خلوت منفی در فضای محلات پر تراکم به منظور رعایت حریم و خلوت اجتماعی با رویکرد افزایش امنیت شهروندان، نویسندگان سمانه جعفرمحمدی، مجتبی انصاری، بهمن کارگر، حمید بحیرایی، سایت نور مگز.
محرم و نامحرم در آینه احکام، نویسنده علیرضا زنگویی، سایت نور مگز.
آداب مشارکت اجتماعی زنان از منظر اسلام، نویسنده: سهیلا جلالی کندری سایت نورمگز.
خلاءهای قانونی و انحرافات اجتماعی، نویسنده : فاطمه بداغی، مریم احمدیه، سایت نورمگز
مشارکت اجتماعی زنان از دیدگاه کتاب، سنت و فقه اسلامی، نویسندگان سیدمهدی احمدی،سیده رقیه سیدی جربندی سایت نور مگز
معاشرت با نامحرم از نگاه نبوی، نویسنده : پاک نیا، عبدالکریم، سایت نور مگز

سایت‌های مرتبط

سایت حمایت (نخستین روزنامه حقوقی و قضایی کشور)
سایت نور مگز

فهرست منابع

احکام پزشکان و بیماران، نویسنده: لنکرانی، محمد فاضل موحدی
استفتاءات، نویسنده: گیلانی، فومنی، محمد تقی بهجت، ناشر: دفتر حضرت آیه الله بهجت، ۱۴۲۸ ه‍ق، چاپ: اول، قم- ایران، شابک: ۱- ۲- ۹۶۹۴۲- ۹۶۴- ۹۷۸
الأمالی( للمفید)، مفید، محمد بن محمد، محقق / مصحح: استاد ولی، حسین وغفاری علی اکبر، ناشر: کنگره شیخ مفید، قم‏، ۱۴۱۳ ق‏، چاپ: اول‏
آداب معاشرت( ترجمه جلد ۷۱ و ۷۲ بحار الأنوار)، مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی‏، مترجم: کمره‌ای، محمد باقر، محقق / مصحح: بهشتی، محمد، ناشر: اسلامیه‏، تهران‏، ۱۳۶۴ ش‏، چاپ: اول‏
بحار الأنوار( ط- بیروت)،مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی‏، محقق / مصحح: جمعی از محققان‏، تعداد جلد: ۱۱۱، ناشر: دار إحیاء التراث العربی‏، بیروت‏، سال چاپ: ۱۴۰۳ ق، ‏چاپ: دوم‏
تحریر الوسیله، نویسنده: خمینی، سید روح اللّه موسوی، ناشر: مؤسسه مطبوعات دار العلم، چاپ: اول، قم- ایران
تفسیر نمونه‏، پدیدآور: مکارم شیرازی، ناصر، نویسنده: جمعی از نویسندگان‏، ناشر: دار الکتب الإسلامیه، ایران- تهران‏۱۳۷۱ ه. ش‏، چاپ: ۱۰
تفسیر نور، پدیدآور: قرائتی، محسن‏، ناشر: مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن‏،ایران- تهران‏، ۱۳۸۸ ه. ش‏، چاپ: ۱
توضیح المسائل، نویسنده: خراسانی، حسین وحید، ناشر: مدرسه امام باقر علیه السلام، ۱۴۲۸ ه‍ق، چاپ: نهم، قم- ایران، شابک: ۵- ۲- ۹۶۵۹۶- ۹۶۴
توضیح المسائل، نویسنده: خمینی، سید روح اللّٰه موسوی، جلد: ۱، ۱۴۲۶ ه‍ق، چاپ: اول، محقق/ مصحح: مسلم قلی پور گیلانی
جامع أحادیث الشیعه( للبروجردی)، بروجردی، آقا حسین‏، محقق / مصحح: جمعی از محققان‏، انتشارات فرهنگ سبز، تهران‏، چاپ: ۱۳۸۶ ش‏
جامع الأحکام، نویسنده: گلپایگانی، لطف الله صافی، ناشر: انتشارات حضرت معصومه سلام الله علیها، ۱۴۱۷ ه‍ق، چاپ: چهارم، قم- ایران، شابک: ۶- ۲۵- ۶۱۹۷- ۹۶۴
الخصال، ابن بابویه، محمد بن علی‏، مترجم: کمره‌ای، محمد باقر، ناشر: کتابچی‏، تهران‏، ۱۳۷۷ ش‏، چاپ: اول‏.
رساله احکام بانوان، نویسنده: تبریزی، جواد بن علی، چاپ: اول، قم- ایران
رساله استفتاءات، نویسنده: نجف آبادی، حسین علی منتظری، چاپ: اول، قم- ایران
رساله توضیح المسائل، زنجانی، سید موسی شبیری، ناشر: انتشارات سلسبیل، ۱۴۳۰ ه‍ق، چاپ: اول، قم- ایران
رساله توضیح المسائل، شیرازی، ناصر مکارم، ناشر: انتشارات مدرسه امام علی بن ابی طالب علیه السلام، ۱۴۲۹ ه‍ق، چاپ: پنجاه ودوم، قم- ایران، شابک: ۷- ۰۹- ۶۶۳۲- ۹۶۴- ۹۷۸
سنن ابی داوود، کتاب الصلاه، باب فی اعتزال النساء فی المساجد عن الرجال.
فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، جمعی از پژوهشگران زیر نظر شاهرودی، سید محمود هاشمی، ناشر: مؤسسه دائره المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت علیهم السلام، ۱۴۲۶ ه‍ق، چاپ: اول، قم- ایران، شابک: ۵- ۶- ۹۰۶۶۳- ۹۶۴، محقق/ مصحح: محققان مؤسسه دائره المعارف فقه اسلامی
الکافی( ط- الإسلامیه)، کلینی، محمد بن یعقوب بن اسحاق‏، محقق / مصحح: غفاری علی اکبر و آخوندی، محمد، دار الکتب الإسلامیه، تهران‏، ۱۴۰۷ ق‏، چاپ: چهارم‏
مقاله: روابط زن و مرد از دیدگاه اسلام، ترویج، تعطیل، تعدیل؟ عباس نیکزاد.
من لا یحضره الفقیه‏، ابن بابویه، محمد بن علی‏، محقق / مصحح: غفاری، علی اکبر، ناشر: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‏، قم‏، ۱۴۱۳ ق‏، چاپ: دوم‏
نهج الفصاحه( مجموعه کلمات قصار حضرت رسول صلی الله علیه و آله)، پاینده، ابو القاسم‏، ناشر: دنیای دانش‏، تهران‏، ۱۳۸۲ ش‏، چاپ: چهارم‏
وسائل الشیعه، شیخ حر عاملی، محمد بن حسن‏، محقق / مصحح: مؤسسه آل البیت علیهم السلام‏، ناشر:مؤسسه آل البیت علیهم السلام‏، قم‌چاپ: ۱۴۰۹ ق‏

پانویس

  1. - فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، ج‏3، ص: 489
  2. - فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، ج‏2، ص: 283
  3. - تحریر الوسیله، ج 2، ص 262.
  4. - همان، ص 263- 264.
  5. - سوره مبارکه یوسف آیات 23 و 24
  6. - ترجمه قرآن حسین انصاریان ذیل آیات فوق.
  7. - سوره مبارکه مریم آیه 18
  8. - الأمالی (للمفید)، النص، ص: 158.
  9. - الخصال، ج‏1، ص: 132
  10. - من لا یحضره الفقیه، ج‏3، ص: 253.
  11. - فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، ج 3، ص: 489
  12. - توضیح المسائل (امام خمینی)؛ در یک جلد، اول، 1426 ه‍ ق، ص: 512، مسأله 2321.
  13. - توضیح المسائل (امام خمینی)؛ در یک جلد، اول، 1426 ه‍ ق، ص: 512، مسأله 2321. و خراسانی، حسین وحید، توضیح المسائل (وحید)، در یک جلد، مدرسه امام باقر علیه السلام، قم - ایران، نهم، 1428 ه‍ ق، ص: 505. و تبریزی، جواد بن علی، رساله احکام بانوان (تبریزی)، در یک جلد، قم - ایران، اول، ه‍ ق ص 90.
  14. - توضیح المسائل (امام خمینی)؛ در یک جلد، اول، 1426 ه‍ ق، ص: 512، مسأله 2321. و شیرازی، ناصر مکارم، رساله توضیح المسائل (مکارم)، در یک جلد، انتشارات مدرسه امام علی بن ابی طالب علیه السلام، قم - ایران، پنجاه ودوم، 1429 ه‍ ق، ص: 157 و زنجانی، سید موسی شبیری، رساله توضیح المسائل (شبیری)، در یک جلد، انتشارات سلسبیل، قم - ایران، اول، 1430 ه‍ ق؛ ص 195.
  15. - گیلانی، فومنی، محمد تقی بهجت، استفتاءات (بهجت)، 4 جلد، دفتر حضرت آیه الله بهجت، قم - ایران، اول، 1428 ه‍ ق، ج 4، ص: 189
  16. - گلپایگانی، لطف الله صافی، جامع الأحکام (صافی)، دو جلد، انتشارات حضرت معصومه سلام الله علیها، قم - ایران، چهارم، 1417 ه‍ ق ج 2، ص: 159
  17. - نجف آبادی، حسین علی منتظری، رساله استفتاءات (منتظری)، 3 جلد، قم - ایران، اول، ه‍ ق، ج 1، ص: 165
  18. - همان، ج 3، ص: 325
  19. - گیلانی، فومنی، محمد تقی بهجت، استفتاءات (بهجت)، 4 جلد، دفتر حضرت آیه الله بهجت، قم - ایران، اول، 1428 ه‍ ق، ج 3، ص: 181
  20. - لنکرانی، محمد فاضل موحدی، احکام پزشکان و بیماران (فاضل)، در یک جلد، ص: 47
  21. - الإسراء : 32 ( وَ لا تَقْرَبُوا الزِّنی‏)
  22. - الکافی (ط - الإسلامیه)، ج‏2، ص: 273
  23. - بحار الأنوار (ط - بیروت)، ج‏14، ص: 331
  24. - الکافی (ط - الإسلامیه)، ج‏2، ص: 275
  25. - بحار الأنوار (ط - بیروت)، ج‏101، ص: 38
  26. - آداب معاشرت ( ترجمه جلد 71 و 72 بحار الأنوار)، ج‏1، ص: 124
  27. - نهج الفصاحه (مجموعه کلمات قصار حضرت رسول صلی الله علیه و آله)، ص: 356
  28. - شیخ حر عاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعه إلی تحصیل مسائل الشریعه، 30جلد، مؤسسه آل البیت علیهم السلام - قم، چاپ: اول، 1409 ق، ج 20، ص 172.
  29. - بروجردی، آقا حسین، جامع أحادیث الشیعه (للبروجردی)، 31جلد، انتشارات فرهنگ سبز - تهران، چاپ: اول، 1386 ش، ج‏22، ص: 714
  30. - سنن ابی داوود، کتاب الصلاه، باب فی اعتزال النساء فی المساجد عن الرجال.
  31. - الخصال / ترجمه کمره‌ای، ج‏2، ص: 374 و مکارم الأخلاق، ص: 259