فرهنگ مصادیق:خرید و فروش خون

از پژوهشکده امر به معروف
(تغییرمسیر از خرید و فروش خون)
پرش به: ناوبری، جستجو
خرید و فروش خون

کتب مرتبط

ردیف عنوان

مقالات مرتبط

ردیف عنوان
۱ خرید و فروش خون - موضوع شناسی

مصادیق مرتبط

ردیف عنوان
۱ خرید مواد مخدر
۲ خرید و فروش آبزیان حرام گوشت
۳ خرید و فروش آنتن ماهواره
۴ خرید و فروش اعیان نجس
۵ خرید و فروش ابزار لهو و لعب
۶ خرید و فروش اسپرم
۷ خرید و فروش اکانت بازی
۸ خرید و فروش اماکن برای ربا خواری
۹ خرید و فروش اموال مسروقه
۱۰ خرید و فروش اموال موقوفه
۱۱ خرید و فروش انسان
۱۲ خرید و فروش بت
۱۳ خرید و فروش پایان نامه
۱۴ خرید و فروش حشرات
۱۵ خرید و فروش حرام
۱۶ خرید و فروش خرچنگ ، مارمولک ، لاک پشت
۱۷ خرید و فروش خوک
۱۸ خوردن خون حیوان حرام گوشت
۱۹ خرید و فروش رای
۲۰ خرید و فروش ربوی
۲۱ خرید و فروش سیگار
۲۲ خرید و فروش سگ
۲۳ خرید و فروش صلیب
۲۴ خرید و فروش فیلمهای فساد انگیز
۲۵ خرید و فروش قاچاق
۲۶ خرید و فروش کالای خارجی
۲۷ خرید و فروش کتب و مجلات ضالّه
۲۸ خرید و فروش مسجد
۲۹ خرید و فروش مسکرات
۳۰ خرید و فروش مواد محترقه
۳۱ خوردن خون حیوان دارای خون جهنده
۳۲ فروش مواد مخدر
۳۳ فروش و اجاره فیلم های فساد انگیز
۳۴ فروش و اجاره مکان برای لهو و لعب
۳۵ فروش لوازم کار به مجسمه سازان
۳۶ فروش مصالح و ابزار به بت سازان

چندرسانه‌ای مرتبط

ردیف عنوان

مرتبط‌های بوستان

ردیف عنوان

نرم‌افزارهای مرتبط

ردیف عنوان

نویسنده:الیاس صالحی
تهیه و تدوین: پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر قم-96/4/22
کلیدواژه: خرید و فروش خون، خرید و فروش نجاسات، اهدای خون، فروش پلاسمای خون، فواید خون.

محتویات

مقدمه

خون مایعی است که کار اصلی آن رساندن اکسیژن و موادّ تغذیه کننده مانند گلوکز و سازنده به بافت‌ها و کمک به دفع موادّ زائد (همچون کربن دی اکسید و اسید لاکتیک) از بافت‌های بدن و دفاع در برابر میکروارگانیسم‌ها است. این مایع به وسیله پمپاژ قلب (یا ساختاری همانند) توسط رگها، به تمام قسمت‌های بدن منتقل می‌شود. در حدود ۷ الی ۸ درصد وزن بدن را خون تشکیل می‌دهد و در انسان بالغ بطور متوسط ۵ لیتر از حجم بدن را خون تشکیل می‌دهد. [۱]
در دین اسلام است خون جزء نجاسات است و خوردن آن حرام می‌باشد و از خرید و فروش آن نیز نهی شده است. طبق معیارهایی که فقهاء در حرمت خرید و فروش و هر نوع بهره وری از آن، بر آنها تکیه کرده‌اند، خون انسان را نیز در بر می‌گیرد.
در گذشته برای خون نه تنها هیچ گونه فایده‌ای متصور نمی‌شد، بلکه موجب تنفر نیز بود؛ اما امروزه با پیشرفت دانش پزشکی استفاده از خون انسان و فراورده‌های آن جایگاه ویژه حیاتی یافته است. درمان بسیاری از بیماریها بدون بهره برداری از خون و فراورده‌های آن امکان پذیر نمی‌باشد و بسیاری از جراحی‌ها با مشکل مواجه خواهد شد.

سیر حرمت خرید و فروش خون از گذشته تا امروز

بسیاری از فقها، خرید و فروش و هر نوع استفاده‌ای از خون را با توجه به آیات و روایات و اجماع و دیگر ادله حرام می‌دانند. این نظریه از آن جا ناشی شده که در زمان‌های گذشته، بویژه در میان اعراب، هیچ گونه استفاده‌ای از خون، به جز آشامیدن، رایج نبوده است. از این روی، به همین قدر که خون را در ردیف محرمات و نجاسات آورده‌اند، اکتفا کرده‌اند و خرید و فروش آن را نیز برای خوردن حرام شمرده‌اند و همچنین در باره خون انسان، نه از حلیت سخنی دارند و نه از حرمت، زیرا، فایده و منفعت عقلایی و مفید و کارساز، برای خون انسان متصور نبوده است به همین خاطر اصلا بحثی در مورد فروش خون انسان مطرح نکرده‌اند.
از آن جا که امروز، منافع کثیری برای خون، بویژه خون انسان کشف شده، این بحث مطرح می‌شود که مفاد ادله حرمت استفاده چیست؟ آیا مطلق بهره برداری و دادوستد حرام است، یا فقط خرید و فروش خون برای خوردن حرام است؟ و اینکه ادله‌ای که فقها اقامه کرده‌اند بر حرمت خون، خون انسان را که امروزه، در پزشکی و معالجه بیماران از آن بهره می‌برند، در برمی گیرد یا اینکه منظور آنان فقط خون حیوان بوده آن هم برای خوردن؟
روشن است که در زمان بعثت پیامبر اسلام(ص) هیچ اثر و منفعتی عقلائی بر استفاده از خون وجود نداشته است؛ و لهذا عقلاء بر این اساس یعنی براساس نجاست اینکه اثر عقلائی مجوّز استفاده از خون در آن زمان وجود نداشته است، معامله و خرید و فروش آنرا لغو و بیهوده می‌دانند و شارع نیز آنرا حرام کرده است. اما در این زمان بواسطه ظهور پدیده صنعت و ترقّی علم طبابت، خون یکی از حیاتی‌ترین و ضروری‌ترین مادّه بقاء و استمرار حیات شمرده می‌شود و قطعاً از مصادیق بارزۀ مقدّمات و اسباب وجوب حفظ نفس محترمه در نزد شارع می‌باشد، و رعایت این نکته حاصل نخواهد شد الّا به خرید و فروش آن و استفاده جهت بیماران خاصّ. بدین لحاظ ملاک ممنوعیّت معامله که همان لغویّت و غیر قابل استفاده بودن بود، منتفی و داخل در قسم منافع مشروعه و محلّله خواهد شد، ولی نجاست و حرمت شرب به حال خود باقی می‌ماند. [۲]

خرید و فروش خون و تغییر احکام

احکام و قوانین اسلام به‏‎ ‎‏دو بخش ثابت و متغیر تقسیم می‌شود. مثلا در فروع می‌توان از ثبات‏‎ ‎‏بسیاری از احکام نماز، روزه، حج و خمس نام برد؛‏‎ ‎‏امّا برخی از احکام فروع دین از جمله خرید و فروش خون به تغییر زمان تغییر پذیرند، و بنا به استفاده عقلایی از آن در شرایط زمانی و مکانی خاص حکم آن نیز متغیر می‌شود. بنابر این آنچه در مورد معامله خون مطرح است این است که خون به عنوان یکی از نجاسات چه خون بدن انسان باشد یا خون حیوان بسته به شرایط زمانی آن دارد، در گذشته خون را برای درمان برخی از بیماریها و یا به عنوان نوعی غذا می‌خوردند و چنین استفاده‌ای از خون در طب عامیانه آن روز مفید شمرده می‌شد. یا ابنکه خون را در روده‌ها پر ساخته و سپس کباب‏‎ ‎‏کرده جلوی مهمان می‌نهادند. [۳]‏‎ اما شریعت که با توجه به مضرّات و آلودگیهایی که در خون وجود داشت و به مفسده این نوع استفاده، واقف بود، از خرید و فروش آن جلوگیری کرد؛ زیرا اصل تماس داشتن با خون صرف نظر از این که برای خوردن هم مورد استفاده قرار بگیردیا نگیرد، سبب سرایت آلودگیهای آن به محیط زندگی انسان می‌شد و همین مقدار مفسده کافی است برای صدور حکم حرام بودن خرید و فروش آن. افزون بر این که استفاده شناخته شده از خون در آن زمان، خوردن آن بود (به عنوان دوا یا غذا)، که این استفاده نیز مفسده آمیز بود، پس حکم حرام بودن خرید و فروش این موضوع (خون) دلیل استفاده‌ای بود که در آن زمان داشت. امّا در جامعه امروز، اوّلًا خون برای خوردن خرید و فروش نمی‌شود، بلکه امروزه خون را برای تزریق به بدن بیماران و نجات جان آنان ممکن است بخرند یا بفروشند یا هدیه کنند و این یک نوع استفاده عقلایی و با اهمیتی است که قابل مقایسه با نوع استفاده‌ای که در گذشته از خون می‌شد، نیست. ثانیاً برای نگهداری و نقل و انتقال آن از وسائل استریلیزه و شیوه‌های سالم و پیشرفته‌ای استفاده می‌شود که خطر آلوده کردن محیط زندگی دست اندرکاران از بین می‌رود. ملاحظه می‌شود که چگونه کارکرد نادرست و مفسده آمیزی که خون در گذشته داشت تحول پیدا کرد و تبدیل شد به کارکرد بسیار مفید و حیاتی امروز. [۴]
در اینجا حکم دو بخش خرید و فروش خون برای خوردن و خرید و فروش خون برای غیر خوردن بیان می‌شود.

حرمت خرید و فروش خون برای خوردن

حرمت خرید و فروش خون در قرآن

آیات بسیاری بر حرمت خون دلالت می‌کنند، از جمله: (انّما حرّم علیکم المیته والدم ولحم الخنزیر و ما اهّل لغیر اللّه فمن اضطرّ غیر باغ ولاعاد فلا اثم علیه، انّ اللّه غفور رحیم) [۵]
خداوند، تنها مردار و خون و گوشت خوک و آنچه را نام غیر خدا به هنگام ذبح، بر آن گفته شود، بر شما حرام کرده است. امّا هر کس در حال ضرورت و ناچاری و بدون تجاوز از حد و عدوان [از آنها تناول کند] گناهی بر او نیست. به یقین خداوند آمرزگاری مهربان است.
ظاهر آیات عام است و هرگونه انتفاع و بهره گیری و خرید و فروش و تحصیل درآمد با آن را در بر می‌گیرد.

خرید و فروش خون برای خوردن در روایات

به دو دسته از روایات، برای حرمت خرید و فروش خون و نیز بهره وری از آن استدلال شده است:
عمومات و اطلاقاتی که به طور کلی، از خرید و فروش و بهره وری از (نجس) نهی می‌کنند مانند: «انّ الله اذا حرم شیئاً حرم ثمنه: خداوند هر چیزی را که حرام کرد، ثمن آن را هم حرام قرار داد.» [۶] بیشتر فقها برای حرمت اعیان نجسه از جمله خون و خرید و فروش آنها به این روایت استدلال نموده‌اند. و روایت مرسله تحف العقول [۷]
در روایتی امام موسی بن جعفر می‌فرماید: «حرم من الشاه سبعه اشیاء: الدم والخصیتان و القضیب والمثانه والغدد والطحال والمراره؛ هفت چیز از گوسفند حرام است: خون، دنبلان، پی، بول دان، سپرز، زهره دان و غدد». [۸]
در روایتی دیگر نقل شده است «مَرَّ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام بِالْقَصَّابِینَ، فَنَهَاهُمْ عَنْ بَیْعِ سَبْعَهِ أَشْیَاءَ مِنَ الشَّاهِ: نَهَاهُمْ عَنْ بَیْعِ الدَّمِ، وَالْغُدَدِ، وَآذَانِ الْفُؤَادِ، وَالطِّحَالِ، وَالنُّخَاعِ، وَالْخُصی، وَالْقَضِیبِ. حضرت امیر(ع) از [بازار] قصابان عبور می‌کرد، آنان را از خرید و فروش هفت چیز گوسفند نهی فرمود: خون، غدد، گوشه‌های دل، سپرز، نخاع، یا حرام مغز، دنبلان و پی». [۹]

خرید و فروش خون در فقه

اکثر فقهاء شیعه اکتساب با عین نجس مانند خرید و فروش خون را حرام و معامله را باطل می‌دانند، برخی از معاصران با وجود منفعت حلال و عقلایی، مانند تزریق خون به دیگری که امروزه رایج است، خرید و فروش آن را جایز دانسته‌اند. [۱۰] امام خمینی(ره) در این باره می‌فرماید: هر چند خرید و فروش عین نجس، (یعنی چیزهایی که ذاتاً نجس است؛ مانند بول، غائط، مشروبات مست کننده و ...) جایز نیست، امّا خرید و فروش عین نجسی که بتوان از آن استفادۀ حلال نمود جایز است؛ مثلًا خرید و فروش غائط برای کودسازی و یا خرید و فروش خون که در زمان ما برای نجات مجروحان و بیماران مورد استفاده قرار می‌گیرد. [۱۱]

ادله حرمت خرید و فروش خون

از جمله ادله‌ای که برای حرمت خرید و فروش خون به منظور خوردن استناد کرده‌اند؛ آیات و روایاتی بود که در بخش آیات و روایات گذشت، دلیل دیگر اجماع فقهاء است علامه می‌نویسد: خرید و فروش خون، به اجماع فقها، به خاطر نجاست و عدم امکان بهره گیری، حرام است. [۱۲] شیخ انصاری، و عده‌ای دیگر از فقهاء گفته‌اند: در حرمت خرید و فروش خون اختلافی نیست، و بر این حکم ادعای اجماع شده است. [۱۳]
یکی دیگر از ادله‌ای که برای حرمت خرید و فروش خون بیان کرده‌اند مالیت نداشتن آن است در این رابطه فقهاء گفته‌اند: از جمله شرایط صحت خرید و فروش، مالیت است. چیزی که هیچ فایده عقلایی و حلال ندارد، قابل خرید و فروش نیست. داد و ستد و کاسبی با آن (اکل مال به باطل) است. بنابراین، (خون) از آن جا که مالیت و منفعت حلال عقلایی ندارد، خریدو فروش آن حرام و از مصادیق (اکل مال به باطل) است. [۱۴]

حکم خرید و فروش خون پاک

عده‌ای از فقها، در فتوای به حرمت استفاده از خون و خریدوفروش آن، تفصیل بین خون پاک و نجس نداده‌اند و گفته‌اند: خون، نجس است و خریدوفروش آن صحیح نیست. و همین طور، خونهای غیر نجس، مانند: خون حیوانی که خون جهنده ندارد، به خاطر خباثت. [۱۵]ولی در مقابل شیخ انصاری در مسأله خریدوفروش خون، بین خون پاک و خون نجس فرق می‌گذارد و می‌فرماید: اگر برای خون پاک فایده حلالی همچون استفاده در رنگ آمیزی بتوان فرض کرد، و چنین استفاده‌ای را مجاز بدانیم، در جایز بودن خریدوفروش آن، دو وجه است، وجه قوی تر، جواز آن است. [۱۶]

خرید و فروش خون برای غیر خوراکی

در زمان‌های گذشته استفاده خون در خوردن بوده است بخاطر همین حکم به حرمت معامله آن داده شد ولی در این زمان که خون منافع زیادی غیر از خوردن دارد و معامله آن نیز عقلایی است خرید و فروش آن نیز اشکالی ندارد. در اینجا با توجه به ادله که برای حرمت خرید و فروش خون بیان می‌کنیم که حرمت معامله خون منصرف به خوردن است نه منافع دیگر.
در مورد آیاتی که حرمت خون را بیان می‌کند گفته شده است: از این آیات، نمی‌توان حرمت مطلق استفاده کرد، زیرا از ظاهر آیات که حلیت و حرمت (اکل) را بیان می‌کنند، [۱۷] آمدن حرمت خون در ردیف حرمت استفاده از گوشت خوک و گوشت حیوانی که نام غیر خدا در هنگام ذبح آن برده شده، استثنای (مضطر) از این حکم، آیات قبل که به (اکل طیبات) توصیه می‌کنند و همچنین به آیات بعد، استفاده می‌شود که منظور، حرمت خوردن و استفاده تغذیه‌ای از خون است، نه هرگونه استفاده و یا خرید و فروش آن. به عبارت دیگر، حرمت در این آیات منصرف به (اکل) است. [۱۸] خوردن خون در میان اعراب، پیش از اسلام، متداول بوده است و عربهای جاهلی، از خون، به شکلهای گوناگون در تغذیه استفاده می‌کرده‌اند و آیات شریفه، در مقام نهی آنان از این کار است. [۱۹]
برخی در حرمت خرید و فروش خون مطلقا چه برای خوردن چه برای غیر خوردن به روایتی که حضرت امیر المومنین (ع) قصاب‌ها را از خرید و فروش خون نهی کرده‌اند تمسک کرده‌اند. در جواب باید بگوییم این استدلال، تمام نیست، زیرا: از ظاهر روایت به دست می‌آید، فروختن خون نجسی که در هنگام ذبح، از حیوانات خارج می‌شود، حرام است، نه مطلق خون. بنابراین، دلیل، اخص از مدعاست. [۲۰]
در مورد اجماع ای که برای حرمت خرید و فروش خون بیان شد نیز گفته شده است با توجه به اینکه حرمت خون مذکور در آیات و روایات، انصراف به خوردن دارد، اجماعی که در نهی از خرید و فروش خون اقامه شده چنین است، انصراف به خرید و فروش خون برای خوردن دارد. [۲۱] و همانطور که علاّمه بعد از ادعای اجماع، به (نداشتن منفعت) استناد کرده است [۲۲] و فخر المحققین و فاضل مقداد نیز، در اجماع بر حرمت خرید و فروش خون، به (نداشتن منفعت) تعلیل کرده‌اند، [۲۳] معلوم می‌شود، اجماع بر حرمت، در حقیقت در اثر نداشتن منفعت حلال است، زیرا در آن زمان، خون غیر از خوردن، هیچ منفعتی نداشته و خوردن هم، به نص آیات، حرام است. بنابراین در صورتی که خون منافع حلالی داشته باشد، طبعاً حرمت بیع آن دلیلی ندارد.
یکی دیگر از ادله‌ای که در حرمت معامله خون بیان شد مالیت نداشتن و عدم بهره برداری شرعی است امام خمینی در مورد کاسبی بوسیله اعیان نجسه می‌فرماید: از ظاهر عبارات پراکنده فقها بر می‌آید که حرام بودن کاسبی به وسیله نجاسات، دائر مدار جایز نبودن بهره گیری است. [۲۴]
برای بسیاری از (نجاسات)، از جمله (خون) در ادوار گذشته، هیچ گونه منفعت حلال عقلایی نمی‌شناخته‌اند. ازاین روی، فقها، برای بحث از خریدوفروش و طرح فروعات، وجهی نمی‌دیده‌اند. تا جایی که شیخ انصاری، (رنگ آمیزی) را به عنوان بهره حلالی که می‌شود از خون بُرد، ذکر کرده است. [۲۵] ولی امروزه با پیشرفت‌هایی که بشر در زمینه‌های گوناگون از جمله پزشکی کرده است خون و فرآوردهای آن جایگاه بسیار مهمی در انجام عمل‌ها و نجات جان بیماران یافته است به همین جهت، خریدوفروش آن و نیز کاسبی با آن، از مصادیق (اکل مال به باطل) نخواهد بود. چه ثمره و منفعتی بالاتر از این که جان مصدومی که بر اثر خون ریزی شدید، در حال مرگ است، با تزریق چند سی سی خون نجات می‌یابد و...
جایزبودن و نبودن خریدوفروش خون، بستگی به بود و نبود منفعت حلال عقلایی دارد. در زمان صدور روایات، خریدوفروش خون جایز نبوده، زیرا در آن زمان، منفعت حلالی نداشته است ولی اکنون جایز است، زیرا منافع حلال و عقلایی دارد. [۲۶]
به خاطر وجود همین منافع مهم و حیاتی است که فقهای معاصر و مراجع عظام تقلید، به حلیت خریدوفروش خون فتوا می‌دهند و دلایل حرمت فروش خون را مخدوش و نارسا می‌دانند. دلیلی بر حرمت خریدوفروش خون، چه پاک و چه نجس، وجود ندارد، نه حرمت وضعی و نه حرمت تکلیفی. [۲۷]
امام خمینی در مورد جواز خریدوفروش خون می‌نویسد: جایز است بهره وری از خون و خریدوفروش آن است در غیر خوردن. زیرا آنچه در روایات و آیه شریفه آمده است، دلالتی بر حرمت مطلق استفاده از خون ندارد... به علاوه، در آن زمان، برای خون، غیر از خوردن استفاده‌ای نبوده است. بنابراین، حرمت در آیه و روایات منصرف به همان (حرمت اکل) می‌باشد. [۲۸]

تجارت خون در دنیا

تجارت خون در دنیا برای تولید پلاسما و نجات جان بیماران به شمار می‌رود. تجارت پلاسما، تجارتی رایج و مرسوم در دنیا به شمار می‌رود که بیشتر در کشورهایی متداول است که به لحاظ وضعیت اقتصادی در سطح پایینی قرار دارند. مردم کشورهایی چون عراق، مکزیک و آفریقای جنوبی از جمله کشورهایی هستند که به خوبی با این تجارت آشنایی دارند و حتی بسیاری از آنها از طریق فروش پلاسما امرار معاش می‌کنند. مردم کشورهایی چون مکزیک و عراق برای هر مرتبه فروش مبلغی حدود ۴۰ دلار دریافت می‌کنند.

تجارت پلاسما یا همان فروش خون در کشور

تجارت پلاسما یا همان فروش خون در ایران بوسیله سازمان انتقال خون و وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشکی انجام می‌شود، در ایران پلاسما را به قیمت هزینه ایاب و ذهاب خریداری می‌کنند. سازمان انتقال خون که از خون اهدایی مردم برای به دست آوردن پلاسما و دیگر فرآورده‌های خونی استفاده می‌کند. سالانه ۵۰۰ هزار لیتر پلاسما در کشور نیاز داریم که سازمان انتقال خون سالانه ۲۰۰ هزار لیتر تولید می‌کند. اما ۳۰۰ هزار لیتر دیگر نیاز داریم که یا مردم باید بیایند و خون بدهند یا شرکت‌های خصوصی اقدام به تولید آن کنند.

داروهای تولید شده از پلاسمای خون

داروهایی مانند فاکتور ۸، فاکتور ۹، ایمونوگلوبین برای ایمنی و آلبومین به منظور کاربرد در درمان سوختگی، داروهایی هستند که با استفاده از پلاسمای خون تبدیل به دارو می‌شود. کشور ما پالایشگاهی ندارد که چنین داروهایی در آنها تولید شود. این پلاسما را به شرکت‌های آلمانی معتبر فرستاده می‌شود و بعد به صورت دارو به کشور بازگردانده می‌شود و ایران برای هر لیتر آن کارمزد پرداخت می‌کند.

جواز خرید و فروش خون بخاطر منافع زیاد

برخی از فقهاء به خاطر همین منافع مهم و حیاتی به حلیت خرید و فروش خون فتوا می‌دهند و دلایل حرمت معامله و بهره برداری از خون را مخدوش و نارسا می‌دانند همانطور که آیت الله خویی می‌فرماید: دلیلی بر حرمت خرید وفروش خون چه پاک و چه نجس وجود ندارد و نه حرمت وضعی و نه حرمت تکلیفی. [۲۹]

انتفاع از خون در غیر خوردن

انتفاع بردن به خون در غیر خوردن و فروختن آن برای انتفاع حلال، جایز است پس آنچه اکنون متعارف است که خون را می‌فروشند برای استفاده مریض‌ها و مجروحین مانع ندارد. و بهتر آن است که مصالحه کنند یا آن که پول را در مقابل حق اختصاص یا در ازای اجازه خون گرفتن بگیرند که خالی از اشکال و احوط است. بلکه این احتیاط حتی الامکان ترک نشود. لکن اگر گرفتن خون، برای صاحب آن ضرر داشته باشد، اشکال دارد. خصوصاً اگر ضرر فاحش و زیاد باشد. [۳۰]

فواید خون

حجم خون در یک فرد بالغ به طور متوسط ۵ لیتر می‌باشد. کار خون به واسطه گردش در داخل رگهای اصلی، توزیع مواد غذایی، اکسیژن و حرارت در بدن و انتقال دی اکسید کربن و مواد زاید حاصل از فعالیت سلولها به ارگانهای دفعی است. «۱۸ هزار بیمار تالاسمی در کشور وجود دارد که سالانه تقریباً ۴۰۰ هزار واحد خون برای این بیماران مصرف می‌شود و تزریق خون باعث افزایش آهن بدن شده، در قسمت‌های بالای بدن مانند سر و صورت و استخوانهای بدن اشباع می‌شود و رنگ پوست را به رنگ خاکستری درآورده و استخوانها را حجیم می‌کند.». [۳۱]
سالانه بیش از ۱۵۰هزار مادر در دنیا بر اثر خونریزی زایمان جان خود را از دست می‌دهند که این نشان دهنده نیاز مبرم انسانها به خون و فراورده‌های خونی است و همچنین، در دنیا هر ثانیه یک نفر به دریافت خون نیاز دارد. [۳۲]

نیاز به خون در تمام جراحی ها

کلیه اعمال جراحی، بدون رزرو خون امکان ندارد. زایمانها، سزارینها و به طور کلی تمامی عملها را باید در شرایطی انجام داد که خون آماده در اختیار تیم پزشکی قرار داشته شده باشد. برای همین، فرض کنید یک روز سازمان انتقال خون، تعطیل شود، فاجعه‌ای ملی به وجود می‌آید و تمامی اعمال جراحی اورژانسی و غیر اورژانسی و زایمان‌ها لغو می‌شود. نیاز به خون آماده را جراحان با رزرو خون، در اتاقهای عمل پیش بینی می‌کنند.

خون بندناف

استفاده دیگری که امروزه از خون می‌شود، استفاده از خون بندناف نوزادان است از زمانی که کار با سلول بنیادی آغاز شده است. به دلیل قابلیت تبدیل سلولهای بنیادی به هر سلول دیگر، همچون سلول‌های قلبی، گوارشی، پوستی و به طور کلی تمام سلولهای اختصاص یافته در بدن از سلولهای بنیادی برای پیوند و درمان بسیاری از بیماریها استفاده می‌شود. درمان زخمهای پوستی با ژل تهیه شده از پلاکت خون خود بیمار، التیام زخمها را سرعت می‌بخشد. پزشکان با این شیوه خواهند توانست توان التیام بخشی طبیعی بدن را در اختیار بگیرند. زخمهای پوستی که با این ژل درمان شدند، ده درصد سریعتر از زخمهای همین افراد که فقط با یک پماد آنتی بیوتیک درمان شدند، التیام یافت. [۳۳]

پلاسما

پلاسما یکی از اجزاء خون است و ۵۵ درصد خون را تشکیل می‌دهد. مایعی است که ۹۱ درصد آن را آب، ۷ درصد آن را پروتئینها، یک درصد آن را املاح معدنی و یک درصد بقیه را ویتامینها، مواد قندی و مواد لیپیدی، هورمونها و اسیدهای آمینه تشکیل می‌دهند.

اهدای خون

اهدای خون هنگامی رخ می‌دهد که یک فرد سالم به طور داوطلبانه مقدار مشخصی از خون خود را در یک مرکز انتقال خون هدیه می‌کند. خون اهدا شده پس از انجام آزمایش‌های غربالگری و تأیید سلامتی به منظور تهیه فراورده‌های خونی مورد استفاده قرار می‌گیرد و یا از طریق بانک خون مراکز درمانی به افراد دیگر تزریق می‌شود. فرایند اهدا و تزریق به دریافت کنندگان، انتقال خون نام دارد.
برای ترغیب مردم جهان به اهدای خون و افزایش سطح آگاهی آنان، روز ۱۴ ژوئن (۲۴ خرداد) به عنوان روز جهانی اهدا کنندگان خون نام گذاری شده است. سازمان بهداشت جهانی، جامعه بین المللی انتقال خون، اتحادیه بین المللی سازمان اهداکنندگان خون و فدراسیون بین المللی جمعیت‌های صلیب سرخ و هلال احمر چهار ارگان جهانی حامی اهدای خون هستند.
یک اهدا کننده خون کامل در تمام دنیا برای اهدای پلاسما باید حداقل ۲۴ بار در سال مراجعه کند و هر بار حدود دو ساعت وقت می‌گذارد؛ بر همین اساس مراکز دریافت خون در ایران به اندازه رفت و آمد اهدا کننده به او هزینه پرداخت کنند.

بیماری‌های ناشناخته از پلاسمای وارداتی

واردات داروهای مشتق از پلاسما می‌تواند بیماری‌های قابل انتقال ناشناخته‌ای را از یک مرز جغرافیایی به مرز دیگر جغرافیایی منتقل کند. ورود بیماری ایدز و هپاتیت سی برای نخستین بار به کشور از عوارض محصولات پلاسمای غیر ایرانی و وارداتی است
بنابراین یکی از استانداردها و بحث‌های سلامت این است که داروهای مشتق از پلاسمای مورد نیاز کشور را از پلاسمای خود افراد جامعه تأمین کنیم تا اگر هم به موارد انتقال بیماری برخورد کردیم، بیماری بومی خودمان باشد و ما توانایی شناسایی آن را داشته باشیم.

فواید اهدای خون برای اهداکننده

اهدای منظم خون خطر ابتلا به بیماری‌های قلبی عروقی و سکته قلبی و همچنین سرطان را کاهش می‌دهد
اهدای خون یک چکآپ رایگان می‌باشد زیرا قبل از گرفتن خون، فرد مورد معاینه قرار می‌گیرد. در این صورت می‌تواند از وضعیت عمومی سلامتی خود و میزان برخی ترکیبات خون خود مانند گلبول‌های قرمز، پلاکت‌ها و پلاسما باخبر شود. همچنین اهدای مرتب خون باعث تجدید منظم خون می‌شود و به این ترتیب از ابتلا به برخی بیماری‌ها جلوگیری می‌شود. افرادی که دچار مشکل فشار خون هستند باید تحت نظر و صلاحدید پزشک اقدام به اهدای خون کنند. همچنین اهدای خون خطر ابتلا به دیابت نوع دو مربوط به کم تحرکی را کاهش می‌دهد. کم تحرکی باعث افزایش مقاومت سلول‌ها نسبت به انسولین می‌شود. اگر پزشک تشخیص اهدای خون دهد، این عمل می‌تواند برای پیشگیری از سکته مغزی نیز مناسب باشد.
از دیگر مزایای اهدای منظم خون این است که خطر ابتلا به بیماری‌های قلبی عروقی و سکته قلبی را کاهش می‌دهد. همچنین افرادی که به طور مرتب خون می‌دهند کمتر در معرض سرطان و مرگ و میر ناشی از آن قرار می‌گیرند. در واقع تاثیر مثبت این کار بر عوارض منفی آن می‌چربد.

برخی از احکام خرید و فروش خون

حکم فروش خون برای مصارف غیر از خوردن

انتفاع به خون در غیر خوردن و بیع آن برای استفاده غیر خوردن جایز است. پس آنچه که متعارف شده از فروش خون به مریضها و غیر آنها، مانعی از آن نیست، تا چه رسد به اینکه بر آن مصالحه شود یا حق اختصاص منتقل شود، و نقل خون از بدن انسان به دیگری و گرفتن ثمن آن بعد از تعیین وزن آن با وسایل جدید، جایز است. و با جهل به آن مانعی از صلح بر آن نمی‌باشد. و احوط گرفتن مبلغی است برای تمکین بر گرفتن خون او مطلقا- نه در مقابل خون- و مادامی که ممکن است، احتیاط ترک نشود. [۳۴]
سوال: آیا فروش خون به کسی که از آن استفاده می‌کند، جایز است؟
جواب: فروش خون اگر به قصد عقلائی مشروع باشد، اشکال ندارد. [۳۵]

تزریق خون مسلمان و کافر به یکدیگر

مسأله: تزریق خون انسانی به انسان دیگر برای درمان بیماری یا جراحی یا نجات جان او جایز است، خواه خون مسلمان باشد یا کافر، مرد باشد یا زن. و خرید و فروش خون برای این منظور مانعی ندارد. [۳۶]

دریافت هزینه خون و جهالت در وزن آن

جایز است خون بدن انسانی را به بدن دیگری با آلات دیگری منتقل کنند و وزن آن با مقیاس‌هایی که دارند تعیین کنند، و ثمن آن را بگیرند و با جهالت به وزن جایز است به طور مصالحه انتقال دهند. و احوط آن است که پول را در مقابل اجازه نقل بگیرند، و این احتیاط چنانچه گذشت حتی الامکان ترک نشود. [۳۷]

دریافت حق الزحمه برای اهدای خون

خریدوفروش خون و یا اجزای آن، برای منافع حلال- مانند تزریق به بیمار- جایز است. ولی احتیاط آن است که مصالحه کنند یا آن که پول را در مقابل حق اختصاص یا در مقابل اجازۀ خون گرفتن دریافت کنند تا اشکالی در بین نباشد و این احتیاط حتّی الإمکان ترک نشود. [۳۸]

فروش خون به دشمنان

فروش خون و یا اجزای آن از قبیل پلاکت، سرم، پلاسما و ... به غیر مسلمانانی که با مسلمانان در حال جنگ هستند جایز نیست. [۳۹]

ضمان در خون گرفتن

هرگاه خون گیرنده در هنگام خون گرفتن، از حد معمول و یا مقداری که اجازه داشته است، تعدی کند و به شخصی که از او خون گرفته می‌شود، ضرری وارد شود، هرچند قصد ضرر رساندن هم نداشته باشد، ضامن است. [۴۰]
هرگاه خون گیرنده در هنگام خون گرفتن، از حد معمول و یا مقداری که اجازه داشته است، تجاوز نکند و اتفاقاً به شخصی که از او خون گرفته می‌شود، ضرر وارد شود، ضامن است مگر اینکه شرط عدم ضمان کرده باشد. [۴۱]
در صورت بالا اگر خون گیرنده بداند که به شخص ضرر می‌رسد، اقوی این است که ضامن است مگر این که شخص خون دهنده، او را تبرئه کند. [۴۲]

علم تزریق کننده به سلامت خون

تزریق کننده خون باید به سلامت خونی که می‌خواهد تزریق کند، علم داشته باشد و در صورتی که نسبت به سلامت خون شک داشته باشد حق ندارد تزریق کند- مگر در صورتی که به دلیل عدم دسترسی و یا وخامت حال بیمار، مجبور به تزریق مستقیم خون باشد-. [۴۳]
منظور از علم داشتن به سلامت خون، بررسی مدارک ارسالی از سازمان انتقال خون و یا سایر مراجع صلاحیت دار می‌باشد.

تزریق خون ناسالم

هرگاه تزریق کننده بداند خونی را که تزریق می‌کند ناسالم است، جایز نیست این کار را انجام دهد. [۴۴]

تزریق خون در صورتی که سبب بیماری شود

در صورتی که تزریق خون سبب به وجود آمدن بیماری خاصی شود که باعث نقص عضو بیمار و یا منجر به مرگ او شود، تزریق کننده ضامن است و این در صورتی است که تزریق کننده امکان بررسی داشته ولی اگر مبادرت به انجام آزمایش و بررسی‌های لازم ننموده است علاوه بر ضمانت، کار حرامی هم انجام داده است. همچنین اگر فردی که مسئول بررسی سلامت خون است به هر دلیل، تعلل ورزیده و این تعلل موجب ضرر و زیان به بیمار گردد، ضامن خواهد بود. [۴۵]

استفاده از خون‌های وارداتی

سوال: استفاده از خون‌هایی که از کشورهای خارجی وارد می‌شود، یا استفاده از خون فردی که مسلمان نیست و یا از مال حرام مصرف می‌کند، چه وجهی دارد؟
جواب: با خون‌های دیگر فرق نمی‌کند و استفاده از آن، جهت درمان، بی اشکال است. [۴۶]

فروش خون و گرفتن هزینه

سؤال: بعضی از افراد برای کمک به درمان بیمارانی که نیاز به فرآورده‌های خونی یا اعضای بدن دارند، حاضرند خون یا مثلًا کلیه یا چشم خود را بفروشند، خرید و فروش این اعضا چه حکمی دارد؟
جواب: فروختن خون و کلیه در صورتی که خطری برای دهنده ایجاد نکند اشکالی ندارد؛ ولی بهتر آن است که پول را در مقابل اجازۀ برداشتن کلیه یا گرفتن خون بگیرند؛ ولی در مورد چشم مطلقاً جایز نیست. [۴۷]

سازمان انتقال خون و خرید و فروش خون

سؤال: با توجّه به اینکه خریدوفروش چیزهای نجس از جمله خون حرام است، چرا سازمان انتقال خون به خریدوفروش این فرآورده مبادرت می‌کند؟
جواب: خریدوفروش اشیای نجس در صورتی حرام است که فایدۀ حلالی نداشته باشد، و در حال حاضر که خون برای نجات جان بیماران مصرف می‌شود و دارای منافع حلالی است، خریدوفروش آن مانعی ندارد. [۴۸]

خرید خون از غیر مسلمان

سؤال: خرید خون و فرآورده‌های آن از غیر مسلمانان چه حکمی دارد؟ در صورتی که امکان خرید خون از کفار باشد آیا همچون خرید اجسادشان جهت تشریح، اولویّت دارد؟
جواب: از هر دو گروه می‌توان خون را خرید. [۴۹]

فروش خون به غیر مسلمان

سؤال: فروش خون و فرآورده‌های خونی که در کشورهای اسلامی تهیّه شده، به غیر مسلمانان چه حکمی دارد؟ آیا بین کفّار حربی و غیر حربی تفاوتی هست؟
جواب: به غیر کفّار حربی می‌توان فروخت، مشروط بر اینکه نیاز مسلمانان از طریق دیگر حل شود. [۵۰]

اهدای خون غیر مسلمان به مسلمان و مرد به زن

سؤال: اهدا و انتقال خون از غیر مسلمان به مسلمان، و از مرد به زن و بالعکس چه حکمی دارد؟
جواب: اشکالی ندارد، مگر اینکه بیم انتقال بیماری برود. [۵۱]

اهدای خون به همسر

سؤال: آیا انسان می‌تواند خون خود را به زوجه اش اهدا کند؟
جواب: اشکالی ندارد. [۵۲]

استفاده از پودر خون

استفاده دیگری که از خون می‌شود، به صورت پودر خون است که برای تغذیه طیور در مرغداری‌ها استفاده می‌شود. آیت الله مکارم شیرازی می‌فرماید: «گاهی در مرغداری‌ها پودر خون با غذای آنها مخلوط می‌کنند، به طوری که گوشت مرغ به واسطه آن می‌روید گوشت وتخم مرغ آن حرام نیست و رطوبتهای مرغ نجس نمی‌شود؛ ولی بهتر آن است که از چنین مرغ و تخم مرغ آن پرهیز شود.» [۵۳]

راهکارهای پیشگیری از این منکر

در مجموع مطالبی که گفته شد خرید و فروش خون برای خوردن یا امور غیر شرعی جایز نیست، و این یکی از منکراتی است که در جامعه می‌تواند بوسیله برخی از اشخاص انجام شود مثلا امروزه فرقه ضاله شیطان پرستی مبادرت به خوردن خون می‌کنند و اگر عده‌ای به آنان خون بفروشد جهت خوردن اشکال شرعی دارد یا موارد دیگری که استعمال حرام از خون می‌شود که برای رهایی از این منکر چند راهکار وجود دارد
۱. تقویت اعتقادات دینی و پایبندی به احکام شریعت و نهی کردن دیگران از انجام چنین منکر می‌تواند راه بسیار خوبی باشد برای کم رنگ شدن این منکر در جامعه
۲.نهادهای فرهنگی و شخصیت‌های مذهبی نیز با بیان و ارائه راهکارهایی مردم جامعه را از خرید و فروش خون در امور غیر شرعی باز دارند و به تبلیغ در این رابطه بپردازند.
۳. نهادهای اجرایی نیز باید از انجام چنین اعمال حرامی جلوگیری کنند و طبق قوانین با آنان برخورد کنند.
خرید و فروش خون برای انجام عمل‌های جراحی و نجات جان بیماران اشکالی ندارد و درهزینه‌ای نیز اگر دریافت شود به عنوان هزینه رفت و برگشت یا هزینه اهدایی و یا حتی حق الزحمه اشکالی ندارد و فقط باید موارد بهداشتی و شرعی آن رعایت شود و مثلا به دشمنان مسلمانان فروخته نشود یا از تزریق خون بیماری زا پرهیز شود.
تذکر
با توجه به اینکه خون دادن و حجامت کردن و رگ زدن(فصد) همه در مورد خارج کردن خون از بدن است و با در نظر گرفتن اینکه در گذشته خون دادن به شکل امروزی وجود نداشته است و خارج کردن خون بوسیله حجامت یا رگ زدن بوده است و در مورد آداب حجامت و رگ زدن در روایات اهل بیت علیهم السلام امور زیادی ذکر شده است از جمله وقت حجامت کردن، دعا هنگام حجامت، خوردن چه چیزهایی قبل از حجامت و بعد از حجامت و مکان گرفتن حجامت و ... وجود دارد، دانشمندان و پزشکانی که در زمینه گرفتن خون تخصص دارند با بررسی روایات حجامت و رگ زدن و تطبیق آن بر گرفتن خون مواردی را که مشترک است و در خون گرفتن نیز باید رعایت شود به صورت بخشنامه یا توصیه به مراکز اهدای خون گزارش دهند تا خون گرفتن به صورت سالم تر و دقیق تر طبق موازین شرعی رعایت شود.

منابع جهت مطالعه بیشتر

مقالات
۱.خرید و فروش خون، نویسنده: اسماعیلی، اسماعیل، http://mozooshenasi.ir
۲. داد وستد خون از منظر فقهای فریقین، مجله طلوع پاییز ۱۳۸۲، شماره ۷، http://www.hawzah.net
۳.خرید و فروش خون، زمانی قمشه‌ای، علی، کنگره بررسی مبانی فقهی حضرت امام خمینی «نقش زمان و مکان در اجتهاد»، http://www.imam-khomeini.ir
۴.بهره برداری از خون از دیدگاه امامیه با رویکردی بر آرای امام خمینی (ره)، آیت الله سیدمحمد موسوی بجنوردی، http://www.ettelaat.com
۵. خرید و فروش خون، آمنه اسفندیاری، بخش احکام اسلامی تبیان، http://www.nahadopa.ir

فهرست منابع

۱. قرآن
۲. انصاری، شیخ مرتضی، المکاسب، تبریز، چاپخانه اطلاعات، ۱۳۷۵ه. ق
۳. التنقیح الرائع لمختصر الشرائع، الفاضل المقداد، جمال الدین مقداد بن عبداللّه السیوری، مکتبه آیه اللّه المرعشی النجفی، الطبعه الاولی، ۱۴۰۴ (هـ . ق).
۴. تهرانی، سید محمد محسن حسینی، رساله طهارت انسان، انتشارات شهریار، قم - ایران، اول، ۱۴۲۵ ه‍ ق
۵. الحرانی، ابن شعبه ، تحف العقول،قم:جامعه مدرسین،1363.
۶. امام خمینی، سید روح الله. (۱۴۲۱ق) تحریرالوسیله تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(س)، چاپ و نشر عروج، چاپ اول.
۷. امام خمینی، سید روح الله، ا مکاسب محرمه، سماعیلیان، قم.
۸. امام خمینی، سید روح اللّه موسوی، توضیح المسائل (محشّٰی - امام خمینی)، دفتر انتشارات اسلامی، قم، هشتم، ۱۴۲۴ق؛
۹. امام خمینی، سید روح اللّه، توضیح المسائل، چاپ اول، ۱۴۲۶ق؛
۱۰. السیوری، مقدادبن عبدالله، کنز العرفان فی فقه القرآن، مرتضوی 1385
۱۱. شهید صدر. الفتاوی الواضحه. دارالبشیر. الطبعه الاولی.
۱۲. شیخ حر عاملی ، وسایل الشیعه، دار احیاء التراث العربی، بیروت.
۱۳. شیخ طوسی، الخلاف، انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین، قم؛
۱۴. شیخ محمد حسن نجفی، جواهر الکلام، دار احیاء التراث العربی.
۱۵. شیرازی، ناصر مکارم، احکام پزشکی ، انتشارات مدرسه امام علی بن ابی طالب علیه السلام، قم - إیران، اول، ۱۴۲۹ ه‍ ق.
۱۶. صابونی، محمد علی، روائع البیان فی تفسیر آیات الاحکام، مؤسسه مناهل العرفان، بیروت.
۱۷. حائری، سید محمد مجاهد طباطبایی، کتاب المناهل، مؤسسه آل البیت علیهم السلام، قم - ایران، اول، ه‍ ق
۱۸. عاملی، سید جواد، مفتاح الکرامه فی شرح قواعد العلامه، آل البیت، قم.
۱۹. علامه حلی، نهایه الاحکام، اسماعیلیان، قم.
۲۰. فخر رازی، محمدبن عمر، التفسیر الکبیر، قاهره (بی تا.) ؛
۲۱. کاشانی، علم الهدی محمدبن محسن بن مرتضی، معادن الحکمه، انتشارات اسلامی، وابسته به جامعه مدرسین، قم.
۲۲. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی (ط - دار الحدیث)؛ دار الحدیث للطباعه و النشر، قم - ایران، اول، ۱۴۲۹ ه‍ ق
۲۳. گلپایگانی، سید محمد رضا، مجمع المسائل، دار القرآن الکریم، قم، چاپ دوم، ۱۴۰۹ق.
۲۴. گیلانی، فومنی، محمد تقی بهجت، استفتاءات (بهجت)، دفتر حضرت آیه الله بهجت، قم - ایران، اول، ۱۴۲۸ ه‍ ق
۲۵. لنکرانی، محمد فاضل موحدی، احکام پزشکان و بیماران.
۲۶. لنگرودی، سید محمد مهدی مرتضوی، شرح عبدالصاحب علی المکاسب، مکتبه المفید، قم.
۲۷. مجله فقه اهل بیت علیهم السلام (فارسی)،
۲۸. موسوی خوانساری، احمد. (۱۳۵۵) جامع المدارک فی شرح المختصر النافع، مصحح علی اکبر غفاری، تهران: مکتبه الصدوق، چاپ دوم.
۲۹. المیرزا محمدعلی التوحیدی التبریزی، تقریر بحث السید أبوالقاسم الموسوی الخوئی، مصباح الفقاهه، نشر وجدانی و حاجیانی، الطبعه ۱۳۶۶ ـ ۱۳۷۱ (هـ . ش).
۳۰. نراقی، احمد بن محمد مهدی، مستند الشیعه، مؤسسه آل البیت لاحیاء التراث، مشهد.
۳۱. خبرگزاری جمهوری اسلامی.
۳۲. ویکی پدیا خون، fa.wikipedia.org/wiki.

پانویس

  1. . ویکی پدیا خون، fa.wikipedia.org/wiki.
  2. . تهرانی، سید محمد محسن حسینی، رساله طهارت انسان، ص 30 و 31.
  3. . فخر رازی، تفسیر کبیر، ذیل آیه.
  4. . مجله فقه اهل بیت علیهم السلام (فارسی)، ج 3، ص: 219
  5. . (سوره بقره)، آیه 173.
  6. . (مکاسب)، مرتضی انصاری، ص3 و 4؛ (خلاف) شیخ طوسی، ج3، ص184 و 185، (مستند الشیعه)، مولی احمد نراقی، ج2، ص331؛ (جواهر الکلام) شیخ محمد حسن نجفی، ج22، ص38، (مفتاح الکرامه)، سید محمد جواد حسینی عاملی، ج4، ص18؛ (المناهل)، سید محمد طباطبایی، ص274.
  7. . (تحف العقول)، ابن شعبه حرّانی، ص245.
  8. . (وسایل الشیعه) شیخ حر عاملی ج16، ص359،
  9. . کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی (ط - دار الحدیث)؛ ج 12، ص: 245.
  10. جامع المدارک ج۳، ص۲-۳ مصباح الفقاهه ج۱، ص۵۳-۵۶. الفتاوی الواضحه (صدر) ج۱، ص۳۳۲
  11. . توضیح المسائل مراجع، ج 2، ص 198 و 957؛ بهجت، محمد تقی، استفتاءات، ج 3، ص 156، سوال 3899؛ امام خمینی، سید روح اللّه، توضیح المسائل، ص 615، مسئله 2747؛ گلپایگانی، سید محمد رضا، مجمع المسائل، ج 2، ص 13.
  12. . (نهایه الاحکام)، علامه حلی، ج2، ص463.
  13. . (مکاسب)، شیخ انصاری، ص4؛ (شرح عبدالصاحب علی المکاسب)، مرتضوی لنگرودی، ج1، ص104. (التنقیح الرائع)، فاضل مقداد، ج5/1404.
  14. . (نهایه الأحکام)، علامه حلی، ج2، ص463. (مفتاح الکرامه)، ج4، ص20.
  15. . (تذکره الفقها)، علامه حلی، ج1، ص464.
  16. . مکاسب شیخ انصاری، ص4.
  17. . (مکاسب محرمه) امام خمینی، ج1، ص36؛ (روائع البیان فی تفسیر آیات الاحکام)، محمد علی صابونی، ج1، ص160.
  18. . (مکاسب محرمه)، امام خمینی، ج1، ص38؛ (شرح عبدالصاحب علی المکاسب)، سید محمد مهدی مرتضوی لنگرودی، ج1، ص104.
  19. . (کنز العرفان)، فاضل مقداد، ج2، ص300؛ (معادن الحکمه) ، علم الهدی محمدبن محسن بن مرتضی الکاشانی، ج1، ص151.
  20. . (مصباح الفقاهه)،آیه اللّه خویی، ج1، ص55.
  21. . (مکاسب محرمه)، امام خمینی، ج1، ص38.
  22. . (نهایه الأحکام)، علامه حلّی، ج2، ص463.
  23. . (مفتاح الکرامه) سید محمد جواد حسینی عاملی ج4، ص13.
  24. . (مکاسب محرمه)، امام خمینی، ج1، ص37.
  25. . (مکاسب)، شیخ انصاری، ص4.
  26. . (شرح عبدالصاحب علی المکاسب)، ج1، ص104.
  27. . (مصباح الفقاهه)، ج1، ص54.
  28. . (مکاسب محرمه)، ج1، ص38.
  29. . (خویی ۱۳۷۷ ج ۱: ص ۹۸)
  30. توضیح المسائل (امام خمینی)؛ ص: 615 و 616 مسئله 2747.
  31. . (خبرگزاری جمهوری اسلامی ۳۱ر۲ر۱۳۸۶)
  32. . (خبرگزاری جوان ۲۰ر۲ر۱۳۸۶).
  33. . (خبرگزاری جمهوری اسلامی ۱ر۳ر۱۳۸۶).
  34. . تحریر الوسیله - ترجمه؛ ج 4، ص: 477
  35. توضیح المسائل (محشی - امام خمینی)؛ ج 2، ص: 957
  36. توضیح المسائل (محشی - امام خمینی)؛ ج 2، ص: 919
  37. توضیح المسائل (امام خمینی) ص616، مسأله 2748..
  38. لنکرانی، محمد فاضل موحدی، احکام پزشکان و بیماران (فاضل)؛ ص: 174
  39. همان،| ص175.
  40. همان، ص175.
  41. مان، ص175.
  42. همان، ص175.
  43. همان، ص: 176
  44. . همان، ص: 176
  45. . همان، ص: 177 .
  46. . گیلانی، فومنی، محمد تقی بهجت، استفتاءات (بهجت)، ج 3، ص: 156 و 157.
  47. . شیرازی، ناصر مکارم، احکام پزشکی (مکارم)، ص30،
  48. . همان، ص: 136
  49. . همان، ص: 136
  50. . همان، ص: 136
  51. . همان، ص: 136
  52. . همان، ص: 136 ،
  53. . توضیح المسائل مراجع، ج۱: ص ۱۴۱.