فرهنگ مصادیق:خلف وعده

از پژوهشکده امر به معروف
(تغییرمسیر از خلف وعده)
پرش به: ناوبری، جستجو
خلف وعده

کتب مرتبط

ردیف عنوان

مقالات مرتبط

ردیف عنوان

مصادیق مرتبط

ردیف عنوان

چندرسانه ای مرتبط

ردیف عنوان

مرتبط های بوستان

ردیف عنوان

نرم افزارهای مرتبط

ردیف عنوان

نویسنده: علی بختیاری
تهیه و تدوین: پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر قم - 95/7/8

تعریف

«وعد» در لغت به معنی عهد است [۱] و در اصطلاح عبارتست از تعهّد کردن به انجام اَمری، خواه آن امر خیر باشد یا شرّ و اختصاص پیدا کردن به یکی از آن‌ها بواسطه قرینه، معیّن می‌شود. اگر انسان وعده عملی را در آینده بدهد و خلاف آن را انجام دهد به آن خلف وعده می‌گویند، خداوند متعال در قرآن پیامبر خود حضرت اسماعیل علیه السلام را به داشتن خصلت وفا نمودن به وعده این گونه ستایش می‌فرماید:
وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِسْمَاعِيلَ إِنَّهُ كَانَ صَادِقَ الْوَعْدِ وَكَانَ رَسُولًا نَبِيًّا؛ در کتاب اسماعیل یاد آور شو که وعده اش راست بود). [۲] وفای به وعده نشانه شهامت، جوانمردی و درستکاری انسان است، هرکس نخواهد به وعده خود وفا کند بهتر است وعده ننماید زیرا مسئولیّت عمل به وعده، از وعده ندادن سخت تر است.

اقسام

وعده خانوادگی

تشکیل اجتماع، به معنای برقراری رابطه متقابل بین افراد آن جامعه است؛ زیرا هویت واقعی یک اجتماع، چیزی جز همان مناسبتها و روابط بین افراد تشکیل دهنده آن نیست؛ به گونه‌ای که اگر میان افراد یک گروه، هیچگونه رابطه‌ای برقرار نباشد در واقع، آن گروه هیچ اجتماعی را تشکیل نداده‌اند. و با توجه به اینکه، چگونگی و تنظیم این روابط در باز دهی و تأمین نیازهای آن جامعه نقش غیر قابل انکاری دارد، به گونه‌ای که گاه رابطه خاصی در اجتماع، موجب شکوفایی استعدادهایی می‌گردد، اولین اجتماع کوچک که جز اصلی‌ترین و اثرگذارترین اجتماعات بشری است، خانواده است.

وعده به همسر

اگر کلام خلاف واقع مرد به همسرش،موجب از بین رفتن اعتماد و به هم خوردن رابطه او با همسرش (هرچند در آینده) می‌شود، دادن چنین وعده‌هایی پسندیده نیست.
از حیث روانی، خلف وعده را نمی‌توان عامل پسندیده‌ای گرفت زیرا حس اعتماد را نسبت به طرفین می-گیرد و زیاده روی در آن می‌تواند زندگی انسانی را با هلاکت روبه رو کند، خلف وعده با همسر خود باعث می‌شود تا وی نسبت به حضور ما بی تفاوت گردد، کسی که بدقولی می‌کند، معمولا با مرور زمان، اعتبارش را در میان اطرافیان از دست می‌دهد و دیگر کسی برای حرف‌ها و قول‌هایش ارزشی قائل نیست. چنین فردی اگر از قضاوت دیگران نسبت به خودش ناراحت و رنجیده نشود تصمیمی برای اصلاح رفتارش نمی‌گیرد و از وضعیتش نیز گلایه نمی‌کند، اما کسانی که مجبورند با چنین فردی زندگی کنند و کارهای روزمره شان به نوعی با او گره خورده است، بویژه اگر خودشان پایبند به وعده هایشان باشند، آزرده می‌شوند.
حالا اگر چنین فرد بدقولی، شریک زندگی آدمی باشد، مشکلات چند برابر می‌شود، چون اساس زندگی زناشویی بر پایبندی به عهد و پیمان است.

وعده به فرزند

طفل از موقعی که معنی عهد و پیمان را درک می‌کند زشتی خلف وعده را نیز، فطرتاً می‌فهمد. مربی لایق باید از این الهام طبیعی استفاده کند و طفل را با سجیه وفای به عهد تربیت نماید و این درک فطری را به طوری در او پرورش دهد که از دوران کودکی وفای به عهد را یکی از وظایف خود بشناسد و خلف وعده را قبیح تلقی نماید.
حضرت سجاد زین العابدین علیه السلام فرمود:
و اما حق ولدک فان تعلم انه منک و مضاف الیک فی عاجل الدنیا بخیره و شره و انک مسؤول عما ولیته به من حسن الادب والدلاله علی ربه عز و جل والمعونه له علی طاعته فاعمل فی امره عمل من یعلم انه مثاب علی الاحسان الیه معاقب علی الاسائه الیه؛ حق فرزندت به تو این است که بدانی وجود او از توست و نیک و بدهای او در این دنیا وابسته به توست. بدانی که در حکومت پدری و سرپرستی او مؤاخذ و مسؤولی، موظفی فرزندت را با آداب و اخلاق پسندیده پرورش دهی» [۳]
موقعی که پدر به فرزند وعده می‌دهد وقتی به منزل برگردد برای او اسباب بازی می‌آورد بچه به طور طبیعی توقع دارد که پدر به عهدش وفا کند و اسباب بازی بیاورد. به این توقع فطری اطمینان دارد. تا وقتی که پدر نیامده بچه با فکر اسباب بازی شاد و مسرور است. به خود نوید می‌دهد. زنگ در به صدا در می‌آید، پدر وارد می‌شود. بچه به توقع فطری، خود را برای گرفتن اسباب بازی آماده می‌نماید، به دست پدر نگاه می‌کند. اگر به وعده وفا نکرده و اسباب بازی نیاورده باشد طفل ناراحت می‌شود، حس می‌کند که واقعه خلاف انتظاری رخ داده است.
باید کودکان را طوری پرورش داد که از اول زندگی، خلف وعده را زشت بدانند و اجتناب از آن را لازم بدانند. نه تنها عملاً عهد شکنی نکنند، بلکه این فکر شوم هرگز در خاطر آن‌ها خطور ننماید. این قسم تربیت تنها در محیط پاک و بی آلایش زندگی برای کودک تأمین می‌شود. محیطی که از ناپاکی و پلیدی، از فریب و عهدشکنی مبرّا باشد.

وعده به دیگران

بدون تردید عهد شکنی شخصیت آدمی را در هم می‌شکند. عهدشکن هر قدر در جامعه بزرگ و مورد احترام باشد، در اثر نقض پیمان، حقیر و کوچک می‌شود. هر انسانی از هر ملت و نژاد به الهام طبیعی درک می‌کند که عهدشکن مرتکب عمل نادرستی شده است. فقیر و غنی، بزرگ و کوچک به خود اجازه می‌دهند کسی را که از تعهدات خویش سرپیچی نمود مورد نکوهش و اعتراض قرار دهند و این خود دلالت دارد که بشر لزوم وفای به عهد را بالفطره درک می‌کند و تخلف از آن را تخلف از قانون فطرت می‌داند.
برای اینکه وفای به عهد در جامعه احیا شود و تمام طبقات خود را در انجام این وظیفه انسانی مسؤول بدانند لازم است از دوران کودکی، از زمانی که اطفال معنی وعده و عهد را درک می‌کنند، با این سجیه انسانی تربیت شوند و این درس را قولاً و عملاً فرا گیرند تا در روان آنان به صورت ملکه ثابتی مستقر شود.
حضرت امیر در توصیه خویش به مالک اشتر فرمود: والخلف یوجب المقت عند الله والناس؛ خلف وعده و نقض پیمان باعث خشم خداوند و مردم است. [۴]

وعده‌های معاملی - گارانتی و وارانتی

در جامعه با گسترش روابط عقلایی و کسب و کار در بازار فروشندگان برای اعتماد دهی به خریدار و تضمین بهره وری از اجناس، ضمانت را بین خود و مشتری ایجاد کردند، که از آن تعبیر به گارانتی یا وارانتی می‌کنند.
اصطلاح گارانتی عبارت است از قولی لازم که شخصی به شخص دیگر می‌دهد بگونه‌ای که اگر شرایط خاصی رخ داد این قول عملی شود. اما امروزه این لغت بیشتر در خرید و فروش و معاملات بکار می‌رود.
در نگاهی دقیقتر، گارانتی در واقع نوعی پشت گرمی برای مصرف کننده می‌باشد. جالب است بدانید که فلسفه و ایده گارانتی نه تنها در دنیای واقعی بلکه در بسیاری از مصنوعات بشری نیز کاربرد دارد.
وارانتی نیز شباهت زیادی به گارانتی دارد اما معمولاً در «بازه‌های زمانی بیشتر» از آن استفاده می‌شود. وارانتی قولی است که معمولاً» بین فروشنده و خریدار - یا تولید کننده و مصرف کننده - گذاشته می‌شود و فروشنده - از طرف تولید کننده - تأکید می‌کند که محصول او در مدت زمان مشخص - که معمولاً از دوره گارانتی بیشتر است - با همان مشخصات اولیه کار می‌کند
حال سوال این است که واحد نظارتی در این راستا وجود دارد؟ آیا دولت و مجلس توانسته راهی برای مسدود کردن خلف وعده‌های شرکتها و افراد حقوقی پیدا کند؟
در این خصوص لازم است مکانیزمی به منظور نظارت بر صحت اجرای ضوابط گارانتی در شبکه نمایندگی‌های مجاز به اجرا درآید، لذا دستگاه‌های نظارتی شرعا و عرفا و عقلا موظفند، امر به معروفی متناسب با تخلفها، و نقض عهدها برگزینند و تضمین بهره وری خدمات و اجناس را فراهم کنند.

وعده به کافر ذمی

کافر ذمی کسانی هستند از اهل کتاب (یعنی مسیحی‌ها و یهودی‌ها و زردشتی‌ها )که در کشور اسلامی و در پناه اسلام زندگی می‌کنند و با مسلمانان همزیستی مسالمت‌آمیز دارند و بر علیه مسلمانان اقدامی خصمانه انجام نمی‌دهند.
از آنجایی که خلف وعده عملی زشت و ناپسند است و از سوی دیگر ارتباط و تعامل لازمه جامعه‌ای است که به تعهدها و وعده‌های خود پایبند باشد، باید از خلف وعده حتی نسبت به غیر مسلمان خودداری شود و راهی برای جذب و الفت و مهربانی قلوب بین مسلمان و غیر مسلمان ایجاد کند تا راهی برای اسلام آوردن اهل ذمه گشوده شود.

وعده به کافر حربی

کفار حربی بنای ستیز و درگیری و توطئه دارند و مقررات و ضوابط حکومت اسلامی را رعایت نمی‌کنند، اسلام عزیز نسبت به اینگونه تعهدات هم روشی عقلانی و متواضعانه برگزیده و ابتداءا اجازه خلف وعده از سوی مسلمانان را نداده است به عبارت دیگر، زشتی خلف وعده، تنها در محدوده روابط داخلی مسلمانان خلاصه نمی‌شود، بلکه مسلمانان موظفند در برابر بیگانگان، کافران و دشمنان نیز از نقض عهد و خلف وعده اجتناب کنند، قرآن مجید، بزرگ‌ترین دشمن اسلام را یهود و مشرکان می‌داند. آنجا که می‌فرماید:
لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَدَاوَةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الْيَهُودَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا؛ یهود و مشرکان را لجوج‌ترین دشمن نسبت به افراد باایمان می‌یابی. (مائده: 82)
همین قرآن، هر زمان که پای پیمان به میان می‌آید، دستور می‌دهد که مسلمانان پیمان‌های خود را حتی با این گروه‌ها حفظ کنند و چیزی از آن کم نکنند. در آیه‌ای می‌فرماید:
إِلَّا الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ فَمَا اسْتَقَامُوا لَكُمْ فَاسْتَقِيمُوا لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ؛ مگر با آنان که در نزدیکی مسجد الحرام پیمان بستید تا آنان به پیمان خود وفادارند، شما نیز وفادار باشید. همانا خداوند پرهیزکاران را دوست می‌دارد. (توبه: 7)
مقام معظم رهبری در فرمایشات خویش در رابطه با تعهدات آمریکا فرمودند: « ما برجام را نقض نمی‌کنیم لکن اگر طرف مقابل نقض کند که الان نامزدهای ریاست جمهوری آمریکا دارند تهدید می‌کنند که برجام را پاره می‌کنیم؛ اگر آنها برجام را پاره کردند ما آن را آتش می‌زنیم» [۵]

وعده حاکمیت به مردم

از گذ شته‌های دور، وقتی که انسان بر اساس ادرا ک عقلانی خود، ضرورت زندگی جمعی و جامعه سیاسی منظم را پذیرفت، مرد م به د و گروه حاکم و رعیت، فرمان روا و فرمان بر دار تقسیم شدند. بدین ترتیب، حق و تکلیف نیز پدید آمد.
حضرت علی (ع) در عهدنامه خود به مالک اشتر می‌فرماید: « فردی را انتخاب کن که به نظرت از دیگران خیرخواه تر و در برابر فرمان پروردگار و رسول خدا و امامت مطیع تر باشد. از میان اشخاص پاکترین و بردبارترین را برگزین. کسی که هنگام خشم صبوری کند و از پذیرفتن عذر خطارکار آرامش یابد. با ضعیفان مهربان و با زورگویان تند و خشن باشد و کسی که درشتی دیگران او را جا نکند و نرمی و ملاطفت او را نگیرد.» این نصیحت به اطاعت از خدا اشاره دارد که یکی از مصادیق آن عبارت است از اینکه به وعده‌های خود پایبند باشید
حضرت علی (ع)، صادقانه رفتار کردن که نقطه مقابل خلف وعده است را ویژگی دیگر حاکمیت دانسته و بیان می‌دارد: «ای مالک... اگر رعیت بر تو گمان ستم برد، عذر خود را آشکارا با آنان در میان گذار و با این کار از بدگمانی شان درآر. که بدین رفتار نفس خود را به فرمان آورده باشی و با رعیت مدارا کرده و حاجت خویش را برآورده و رعیت را به راه راست واداشته‌ای.»
برخورد صادقانه حاکم با مردم به این معنی است که حاکم اسلامی مردم خود را محرم اسرار خود بداند و برخی از مسایل حکومتی را که باید مردم از آن آگاه باشند، با آنان در میان بگذارد و از آنان مشورت بخواهد؛ برخورد صادقانه حاکم با مردم خود به این معنی است که اگر حاکم خود را در اجرای مسئولیتش ناتوان می‌بیند و یا نمی‌تواند خودش را از چنگال اطرافیان خائن و نادان نجات دهد، بی درنگ استعفا دهد و از اعتماد مردم سوء استفاده ننماید و وقتی می‌بیند که نمی‌تواند امانت داری کند، صادقانه و دلاورانه امانت را بازپس دهد.

تعهدات ملل

ملتها برای رفع نیازهای خود تعهداتی را نسبت به یکدیگر می‌دهند و برخی کارآمد و برخی ناکارآمد جلوه می‌دهد.
کارآمد بودن تعهدات، به روحیه توحیدی و عقلانی جامعه و حاکمیت آن بستگی دارد، آمریکا به عنوان بدعهدترین جامعه تمام تعهدات را زیر پا گذاشته و نماد پستی و بدخواهی برای کشورهای جهان شده است.، لذا هر چه، وفای به عهد به عنوان اصلی از اصول پایداری و استقامت جامعه سعی دارد همدلی و همزبانی را در میان جوامع بگسترد، نیتهای فاسد و شیطانی مانع شده و از سایر کشورها سوء استفاده می-کند.
لازم به تذکر است که تعهداتی که از طرف کشور غیر مسلمان پیشنهاد می‌شود با توجه به روحیه مادی-گرای اکثر کشورها، ممکن است با ملاحظات شرعی و قانونی کشور مخالف باشد که در این صورت تعهدات آنها رنگ غیر شرعی گرفته و از پذیرش آن معذوریم.

نقض عهد و دروغ و توریه

بعضی از فقهاء نقض عهد و خلف وعده را از اقسام دروغ دانسته‌اند خصوصاً اگر در هنگام تعهد و وعده دادن تصمیم داشته باشد که به وعده اش وفا نکنند و عهدش را بکشند بنابراین تمام آیات و روایات وارده در مذمت و حرمت و عقوبت دروغ که سابقاً ذکر گردید شامل نقض عهد هم می‌شود. لذا به تعریف این سه اصطلاح می‌پردازیم:
-در دروغ متکلم از همان ابتدا قصد خبر غیر مطابق با واقع را دارد و ظاهر کلامش نیز غیر مطابق با واقع است.
-در توریه مراد متکلّم مطابق با واقع است. امّا ظاهر کلام او مطابق با واقع نیست.
-در خلف وعده، شخص وعده‌ای می‌دهد و خلاف آن را عمل می‌کند اعم از اینکه شخص همان وعده را نقض کند یعنی عمل را انجام ندهد و یا اینکه کاری غیر از کار منظور را انجام ندهد.

خلف وعده در قرآن

۱. خداوند متعال می‌فرماید «کسانی که پیمان خدای را پس از بسته شدنش می‌گسلند و می‌برند آنچه خداوند امر به پیوند آن فرموده و در زمین فساد می‌کنند برای ایشان دوری از رحمت خداست و بر ایشان سرای بدی است که دوزخ است.» [۶]
۲. خداوند متعال در سوره آل عمران می‌فرماید: کسی که به عهدش وفا کند و خود را از شکستن پیمان و خیانت نگه داشته در دین تقوا داشته باشد جز این نیست که خداوند صاحبان تقوا را دوست می‌دارد (پس محبت و کرامت خداوند بسته به وفای به عهد و تقوا در دین است) به درستی که کسانی که عهد خدایی و سوگندهای خود را در برابر قیمت ناچیزی از دست می‌دهند کرامتی ندارند و در قیامت نصیب و بهره‌ای برای شان نیست و در آن روز خدا با ایشان سخن نمی‌گوید و نظر رحمت نمی‌افکند و پاکشان نفرموده، بر ایشان عذاب دردناکی است.» [۷]
۳. در جای دیگر می‌فرماید: «بدترین جنبنده‌های روی زمین نزد خداوند کسانی هستند که کافر شدند و در کفر مصر و راسخ گردیدند، پس ایشان ایمان نمی‌آورند؛ کسانی که از ایشان پیمان گرفتی پس عهد خود را شکستند در هر باری که پیمان بستند و ایشان از شکستن پیمان نمی‌پرهیزند یا از عقوبت آنها نمی‌ترسند.» [۸]
این آیه درباره یهودیان بنی قریظه نازل شده که با رسول خدا ـ صلّی الله علیه و آله ـ عهد کرده بودند به دشمنان اسلام کمک ندهند ولی نقض عهد کرده در جنگ بدر مشرکین را به سلاح یاری کردند و بعد از آن به رسول خدا ـ صلّی الله علیه و آله ـ گفتند ما عهد را فراموش کرده بودیم برای بار دوم عهد بستند و باز در جنگ خندق پیمان را شکسته با ابوسفیان برای جنگ با پیغمبر متحد شدند.
خلف وعده از صفات منافقین است: از جمله دلیل‌های حرمت خلف وعده ی، احادیثی است که در باب صفات مؤمن و منافق رسیده است مانند هَارُونُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنْ مَسْعَدَهَ بْنِ زِیَادٍ قَالَ: حَدَّثَنِی جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِیهِ: أَنَّ النَّبِیَّ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ قَالَ: وَ لِلْمُنَافِقِ ثَلَاثُ عَلَامَاتٍ: إِذَا حَدَّثَ کَذَبَ، وَ إِذَا وَعَدَ أَخْلَفَ، وَ إِذَا ائْتُمِنَ خَانَ؛ نبی اکرم فرمود: برای منافق به نشانه است: هرگاه حرف می‌زند دروغ می‌گوید و هرگاه وعده‌ای می‌دهد به وعده اش وفا نمی‌کند و چیزی به او بسپارند در امانت خیانت می‌کند» [۹]
بالجمله بدترین موجودات روی زمین کسانی هستند که از بازخواست خدا نمی‌ترسند و در پیمان شکنی بی باکند مانند یهود بنی قریظه که با رسول خدا ـ صلّی الله علیه و آله و سلّم ـ عهد کردند که خیانت نکنند و ضرری نرسانند و دشمنان آن حضرت را یاری نکنند و در عوض بر دین خود ثابت و مسلمانان در امان باشند و چون چند مرتبه نقض عهد کردند پس خداوند در این آیات امر فرموده با آنها قتال کنند.
۴. در چند جای قرآن مجید وفای به عهد را واجب و روی آن تأکید فرموده می‌فرماید: «به پیمان (پیمانی که خدا با شما بسته است از تکالیف شرعی و عهدی که با یکدیگر می‌بندید و عهدی که با خدا می‌بندید) وفا کنید به درستی که پیمان مورد بازخواست خواهد بود». [۱۰]
۵. در جای دیگر می‌فرماید: «ای کسانی که گرویده‌اید به تمام عقدهای خود وفا کنید [۱۱] که از آن جمله پیمان با خدایا بندگان خداست و درباره ی اهل صدق و تقوا می‌فرماید «آنان که به پیمانشان چون پیمان بستند، وفا کنندگانند». [۱۲]
۶. در سوره ی صف در مقام توبیخ می‌فرماید: «ای کسانی که ایمان آورده‌اید چرا چیزی را که انجام نمی‌دهید می‌گویید، بزرگ است از روی شدت غضب و خشم نزد خدا آنچه را انجام نمی‌دهید بگویید». [۱۳]

خلف وعده در روایات

۱. حدیث رسول اکرم صلی الله علیه و آله: اَقرَبُکُم غَدا مِنّی فِی المَوقِفِ اَصدَقُکُم لِلحَدیثِ و َاَدَّاکُم لِلاَمانَهِ و اوفاکُم بِالعَهدِ و َاَحسَنُکُم خُلقا وَ اَقرَبُکُم مِن النّاسِ؛ نزدیک‌ترین شما به من در قیامت، راستگوترین، امانتدارترین، وفادارترین به عهد، خوش اخلاق‌ترین و نزدیک‌ترین شما به مردم است. [۱۴]
۲. حدیث رسول اکرم صلی الله علیه و آله: مَن کانَ یُؤمِنُ بِاللّه و َالیَومِ الآخِر فَلیَفِ اِذا وَعَدَ؛ هر کس به خدا و روز قیامت ایمان دارد، هرگاه وعده می‌دهد باید وفا کند. [۱۵]
۳. حدیث رسول اکرم صلی الله علیه و آله: مَن عامَلَ النّاسَ فَلَم یَظلِمهُم و َحَدَّثَهُم فَلَم یَکذِبهُم وَ وَعَدَهُم فَلَم یَخلفهُم فَهُوَ مِمَّن کَمُلَت مُرُوَّتُهُ و َظَهَرَت عَدالَتُهُ و َوَجَبَت اُخُوَّتُهُ وَ حَرُمَت غیبَتُهُ؛ هر کس در معاشرت با مردم به آنان ظلم نکند، دروغ نگوید، خلف وعده ننماید، جوانمردیش کامل، عدالتش آشکار، برادری با او واجب و غیبتش حرام است. [۱۶]
۴. حدیث رسول اکرم صلی الله علیه و آله: ثَلاثٌ لَیسَ لاَحَدِ النّاسِ فیهِ رُخصَهٌ: بِرُّ الوالِدَینِ مُسلِما کانَ اَؤ کافِرا وَ الوَفاءُ بِالعَهدِ لِمُسلِمٍ اَو کافِرا وُ الاَمانَهُ اِلی مُسلِمٍ کانَ اَؤ کافِرا؛ سه چیز است که ترک آن برای هیچ کس جایز نیست: نیکی به پدر و مادر مسلمان باشند یا کافر، وفای به عهد با مسلمان یا کافر و ادای امانت به مسلمان یا کافر. [۱۷]
۵. حدیث رسول اکرم صلی الله علیه و آله:ثَلاثٌ مَن کُنَّ فیهِ فَهِیَ راجِعَهٌ عَلی صاحِبِها: اَلبَغیُ و َالمَکرُ وَ النَّکثُ؛ سه خصلت است که در هر کس باشد (آثارش) به خود او بر می‌گردد: ظلم کردن، فریب دادن و تخلّف از وعده. [۱۸]
۶. حدیث امام علی علیه السلام: لَیسَ مِن فَرائِضِ اللّه شَیءٌ اَلنّاسُ اَشَدُّ عَلَیهِ اجتِماعا مَعَ تَفَرُّقِ اَهوائِهِم وَ تَشَتُّتِ آرائِهِم مِن تَعظیمِ الوَفاءِ بِالعُهودِ؛ هیچ یک از فرائض الهی همانند وفای به عهد نیست که مردم با همه خواسته‌های گوناگون و دیدگاه‌های مختلف، بیشتر بر آن اتّفاق نظر داشته باشند. [۱۹]
۷. حدیث امام علی علیه السلام: وَ إیّاکَ... اَن تَعِدَهُم فَتُتبِعَ مَوعِدَکَ بِخُلفِکَ... الخُلفَ یوجبُ المَقتَ عِندَ اللّه وَ النّاسِ؛ بپرهیز از خلف وعده که آن موجب نفرت خدا و مردم از تو می‌شود. [۲۰]
۸. حدیث امام علی علیه السلام: لا تَعِدَنَّ عِدَهً لاتَثِقُ مِن نَفسِکَ بِانجازِها؛ وعده‌ای نده که از وفای به آن اطمینان نداری. [۲۱]
۹. حدیث امام علی علیه السلام: لا تَعتَمِد عَلی مَوَدَّهِ مَن لا یوفِی بِعَهدِهِ؛ به دوستی که به عهد خود وفا نمی‌کند اعتماد نکن. [۲۲]
۱۰ حدیث امام سجّاد علیه السلام: قُلتُ لِعَلِیّ بنِ الحُسَینِ علیه السلام: اَخبِرنی بِجَمیعِ شَرایِعِ الدّینِ قالَ علیه السلام: قَولُ الحَقِّ و َالحُکمُ بِالعَدلِ و َالوَفاءُ بِالعَهدِ؛ به امام سجّاد علیه السلام عرض کردم: مرا از تمام دستورهای دین آگاه کنید امام علیه السلام فرمودند: حقگویی، قضاوت عادلانه و وفای به عهد. [۲۳]
۱۱. حدیث رسول اکرم صلی الله علیه و آله: اِضمَنوا لی سِتّا مِن اَنفُسِکُم اَضمَن لَکُمُ الجَنَّهَ اُصدُقُوا اِذا حَدَّثتُم و أوفُوا اِذا وَعَدتُم و َاَدُّوا اِذا ائتُمِنتُم و َاحفَظوا فُروجَکُم و َغُضّوا اَبصارَکُم وَ کُفّوا اَیدیَکُم؛ شش چیز را برای من ضمانت کنید تا من بهشت را برای شما ضمانت کنم، راستی در گفتار، وفای به عهد، بر گرداندن امانت، پاکدامنی، چشم بستن از گناه و نگه داشتن دست (از غیر حلال). [۲۴]
۱۲. حدیث امام صادق علیه السلام: فَهَلُمَّ اَیُّهَا النّاسُ اِلَی التَّعاوُنِ عَلی طاعَهِ اللّه عَز َّوَ جَلَّ وَ القیامِ بِعَدلِهِ وَ الوَفاءِ بِعَهدِهِ وَ الانصافِ لَهُ فی جَمیعِ حَقِّهِ فَاِنَّهُ لَیسَ العِبادُ اِلی شَی ءٍ اَحوَجَ مِنهُم اِلَی التَّناصُحِ فی ذلِکَ وَ حُسنِ التَّعاوُنِ عَلَیهِ؛ ای مردم! بیایید یکدیگر را بر اطاعت خدا یاری کنید و عدالتش را بپادارید و به عهدش (در عبودیت او و ترک طاعت شیطان) وفا کنید و در تمامی حقوق الهی منصفانه رفتار کنید، زیرا که بندگان خدا به چیزی نیازمندتر از این نیستند که در این امور یکدیگر را نصیحت و خوب یاری کنند. [۲۵]
۱۳. حدیث رسول اکرم صلی الله علیه و آله: اَحِبُّوا الصِّبیانَ وَ ارحَمُوهُم، وَ اِذا وَ عَدتُموهُم شَیئا فَفُوا لَهُم، فَاِنَّهُم لا یَدرونَ اِلاّ اَ نَّـکُم تَرزُقونَهُم؛ کودکان را دوست بدارید و با آنان مهربان باشید و هرگاه به آنان وعده دادید، به آن وفا کنید، زیرا آنان، روزی دهنده خود را کسی غیر از شما نمی‌دانند. [۲۶]
۱۴. حدیث امام حسن علیه السلام: المَسؤولُ حُرّ حَتی یَعِد، وَ مُستَرِقُ المَسئولِ حَتی یَنجَز؛ انسان تا وعده نداده، آزاد است. اما وقتی وعده می‌دهد زیر بار مسؤولیت می‌رود، و تا به وعده اش عمل نکند رها نخواهد شد. [۲۷]
۱۵. حدیث امام سجاد علیه السلام: خَیرُ مَفاتیحِ الاُمورِ الصِّدقُ وَ خَیرُ خَواتیمِهَا الوَفاءُ بهترین شروع کارها صداقت و راستگویی و بهترین پایان آنها وفا است. [۲۸]
۱۶. حدیث رسول خدا صلی الله علیه و آله: ثَلاثٌ مَن کُنَّ فیهِ فَهُوَ مُنافِقٌ وَ اِن صامَ وَ صَلّی وَحَجَّ وَ اعتَمَرَ و َقالَ «اِنّی مُسلِمٌ» مَن اِذا حَدَّثَ کَذِبَ وَ اِذا وَعَدَ اَخلَفَ وَ اِذَا ائتُمِنَ خانَ؛ سه چیز است که در هر کس باشد منافق است اگر چه روزه دارد و نماز بخواند و حج و عمره کند و بگوید من مسلمانم، کسی که هنگام سخن گفتن دروغ بگوید و وقتی که وعده دهد تخلف نماید و چون امانت بگیرد، خیانت نماید. [۲۹]
۱۷. حدیث امام صادق(سلام الله علیه): لا تَعِدَنَّ أخاکَ وَعداً لَیسَ فی یَدِکَ وَفاؤُهُ. به برادرت وعده‌ای مده که وفای به آن در توان تو نباشد. [۳۰]
۱۸. حدیث امام صادق(سلام الله علیه): سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ عِدَهُ الْمُؤْمِنِ أَخَاهُ نَذْرٌ لَا کَفَّارَهَ لَهُ فَمَنْ أَخْلَفَ فَبِخُلْفِ اللَّه بَدَأَ وَ لِمَقْتِهِ تَعَرَّضَ وَ ذَلِکَ قَوْلُهُ- یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ ما لا تَفْعَلُونَ کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا ما لا تَفْعَلُون؛ وعده مومن به برادر خویش از باب اینکه لازم الوفاء است مانند نذر است ولی کفاره ندارد پس کسی که تخلف کند، خداوند را به خشم آورده است. [۳۱]

صفات منافقین

خلف وعده یکی از صفات منافقین است. منافق، اضافه بر آن دو دروغ، دارای این دروغ نیز می‌باشد؛ او هرگاه وعده‌ای بدهد و عهدی کند به وعده اش وفادار نیست و به عهدش پای بند نمی‌باشد.
پاره‌ای از سیاستمداران امروز، یکی از طرق سیاستمداری را این می‌دانند که در برابر تقاضاها وعده دروغ بدهند، پیمان ببندند و بدان پایدار نباشند و این کار را نشانه زیرکی و عقل می‌دانند.
اسلام از این کار ناجوانمردانه به دور است و پیغمبر اسلام از آن بیزار.
پیمان بستن و پیمان شکستن، گناهی است بس بزرگ، به ویژه اگر با خدا باشد، عده‌ای با امیر المؤمنین علیه السلام برادر پیغمبر اسلام بیعت کردند و سپس پیمان علی را شکستند و با حضرتش به جنگ پرداختند و خسر الدنیا و الآخره شدند؛ پیغمبر اسلام، آنان را ناکثین یعنی پیمان شکن‌ها لقب داد.

علل ترویج

زندگی پر مشغله

بخشی از بدقولی‌ها در خانواده و محیط اجتماع به زندگی پرمشغله جامعه مدرن امروزی برمی گردد. بدقولی نوعی ناهنجاری اجتماعی است که پایه تربیت غلط در خانواده زمینه ساز این نوع رفتار غلط ارتباطی می‌شود. توجیه کردن و دلیل تراشیدن یکی از دفاع‌های روانی است و افراد سعی می‌کنند با توسل به این شیوه دفاع، براشتباهاتشان سرپوش بگذارند. کسانی که کار غلط خود را توجیه می‌کنند، می‌خواهند علت این اشتباه را در چیزی به جز خودشان جستجو کنند همان طور که بدقول‌ها، ترافیک، مشغله کاری و صدها دلیل دیگر را بهانه می‌کنند. اما این کار نوعی مسئولیت زدایی و شانه خالی کردن از زیر بار مسئولیت است. البته بخشی از این مساله هم به فرهنگ جامعه ما برمی گردد، به گونه‌ای که بدقولی فراگیر شده و زشتی آن از بین رفته، به طوری که رعایت وقت و وفای به عهد آنچنان موجب تحسین نمی‌شود.

عدم برنامه ریزی

برنامه ریزی، نوعی پدیده عینی اجتماعی است و خصوصیت‌های ویژه خود را دارد در عین حال، یک رویداد منحصربه فرد نیست که دارای یک ابتدا و انتهای مشخص باشد بلکه یک فرایند مستمر و دائمی و منعکس کننده تغییرات و در صدد رسیدن به اهداف است. در سازمان‌های پیچیده امروزی، بدون برنامه-ریزی‌های دقیق، امکان ادامه حیات نیست و برنامه ریزی، مستلزم آگاهی از فرصت‌ها و تهدیدهای آتی و پیش بینی شیوه مواجهه با آنها است. [۳۲] لذا عدم برنامه ریزی یا طرحی که واقعیتها را نبیند می‌تواند صرفه‌های زمانی و مالی خود و دیگران را تحت تاثیر قرار دهد. حوادث غیرمنتظره‌ای که می‌تواند تمام پیش بینی‌ها را نقش بر آب کند یا عوض شدن فکر می‌تواند از چالش‌های برنامه ریزی باشد که می‌تواند وعده‌های فردی و اجتماعی را تحت تاثیر خود قرار دهد.

اهمیت ندادن به مقام و جایگاه دیگران

نوع تفکر، صحبت کردن، سطح شغلی و تحصیلی، لباس پوشیدن، میزان انعطاف پذیری و... از جمله مواردی هستند که سطح شخصیتی و معاشرتی فرد را در اجتماع مشخص می‌کند.
ارتباط سالم و موفق موجب می‌شود تا ما مشکلاتمان را ساده تر حل نماییم، اعتبار کسب کنیم و مورد اطمینان دیگران قرار بگیریم.
پس همانگونه که از دیگران انتظار داریم به وعده‌های خویش عمل کنند، در مقابل ما نیز باید حواسمان به اعمال و گفتار خویش باشیم همانگونه که امیر المومنین فرمودند: «کَفاکَ ادباً تَجنُّبُکَ ما تَکرهُ مِن غَیرکَ؛ در مقام ادب همین بس که آنچه برای دیگران نمی‌پسندی، خود از آن دوری کنی.» [۳۳]

راهکار و درمان

توجه به عواقب

توجه کردن به این که بدقولی کردن و نبودن بر سر عهد و پیمان تا چه حد می‌تواند به اعتبار ما نزد دیگران لطمه بزند نیز موضوع مهمی است. ما باید بدانیم اعتبار ما به رفتاری است که انجام می‌دهیم، نه طرز فکری که ما راجع به خودمان داریم. حتی قضاوت ما نسبت به دیگران نیز باید براساس رفتارهای آنها باشد چون این مساله یکی از اصول دگرشناسی است. ما برای این که دیگران را بشناسیم نیاز داریم رفتار آنها را در درازمدت و در موقعیت‌های مختلف بسنجیم، اما متاسفانه ما به جای توجه به رفتار افراد به گفتار آنها توجه می‌کنیم. در بحث ازدواج هم همین مشکل وجود دارد یعنی دختر و پسر به عمل همدیگر دقت نمی‌کنند بلکه به این توجه دارند فرد مقابل چه می‌گوید؛ در حالی که میان گفتار افراد و رفتارشان فاصله وجود دارد.

بازسازی معرفت و شناخت توحیدی

اعتقاد به معاد به معنای این که ما باید روزی در مقابل تمام رفتارها و کردارهایمان در مقابل خداوند پاسخگو باشیم سبب می‌شود افراد بررفتارشان کنترل داشته باشند. اگر کسی احساس کند که در قبال رفتارش مسئول است و روزی از این بابت بازخواست می‌شود، سعی می‌کند ارزش‌های اخلاقی را کسب کند و آنها را در خود نهادینه سازد.
ضعف ایمان و بی توجهی به وعده‌های الهی می‌تواند خلف وعده را به صورت یک عادت در زندگیمان جریان دهد و در مقابل تقویت ایمان و شناخت مبداء و معاد می‌تواند این زشتی و گناه را از ما دور کند، رسول اکرم در این زمینه می‌فرماید: «حدیث رسول اکرم صلی الله علیه و آله: مَن کانَ یُؤمِنُ بِاللّه و َالیَومِ الآخِر فَلیَفِ اِذا وَعَدَ؛ هرکس به خدا و روز قیامت ایمان دارد، هرگاه وعده می‌دهد باید وفا کند. » [۳۴]

بازخوردگیری از رفتارهای نامناسب

روش دیگر این است که باز خورد بدقولی شان را به آنها بدهیم. یکی از اصول بهداشت روان این است که افراد بدانند نمی‌توانند هیچ فردی را عوض کنند بلکه فقط قادرند خود را تغییر دهند. پس وقتی با فرد بدقول مواجه شدیم نباید تلاش کنیم او را تغییر دهیم بلکه باید از تاثیر رفتار او براحساسات و زندگی خودمان با او حرف بزنیم. در واقع ما باید به انتقاد سازنده رو بیاوریم، همان انتقادی که در آن شخصیت افراد تخریب نمی‌شود بلکه به صورت انحصاری درباره رفتار نادرست آنها صحبت می‌شود.

توجه به خصوصیات و توانایی‌های شخصی

آدمی از آنجایی که با شاکله اش معنا می‌شود، شناخت این سازمان وجودی می‌تواند در به کارگیری اعمال و رفتار تاثیر بسزایی داشته باشد، لذا کسی که به استعداد و توانایی و به طوری کلی دارایی‌های خویش توجه دارد می‌تواند وعده‌های راستین بدهد و خود را از کمند عذابهای دنیوی و اخروی نجات دهد.

تجدید نظر در روابط

راه دیگر هم این است که وقتی با فردی بد عهد مواجه می‌شویم و او چندبار این کار را تکرار کرد و به تذکر و انتقاد هم توجهی نکرد در روابطمان با او تجدید نظر کنیم. البته ممکن است این مساله موجب کدورت شود اما حسن آن این است که افراد با پیامد رفتارشان روبه رو می‌شوند.
یکی از اشکالات این است که اشخاص روابط خود را بر اساس رودربایستی و بی جرأتی بنا نهادند دروغ مصلحتی بگویند اما به فرد بد قول نگویند چون فرد امانتداری نیستی دیگر چیزی به تو قرض نمی‌دهم. این قبیل واکنش‌ها مقدمه تغییر رفتار در افراد را فراهم می‌کند، که این همان فریضه نجات بخش امر به معروف است که می‌تواند بسیاری از مشکلات ما را فیصله دهد.

احکام

امام خمینی ره

۱. آیا خلف وعده مرد نسبت به همسرش و دروغ گفتن به او جایز است یا نه اگر جایز است در چه صورت؟
ج: خلف وعده حرام نیست و دروغ گفتن جایز نیست. [۳۵]

آیت الله بهجت

۲. پسری که چندین سال متمادی در کشاورزی و کارگری، در زمین و خانه با پدر همکاری داشته و پدر وعده داده که در خانه و زمین، با هم شریک هستیم، حال خلف وعده کرده و می‌گوید: شما شریک نیستی، حکم مسأله چیست و آیا پسر شرکت ندارد؟
ج. اگر با هم عقد شرکت یا نظیر آن بسته‌اند، حکم دو شریک را دارند و اگر فقط وعده بوده، پدر اجره المثل کارهای پسر را ضامن است. [۳۶]

مقام معظم رهبری

۳. خلف وعده دو صورت دارد:
الف) در مورد وعده‌ای که می‌دهد، می‌داند تخلف می‌کند کذب محسوب می‌شود،
ب) نمی‌داند تخلف می‌کند کذب محسوب نمی‌شود. [۳۷]

آیت الله شبیری زنجانی

۴. آیا خلف وعده شرعا حرام است؟پاسخ: اگر شخص عمل به وعده را به عهده خود گذاشته باشد، یعنی هنگام وعده خود را موظف به آن عمل دانسته است، تخلف از آن بنابر احتیاط جایز نیست؛ اما اگر به عهده خود نگذاشته و صرفاً خبر داده که آن عمل را انجام خواهد داد، تخلف مکروه است. [۳۸]

آیت الله مکارم

۵. آیا این شرط که همسر آینده کارهای معمولی منزل را انجام دهد صحیح است و در صورتی که به شرط عمل نکرد حکم آن چیست؟
جواب: هرگاه شرط کنند، این شرط لازم الاجراست و در صورت تخلّف احتیاط این است که زن هزینه آن را بپردازد. [۳۹]
۶. آیا ادای وعده به زن واجب است؟
جواب: بهتر این است که مسلمان همیشه به وعده خود وفا کند مگر در جایی که توانایی ندارد. [۴۰]
۷. شخصی قبل از ازدواج با دختری صحبت می‌کند و می‌گوید با شما ازدواج می‌کنم به شرط این که به مادر پیری که دارم رسیدگی کنی و او قبول می‌کند ولی آن دختر پس از ازدواج به مادر شوهرش رسیدگی نمی‌کند آیا چنین شرطی قبل از ازدواج الزام آور است؟
جواب: این شرط الزام آور است. [۴۱]

آیت الله سیستانی

۸. آیا خلف وعده جایز است؟
احوط احتیاط در ترک است (حتی اگر این ترک را به مشیت خداوند معلق کند)، ولی در صورتی که از ابتدا قصد خلف وعده دارد، حرام است. [۴۲]

منابع

۱. مهدی نراقی، علم اخلاق اسلامی، انتشارات حکمت، 1376.
۲. محمدباقر موسوی همدانی، ترجمه المیزان، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم دفتر انتشارات اسلامی، 1374.
۳. مصباح یزدی، محمد تقی، اخلاق در قرآن، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(قدس سره)، 1391.
۴. محمدی، علی، سازمان و مدیریت، تهران، هادیان، ۱۳۸۵.
۵. سید علی اکبر قرشی، قاموس قرآن، دار الکتب الإسلامیه، ۱۳۷۱ ش، تهران، ششم.
۶. خمینی، سید روح اللّٰه موسوی، استفتاءات (امام خمینی)، ۳ جلد، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، قم - ایران، پنجم، ۱۴۲۲ ه‍ق.
۷. گیلانی، فومنی، محمد تقی بهجت، استفتاءات (بهجت)، ۴ جلد، دفتر حضرت آیه الله بهجت، قم - ایران، اول، ۱۴۲۸ ه‍ق.
۸. سید رضا صدر، استقامت، به اهتمام سید باقر خسروشاهی، بوستان کتاب، 1377.
۹. محمد تقی فلسفی، گفتار فلسفی، کودک از نظر وراثت و تربیت، هیئت نشر معارف اسلامی، ۱۳۴۱ - ۱۳۴۲، تهران
۱۰. شیرازی، ناصر مکارم، استفتاءات جدید (مکارم)، ۳ جلد، انتشارات مدرسه امام علی بن ابی طالب علیه السلام، قم - ایران، دوم، ۱۴۲۷ ه‍ق
۱۱. علی کاظمی (مترجم)، اخلاق اسلامی، سید محمد حسینی شیرازی، خلف وعده.
۱۲. مریم خباز، جام جم آنلاین، مقاله «بدقول‌ها دروغگو می‌شوند»، گروه جامعه.
۱۳. مقاله خلف وعده، حجت الاسلام و المسلمین حسین انصاریان.
۱۴. مقاله پیمان شکنی از نگاه قرآن، حجت الاسلام و المسلمین حسین انصاریان.
۱۵. مقاله خلف وعده از نگاه معصومین، حجت الاسلام سید رضا مطهری.
۱۶. مقاله بدقولی و آفت‌های آن، محمدرضا توکلی.

پانویس

  1. قاموس قرآن، ج ۷، ص ۲۲۷
  2. سوره مریم: آیه 54
  3. . من لا یحضره الفقیه، ج‏2، ص: 622
  4. مکاتیب الأئمه علیهم السلام، ج‏1، ص: 491
  5. به مناسبت ماه مبارک رمضان، دیدار سران قوا / مسئولان/ کارگزاران و جمعی از مدیران ارشد دستگاه‌های مختلف کشوری / 25 خرداد 95
  6. وَالَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثَاقِهِ وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ أُولَئِكَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ (سوره رعد، آیه 25).
  7. بَلَى مَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ وَاتَّقَى فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ * إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلًا أُولَئِكَ لَا خَلَاقَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ وَلَا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَلَا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (سوره آل عمران، آیه 76 و 77).
  8. إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الَّذِينَ كَفَرُوا فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ * الَّذِينَ عَاهَدْتَ مِنْهُمْ ثُمَّ يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِي كُلِّ مَرَّةٍ وَهُمْ لَا يَتَّقُونَ (سوره انفال، آیه55و56).
  9. قرب الإسناد (ط - الحدیثه)، النص، ص: 28
  10. وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ كَانَ مَسْئُولًا (سوره اسراء، آیه 34).
  11. يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ (سوره مائده، آیه 1).
  12. وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا (سوره بقره، آیه 177).
  13. يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ * كَبُرَ مَقْتًا عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا مَا لَا تَفْعَلُونَ (سوره صف آیه 2 و 3)
  14. امالی(طوسی) ص229 - بحارالأنوار(ط-بیروت) ج72، ص94، ح12
  15. کافی(ط-الاسلامیه) ج2، ص364، ح2
  16. عیون اخبار الرضا ج2، ص30 - نهج الفصاحه ص725، ح2762
  17. نهج الفصاحه ص416،ح1264
  18. نهج الفصاحه ص422، ح 1281
  19. نهج البلاغه(صبحی صالح) نامه 53،ص442
  20. نهج البلاغه(صبحی صالح) نامه 53،ص444
  21. تصنیف غررالحکم و دررالکلم ص253، ح5316
  22. تصنیف غررالحکم و دررالکلم ص418، ح9562
  23. خصال ص 113، ح90
  24. نهج الفصاحه ص216، ح 321
  25. کافی(ط-الاسلامیه) ج 8، ص 354، ح 550
  26. کافی(ط-الاسلامیه) ج 6، ص 49، ح 3
  27. بحار الانوار(ط-بیروت) ج75، ص113
  28. بحارالأنوار(ط-بیروت) ج 75، ص 161 - نزهه الناظر و تنبیه الخاطر ص 93،ح21
  29. نهج الفصاحه ص422، ح 1280
  30. بحارالأنوار(ط-بیروت) ج 75، ص 250 - تحف العقول ص367
  31. الکافی (ط - الإسلامیه)، ج‏2، ص: 363
  32. محمدی، ص. ۷۳
  33. دره الباهره ص45 - بحارالانوار(ط-بیروت)ج66،ص407، ح115.
  34. کافی(ط-الاسلامیه) ج2، ص364، ح2
  35. استفتاءات (امام خمینی)؛ ج 2، ص: 617
  36. استفتاءات (بهجت)؛ ج 3، ص: 339
  37. رساله آموزشی 2 (احکام معاملات)
  38. پایگاه اطلاع رسانی دفتر آیت الله العظمی شبیری زنجانی.
  39. استفتاءات جدید (مکارم)؛ ج 1، ص: 216.
  40. استفتاءات جدید (مکارم)؛ ج 1، ص: 244.
  41. استفتاءات جدید (مکارم)؛ ج 1، ص: 244.
  42. منهاج الصالحین، ج2، ص: 17.