فرهنگ مصادیق:خرید و فروش آبزیان حرام گوشت

از پژوهشکده امر به معروف
پرش به: ناوبری، جستجو
خرید و فروش آبزیان حرام گوشت

کتب مرتبط

ردیف عنوان

مقالات مرتبط

ردیف عنوان
۱ آبزیان - ویکی پدیا
۲ ارزش غذایی آبزیان
۳ جانوران دریا
۴ خوردن کدام آبزیان دریایی حلال است؟
۵ سرانه مصرف آبزیان در ایران نصف متوسط جهانی
۶ فواید مصرف آبزیان
۷ مهم‌ترین چالش‌های صنعت خوراک دام در الحاق به سازمان جهانی تجارت
۸ نقش آبزیان در حیات بشر
9 توزیع و فروش برخی حیوانات دریایی حرام گوشت در کشور

مصادیق مرتبط

ردیف عنوان
۱ آرزوهای حرام
۲ اجاره به قصد کارحرام
۳ ارتباط حرام با نامحرم
۴ اشتغال در مراکز تولید کالای حرام
۵ اشتغال و کسب درآمد از کار حرام
۶ پخش موسیقی حرام در مراکز عمومی
۷ حرام خواری از اموال مردم
۸ راهنمایی فرزند به حلال و حرام
۹ خرید و فروش حرام
۱۰ روابط جنسی حرام
۱۱ پرداخت خمس مال مخلوط به حرام
۱۲ پوشاندن عورت از نگاه حرام
۱۳ تبلیغ کارهای حرام
۱۴ تبلیغ کالای حرام
۱۵ ازدواج‌های حرام
۱۶ جنگ در ماه حرام
۱۷ حرام خواری از بیت المال
۱۸ حلال کردن حرام
۱۹ حمل و نقل کالای حرام
۲۰ خورانیدن اشیاء حرام به دیگران
۲۱ خوردن خون حیوان حرام گوشت
۲۲ تخوردن فراورده‌های حرام از حلال گوشت
۲۳ خوردن فراورده‌های حیوان حرام گوشت
۲۴ درمان به وسیله امور حرام
۲۵ دلالی برای فعالیت‌های حرام
۲۶ دلالی کالاهای حرام
۲۷ ورزش‌های حرام و استعماری
۲۸ خوردن گوشت درندگان
۲۹ خوردن گوشت شکار بر محرِم
۳۰ خوردن گوشت صدف
۳۱ خوردن مردار
۳۲ خرید مواد مخدر
۳۳ خرید و فروش مواد محترقه
۳۴ خرید و فروش آنتن ماهواره
۳۵ خرید و فروش اعیان نجس
۳۶ خرید و فروش ابزار لهو و لعب
۳۷ خرید و فروش اسپرم
۳۸ خرید و فروش اکانت بازی
۳۹ خرید و فروش اماکن برای ربا خواری
۴۰ خرید و فروش اموال مسروقه
۴۱ خرید و فروش اموال موقوفه
۴۲ خرید و فروش انسان
۴۳ خرید و فروش بت
۴۴ خرید و فروش پایان نامه
۴۵ خرید و فروش حشرات
۴۶ خرید و فروش حرام
۴۷ خرید و فروش خرچنگ ، مارمولک ، لاک پشت
۴۸ خرید و فروش خوک
۴۹ خرید و فروش خون
۵۰ خرید و فروش رای
۵۱ خرید و فروش ربوی
۵۲ خرید و فروش سیگار
۵۳ خرید و فروش سگ
۵۴ خرید و فروش صلیب
۵۵ خرید و فروش فیلمهای فساد انگیز
۵۶ خرید و فروش قاچاق
۵۷ خرید و فروش کالای خارجی
۵۸ خرید و فروش کتب و مجلات ضالّه
۵۹ خرید و فروش مسجد
۶۰ خرید و فروش مسکرات
۶۱ فروش لوازم کار به مجسمه سازان
۶۲ فروش مصالح و ابزار به بت سازان
۶۳ فروش مواد مخدر
۶۴ فروش و اجاره فیلم های فساد انگیز
۶۵ فروش و اجاره مکان برای لهو و لعب

چندرسانه‌ای مرتبط

ردیف عنوان

مرتبط‌های بوستان

ردیف عنوان

نرم‌افزارهای مرتبط

ردیف عنوان

نویسنده:الیاس صالحی
تهیه و تدوین: پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر قم-96/4/22
کلیدواژه: آبزیان حرام گوشت، معاملات حرام، خرید و فروش آبزیان، پستانداران دریایی، آبزیان.

محتویات

توضیح مختصری در مورد فروش آبزیان حرام گوشت

توزیع و فروش گوشت خرچنگ و برخی از آبزیان سخت پوست دیگر در بازار و فروشگاه‌های کشور چند سالی است معمول و رایج شده است و به راحتی در ویترین آنها دیده می‌شود. همچنین فروش مواد غذایی آماده همچون «سوپ گوشت» یا سایر مواد غذایی همراه با فراوردهای گوشتی خارجی چندی است که متداول شده بدون اینکه مشخص باشد که گوشتهای مصرفی ذبح اسلامی شده‌اند یا نه و آیا استفاده از چنین مواد غذایی حلال است یا حرام؟
یکی از مواردی که در قاچاق کالا بسیار موثر است حلال یا حرام بودن مواد غذایی است، موضوع کنسرو خرچنگ که حرام است، در برخی از فروشگاه‌ها دیده می‌شود، فروش چنین مواد غذایی در بازار و فروشگاه‌های کشور در حالی است که تعداد زیادی از خریداران این مواد غذایی از حرام بودن آن آگاهی ندارند و تعدادی دیگر نیز شبهه دارند اما با اصرار فروشندگان، اقدام به خرید می‌کنند؛ و حتی بسیاری از این فروشندگان خود نسبت به حرام بودن این مواد غذایی نا آگاهند یا اگر می‌دانند برای فروش بالاتر این موضوع را ندیده می‌گیرند؛
دین اسلام به تمام جوانب زندگی انسان‌ها توجه داشته است و در هر زمینه بایدها و نبایدهایی را برای سعادت دنیوی و اخروی و اصلاح هر چه بهتر جامعه بیان کرده است، معاملات یکی از مواردی است که به دلیل اینکه با مسائل اقتصادی و کسب درآمد انسان‌ها در ارتباط است مورد توجه ویژه دین می‌باشد، روش معامله صحیح و اینکه در معامله از چه اموری باید پرهیز شود و خرید و فروش چه چیزهایی جایز است و معامله چه چیزهایی حرام است و ...
خرید و فروش آبزیان حرام گوشت برای مصرف خوردن یکی از مواردی است که مورد نهی شارع مقدس قرار گرفته است و مسلمانان باید از این عمل حرام و منکر پرهیز کنند و طبق آموزه‌های دینی هر چه فائده حلال و مشروع ندارد کسب به آن نیز حرام است مانند بوزینه و خرس و امثال آن که مسوخ گویند و مانند ماهی‌های حرام و سنگ پشت و ماهی در آب مرده و ... [۱]
ما در مملکتی زندگی می‌کنیم که بنام جمهوری اسلامی است و مدعی هستیم که احکام دین اسلام در آن اجرا می‌شود و همچنین تنوع بسیار زیادی در موجودات و گونه‌های دریایی داریم، دانستن حکم اسلامی استفاده از آنها و همچنین حکم خرید و فروش آنها بسیار مهم و ضروری است. در این مقاله سعی شده است خرید و فروش آبزیان حرام گوشت که یکی از منکراتی است که مورد ابتلاء افراد جامعه مخصوصا صیادان و ماهی فروشان قرار دارد بررسی می‌شود.

خرید و فروش آبزیان حرام گوشت در روایات

در روایتی از امام صادق(ع) نقل شده است که فرمود: «أَنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ ع کَانَ یَرْکَبُ بَغْلَهَ رَسُولِ اللَّهِ ص ثُمَّ یَمُرُّ بِسُوقِ الْحِیتَانِ فَیَقُولُ أَلَا لَا تَأْکُلُوا وَ لَا تَبِیعُوا مَا لَمْ یَکُنْ لَهُ قِشْرٌ؛ امیرالمؤمنین علی (ع) زمانی که در کوفه بودند، سوار براستر پیغمبر اکرم (ع) ضمن عبور از بازار ماهی فروشان فرمودند: «ماهیانی را که قشر و فلس ندارند نخورید و خرید و فروش نکنید که حرام است.» [۲]

پولک (فلس) داشتن یا نداشتن ماهی ملاک در حلیت و حرمت

یکی از ملاکات حلیّت و حرمت ماهیان در فقه اسلامی است پولک داشتن و نداشتن ماهی است . از این رو شناخت فلس وانواع آن در آبزیان ضروری به نظر می‌رسد. پوست ماهیان از دو لایه رو پوست و پوست تشکیل شده است . لایه خارجی یا سطحی، پوست یا اپیدرم یا بشره نامیده می‌شود و لایۀ عمقی پوست ، لا پوست یا کوریون نامیده می‌شود. فلس قطعات شاخی یا استخوانی بوده که بوسیله لا پوست یا کوریون ایجاد می‌شود و رو پوست آنها را می‌پوشاند. به عبارت دیگر فلسها مثل ناخن از استخوانی شدن لایۀ زیر پوست ( کوریون ) به وجود می‌آیند .

انواع ماهیان از نظر فلس (پولک) داشتن و نداشتن

در روایتی [۳] حضرت علی (علیه السلام) تمام ماهیها را به دو دسته تقسیم فرموده‌اند :
۱.ماهیهای دارای پولک و فلس .
۲.ماهیهای بدون پولک و فلس .
انواع فلسها موجب متمایز شدن گروه‌های اصلی ماهیان می‌شوند. اشکال فلسها و تعداد آنها در طول یا اطراف بدن غالباً به عنوان مشخصات اختصاصی کاربرد دارند .
ماهیان از جهت دارا بودن فلس و عدم آن به گونه‌های مختلفی تقسیم می‌شوند:
۱.گروهی که فاقد فلس بوده و بدن آنان عریان می‌باشد (که همانطور که بیان شد این نوع ماهیان حرام می‌باشند) مانند : ماهی اسبله ( الجری یا الجریث ) و سگ ماهی و مارماهی ( که مانند مار بدنی کشیده و دراز دارد )، ماهی طافی ( هر ماهی که مرده بر روی آب بیاید، ماهی زمیر یا ابوزمیر، گربه ماهیان: که به جای فلس دارای قطعات استخوانی در بدن می‌باشند .
۲.نوع دیگری از ماهیان که فقط در قسمتی از بدن دارای فلس می‌باشند . به عبارت دیگر ممکن است بدن ماهی تقریباً عاری از فلس و یا قشر بوده و فقط در نقاط محدودی از بدنش، فلس مشاهده شود . مانند:
ماهیان پولیودون و سفورس، که در ماهی پولیودون فقط در ناحیۀ کمر و سینه و قسمت بالای دم فلسهایی مشاهده می‌گردد .
ماهی تن : که منحصراً در قسمت سینه یا دم دارای فلس است .
ماهی مهاجر و قزل آلای جویباری : که فلسها در آنها آن قدر کوچکند و یا در عمق پوست فرو رفته‌اند که ماهی، بدون فلس به نظر می‌رسد.
اسب ماهی: فلس آنها در زیر پوستشان قرار دارد .
۳.گروه بزرگ دیگری از ماهیان که تمام سطح بدن حتی بعضاً سر و گونه‌هاشان پوشیده از فلس است . مانند :
ماهی سنگسر : که بر گونه‌هایش نیز فلس وجود دارد .
ماهی کفال : که در ناحیه سر نیز دارای فلس هستند.
ماهیان سرماری شکل : که تمام سطح بدن و ناحیۀ سرشان فرو پوشیده از فلسهای مدوّر است .

رؤیت فلس با دستگاه

سوال: با توجّه به تحقیقاتی که (با استفاده از چشم مسلّح) وجود فلس در کوسه ماهی را تأیید می‌کند، استفاده ی غذایی از این نوع آبزی چگونه است و آیا کشف فلس حتّی با چشم مسلّح برای حلّیت آبزیان کافی است؟ و صادرات این نوع آبزیان به کشورهای دیگر چگونه است؟
جواب. در غیر آنچه که مورد نصّ روایات است، حلال بودن دایر مدار صدق فلس نزد عرفی است که به خصوصیات مطّلع هستند و صادرات آن‌ها چنان چه منفعت حلال داشته باشد، مانعی ندارد. [۴]

خرید و فروش برخی از مصادیق آبزیان حرام گوشت

خرید و فروش تمساح

تمساح نوعی سوسمار آبی هست که هم در آب زندگی می‌کند و هم در خشکی و از حیوانات حرام گوشت است، [۵] و همچنین در شمار حیوانات مسخ شده نیز شمرده شده است؛ [۶] به همین خاطر جواز خرید و فروش آن مورد اختلاف است. [۷]
برخی از فقها تمساح را دارای خون جهنده دانسته، [۸] لیکن برخی دیگر در آن تشکیک کرده‌اند. بنابر قول اول، خون، منی، فضله و مردار تمساح، نجس است و در صورتی که جهندگی خون آن مشکوک باشد ، محکوم به طهارت است. [۹]

خرید و فروش کوسه

سوال: آیا فروش گوشت کوسه جایز است و حلال می‌باشد یا خیر؟
جواب: کوسه حرام گوشت است و اگر گوشت آن منافع محلّله‌ای داشته باشد فروش آن بمنظور صرف در آن منافع اشکال ندارد. [۱۰]

خرید و فورش کوسه در صورت فلس داشتن

سوال: متخصّصین فن نظر می‌دهند که کوسه ماهی هم مانند ماهیان دیگر دارای فلس و قشر (به نام فلس میخی یا دندانه‌ای) است که با دست کشیدن روی پوست آنها محسوس است و از نوع ماهیهای غضروفی است، بنابراین حکم کوسه ماهی چیست؟
جواب: اگر در نظر عرف، فلس دارد حلال است و تفاوتی میان ماهیها نیست. [۱۱]

فروش ماهی خشاک

سوال: ما صیادان و ماهیگیران، ماهی به اسم خشاک صید می‌نماییم و به عاملین ماهی می‌فروشیم و ایشان می‌گویند که ما به کشور ژاپن می‌فروشیم. آیا خوردن و خریدوفروش این ماهی حلال است یا حرام؟
جواب: چنانچه ماهی مذکور، فلس ندارد خوردن آن حرام است و امّا فروش آن در صورتی که منافع حلال مانند مصارف دامی یا داروئی داشته باشد جایز است ولی فروش به برای خوردن حرام است. [۱۲]

خریدوفروش و خوردن شیر دریایی، دلفین ،خرچنگ

سوال: خریدوفروش و خوردن دلفین یا شیر دریایی، خرچنگ و به طور کلی حیوانات دریایی، آیا جایز است؟
جواب. خرید وفروش و خوردن هرگونه حیوان دریایی غیر از مواردی که تصریح به حلیّت آن شده، مانند: ماهی بدون فلس، جایز نیست. [۱۳]

خرید و فروش ماهی اوزون برون

سوال: ماهی موسوم به (اوزون برون)- که دارای دانه‌های ریز در پوست خود می‌باشد و بنا به گفته ی عدّه‌ای این دانه‌ها فلس‌های ریز می‌باشد. امّا در هر حال فلس بودن آن‌ها کاملًا مشخّص نیست- حکم خوردن چنین ماهی چیست؟
جواب. اگر اهل خبره بررسی کنند که ماهی مزبور دارای فلس است، به گونه‌ای که موجب اطمینان شود، محکوم به حلیّت است. [۱۴]

معامله خرچنگ دراز به نام شاه میگو و خرچنگ آب شیرین

سؤال: متخصّصین علم جانورشناسی می‌گویند: در دریاهای جنوبی کشور نوعی خرچنگ دراز به نام شاه میگو و در آبهای شیرین مرداب انزلی و رودخانه‌های وابسته به آن و بعضی دیگر از آبهای شیرین داخلی نوعی خرچنگ دراز به نام خرچنگ آب شیرین زندگی می‌کند که شباهت ساختمانی بسیار زیادی با میگو دارد، از لحاظ ساختمان ظاهری «شاه میگو» و «خرچنگ آب شیرین» تفاوت فاحشی با خرچنگ معروف که دارای بدنی گرد و پهن است و در کنار دریا و یا رودخانه‌ها زندگی می‌کند دارد، آیا اینها حلال هستند یا حرام؟
جواب: حکم در اینجا تابع صدق موضوع در نظر عرف است، اگر به آن، خرچنگ (سرطان) گفته شود حرام است و اگر صدق روبیان (میگو) بر آن کند حلال است، برای تشخیص این موضوع می‌توانید به صیّادان مراجعه کنید. [۱۵]

خرید و فروش صدف

سؤال: در رساله‌های عملیّه نامی از «صدف» و حکم آن دیده نشده و متخصّصین فن نظر می‌دهند که گوشت داخل صدف از بهترین گوشتهاست و مصداق جدی لحماً طریّاً می‌باشد و دارای خواص بی شماری است، و بعضاً اطبا برای معالجه بعضی از امراض تجویز می‌کنند لطفاً حکم آن را در صورت اختیار و اضطرار و معالجه بیان فرمایید؟
جواب: تنها در صورت ضرورت بی اشکال است. [۱۶]

خرید و فروش شاه میگو (لابستر)

سوال: در مسأله اربیان (روبیان) که معروف به «میگو» است و به طور شایع صید می‌شود و مأکول است فرموده‌اند که: «فلس دارد» آیا همه اقسام میگو را شامل می‌شود؟ چون یک رقم میگو که معروف به شاه میگوست (و اسم خارجی آن لابستر است) که تمام مشخّصات اربیان رایج در او دیده می‌شود جز آن که جثّه او بزرگتر است، آیا اربیان خاصّی حلیّت دارد یا هر چه که اربیان و میگو نامیده شده با وحدت مشخصات، حلال است؟
جواب: فرقی میان انواع اربیان نیست ولی باید مانند اربیان معمولی فلس داشته باشد. [۱۷]

خرچنگ و لاک پشت دریایی

سؤال: آیا خرچنگ و لاک پشت دریایی حلال گوشت هستند؟
جواب: خرچنگ و لاک پشت حرام گوشت هستند ولی میگو اشکالی ندارد. [۱۸]
سؤال : خرید، فروش و استفاده از گوشت خرچنگ چه صورت دارد؟
جواب: جایز نیست؛ ولی فروختن آن به غیر مسلمین اشکالی ندارد. [۱۹]

خرید و فروش خرچنگ و کوسه

سوال: آیا خریدوفروش خرچنگ و کوسه جایز است یا نه؟ و خوردن آنها حلال است یا نه؟
جواب: خوردن خرچنگ و کوسه ماهی که ظاهراً فلس ندارد حرام است و فروش آنها نیز برای خوردن و لو به کافر جائز نیست ولی چنانچه گوشت آنها منافع دیگری داشته باشد مانند خوراک دام و طیور فروختن آنها و لو به مسلمانان اشکال ندارد. [۲۰]

ماهیان حرام گوشت در روایات

تعدادی ماهی وجود دارد که در روایات اهل بیت (علیهم السلام) ، مخصوصاً از آنها نام برده شده و ائمه اطهار (علیهم السلام) خوردن آنها را منع کرده‌اند از جمله در روایتی محمدبن مسلم نقل می‌کند: «أَقْرَأَنِی أَبُو جَعْفَرٍ ع شَیْئاً مِنْ کِتَابِ عَلِیٍّ ع فَإِذَا فِیهِ أَنْهَاکُمْ عَنِ الْجِرِّیِّ وَ الزِّمِّیرِ وَ الْمَارْمَاهِی وَ الطَّافِی وَ الطِّحَالِ... ؛ حضرت ابا جعفر(ع) چیزی را که در کتاب علی(ع) بود ، بر من چنین خواند : « شما را از خوردن ماهی که اسم او جری است ، همچنین زمیر و مارماهی و ماهی که در آب بمیرد و طحال ، نهی می‌کنم ». [۲۱]

انواع ماهی‌های حرام گوشت

ملاک حلال بودن و حرمت آبزیان دریایی در روایات اهل بیت علیهم السلام نقل شده است و با ملاک قرار دادن آن می‌توان به حلیت و حرمت آنان دست یافت، ولی به جهت سهولت در اینجا نام برخی از آبزیانی که حرام گوشت هستند بیان می‌شود: سگ دریای. خوک بحری. خرچنگ دریایی. [۲۲] مار ماهی و سُلَحفات یعنی سنگ پشت و ضفادع (قورباغه)

صید زنده آبزیان حرام گوشت برای تعذیه پرندگان

سوال: آیا حیوانات آبزیِ حرام گوشت، اگر زنده از آب بیرون آورده شوند، حکم مردار را دارند و خرید و فروش آنها حرام است؟ آیا خرید و فروش آنها برای تغذیه غیر انسان مثل تغذیه پرندگان و حیوانات و همچنین برای استفاده‌های صنعتی جایز است؟
جواب: اگر این حیوانات از انواع ماهی بوده و زنده از آب بیرون آورده شوند و در خارج از آب بمیرند، مردار محسوب نمی‌شوند. به هر حال چیزی که خوردن آن حرام است، خرید و فروش آن برای خوردن جایز نیست هر چند خریدار، خوردن آن را حلال بداند، ولی اگر غیر از خوردن، منافع عقلائی حلال مثل استفاده‌های پزشکی یا صنعتی و یا تغذیه پرندگان و چارپایان و مانند آن داشته باشد، خرید و فروش آن به قصد مزبور اشکال ندارد. [۲۳]

خرید و فروش آبزیان حرام گوشت برای منافع حلال

«ماهیان حرام گوشت ماهیانی هستند که بر اساس موازین شرع اسلام ، استفاده از گوشت آنها برای خوردن حرام و ممنوع شده است . به همین علت در داخل کشور اسلامی ایران این گونه ماهیان ، مصرف خوراکی ندارند ، ولی در کشورهای دیگر به خصوص کشورهای غیر اسلامی از بازار مصرف بسیار خوبی برخوردار است . و طبق نظر کارشناسان درآمد ارزی حاصل از صادرات ماهیان حرام گوشت نسبت به ماهیان خاویاری بیشتر خواهد بود . [۲۴]
در سال‌های اوّل پیروزی انقلاب اسلامی، صیادان پس از بیرون کشیدن تور از دریا، ماهیان حلال گوشت را از حرام گوشت جدا کرده و ماهیان حرام گوشت را یا مجدداً به دریا رها کرده و یا برخی از انواع آن را به پودر تبدیل می‌کردند . در حالی که اغلب آنها در کشورهای دیگر جزو با ارزش‌ترین گونه‌های خوراکی به حساب می‌آمدند ؛ مانند ماهی لابستر ، مارماهی و ماهی یال اسبی و ... که جزو گران بهاترین ماهیان بوده و در بازار جهانی با قیمت گزاف خرید و فروش می‌شوند .
در شرایط فعلی و با بررسی‌هایی که در محافل اقتصادی به عمل آمده است این دسته از ماهیان ذخایر با ارزشی هستند که با صدور آنها به کشورهای دیگر و یا تبدیل آن به پودر و یا مواد دیگر ، می‌تواند منبع اقتصادی خوب و سرشاری برای کشور باشد . به طور کلی در صنایع روغن سازی ، چرم سازی ، چسب سازی و غیره از ماهی استفاده‌های فراوانی برده می‌شود . از فضولات و استخوانهای ماهیان جهت تهیۀ کود و از فلس برخی از آنها مروارید و صدف مصنوعی تولید می‌شود .
از آنجایی که فقه شیعه جامع بوده و پاسخگوی تمام نیازهای بشر در طول تاریخ می‌باشد، استفاده از منافع محلله ماهیان حرام را جایز دانسته و اجازه بهره برداری حلال از این منبع خدادادی را برای بشر فراهم نموده است .
در فقه شیعه خرید و فروش حیوانات دریایی حرام گوشت با توجه به منافع اقتصادی و کاربردهای حلال آنها (در غیر خوراک انسان ) جایز است.
واضح است تذکیه در حیوانات آثاری دارد . در حیوانات حلال گوشت، تذکیه سبب طهارت و حلیت آنها می‌شود؛ ولی ماهی گرچه بدون تذکیه بمیرد ، پاک است.
امام خمینی (ره) می‌نویسد: حیوانات حرام گوشتی که خون جهنده ندارند وقوع تذکیه بر آنها اثری ندارد؛ چون پس از مرگ اگرچه پاک اند ولی خوردن آنها حرام است. [۲۵]
ایشان (ره) درباره خرید و فروش مردار ماهی، نظر خویش را چنین عنوان می‌فرماید : « خرید و فروش مرداری که خون جهنده ندارد ( مانند ماهی و مار و...) و حتی اجزای آن ، در صورتی که منفعت عقلایی داشته باشد ، جایز است ؛ زیرا هیچ گونه دلیل قانع کننده بر عدم جواز آن وجود ندارد و دلایلی که ارائه شده نارساست » . [۲۶]
حال به تبیین « منفعت حلال عقلایی» می‌پردازیم . مرحوم آیه الله خویی (ره) در تعریف و بیان آن چنین می‌فرماید : « مقصود از منفعت حلال که موجب جواز خرید و فروش می‌شود ، آن منفعت حلالی است که اغلب مردم بدان احتیاج داشته باشند و بر اثر نیاز خردمندان ، افراد جامعه برای به دست آوردن و تأمین آن تلاش و اقدام می‌کنند» [۲۷]
تشخیص داشتن منفعت حلال عقلایی از آن فقیه جامعه الشرایط است و این گونه نیست که هر کسی در هر کجا و برای هر چیزی بدون در نظر گرفتن سایر شرایط« منفعت حلال عقلایی» تراشیده و جواز خرید و فروش صادر کند . بلکه تشخیص موضوع ، در اینجا از مواردی است که در اختیار اهل فن و متخصصان است . داشتن منفعت حلال عقلایی در ماهی مرده و حرام نظیر گرفتن روغن ، تهیه مواد غذایی حیوانات، تهیه کود و تهیه دارو ... ثابت شده است. زیرا وقتی که تعدادی از فقیهان خرید و فروش مردار نجس را که دارای خون جهنده است مجاز می‌دانند، خرید و فروش مردار ماهی که نجس نیست باید به طریق اولی جایز باشد؛ زیرا ماهی از حیواناتی است که خون جهنده ندارد.
در مورد پرورش کروکودیل نیز با توجه به تقاضای پرورش این حیوان حرام گوشت و فایده‌های پزشکی مترتب بر آن و استفاده از پوست در غیر نماز، بحث‌های فقهی انجام شده و بر مبنای فقه، استفاده غیر خوراکی از منافع این حیوان اشکالی ندارد.
از کروکودیل برای درمان بیماریهای صعب العلاج، از استخوان آن برای درمان سرطان و سایر فواید محلله از جمله ایجاد اشتغال و درآمد برای پرورش دهنده استفاده می‌شود . استفاده از گوشت این حیوان برای مصرف حیوانات کوچک مانند سگ و گربه نیز امکان دارد.

چند استفتاء در مورد خرید و فروش آبزیان حرام برای غیر مصرف خوراکی

خرید و فروش آبزی حرام گوشت برای خوردن حتی خوردن غیر مسلمان و همچنین معاوضه و یا واگذاری حق الاختصاص آن در برابر دریافت چیزی اگر برای خوردن باشد باطل و حرام است ولی فروش یا معاوضه یا واگذاری آن برای استفاده صنعتی یا طبی یا علف حیوانات اشکال ندارد .
استفاده تفریحی و زینتی از آبزیان مانند نگهداری در آکواریوم یا کلکسیونها فی حد نفسه جایز است .
تکثیر و پرورش و فروش تمساح و مانند آن برای منافع محلله از قبیل استفاده از پوست آن ، در صورت ذبح شرعی اشکال ندارد . و خرید و فروش گوشت آنها برای غیر خوراک انسان جایز است ولی برای خوراک انسان (مسلمان و غیر مسلمان ) جایز نیست.» [۲۸] [۲۹]

فروش آبزیان حرام به کفار در فتاوا

سؤال: خریدوفروش ماهیهای حرام گوشت چه حکمی دارد؟
جواب: هرگاه منافع حلالی، مانند تهیّۀ غذا برای مرغداریها و مانند آن، داشته باشد جایز است. همچنین فروختن آنها به غیر مسلمانان، که خوردن آن را جایز می‌دانند اشکالی ندارد. [۳۰]
سؤال: همان طور که مطّلعیم طبق نظر حضرات مراجع تقلید، حفظهم اللّه گوشت آبزیان و حیوانات دریایی که دارای فلس هستند حلال، و آنها که فلس ندارند حرام است. آیا مطلق استفاده از آبزیان فاقد فلس حرام است، یا برای استفاده‌های غیر خوراکی، یا در معرض استفادۀ غیر مسلمان قرار دادن اشکالی ندارد؟ هر چند به فروختن، یا معاوضه با چیزی، یا به عنوان حق الاختصاص به غیر، در برابر وجه نقد یا جنسی باشد. نظر حضرتعالی در این مسأله چیست؟
جواب: هرگاه چنان آبزیانی را به کسانی بفروشند که خوردن آن را حلال می‌دانند، یا برای مصارف غیر خوراکی بفروشند، اشکالی ندارد. [۳۱]
فروش ماهی بدون فلس به کسی که حلال می‌داند
سوال: ما در اندونزی زندگی می‌کنیم، عده زیادی درآمدشان از راه فروش ماهی است، از جایی که پیروان دیگر مذاهب اسلامی، از ماهی‌های بدون فلس برای خوردن استفاده می‌کنند و بیشترین صیدی که در این جا توسط ماهیگیران می‌شود چنین ماهی‌هایی است، آیا فروش آن ماهی‌ها به آنها که قائل به حرمت خوردن ماهی غیر فلس دار نیستند، جایز است؟
جواب: از دیدگاه مذهب اهل بیت، خوردن و خرید و فروش ماهی بدون فلس (اگر استفاده غیر خوراکی ندارد) جایز نیست. ولی در اینکه آیا فروش آن به کسانی که خوردن آن را حلال می‌دانند(از دیگر فرق یا ادیان) جایز است یا نه؟ بین فقها اختلاف نظر است، بیشتر فقها [۳۲] آن را جایز شمرده و برخی [۳۳] آن را جایز نمی‌دانند.
پاسخ برخی مراجع تقلید:
آیت الله خامنه‌ای: جایز نیست.
آیت الله سیستانی: فروش آن اشکال ندارد.
آیت الله صافی گلپایگانی: فروش ماهیان مذکور برای خوردن به مستحلین اشکال دارد.
آیت الله مکارم شیرازی: در فرض سؤال، فروش آن به کسانی که آن را حلال می‌دانند، اشکالی ندارد.
آیت الله نوری همدانی: فروش ماهیهای مذکور به سائر مذاهب که آن را حلال می‌دانند، مانعی ندارد. [۳۴]

صادرات خرچنگ به کشورهای غیر مسلمان

سوال: نظر خود را نسبت به خرچنگ که در آب زندگی می‌کند بمنظور صادرات به کشورهای غیر مسلمان بیان فرمائید. (البته کشورهای مسلمان غیر تشیّع مصرف کننده کل موجوداتی که از دریا صید می‌کنند می‌باشند.)
آنچه مسلم است این است که منفعت محلله خریدوفروش و نهایتاً آمدن ارز به کشور که با صدور این قبیل کالاها که در کشور ایران مصرف نداشته و می‌توان با تولید و پرورش آن مبالغ بسیار زیادی ارز وارد کشور کرد و با پول آن اقتصاد شیعه و مملکت را بهبود بخشید. لذا خواهشمند است موضوع فوق را از هر دو دیدگاه مصرفی و اقتصادی ملاحظه فرموده نظر مبارک را اعلام فرمائید؟
جواب: خوردن خرچنگ جائز نیست و فروختن آن نیز برای خوردن جائز نیست بلی چنانچه خرچنگ منفعت محلّله داشته باشد از قبیل خوراک طیور و غیره، فروختن آن برای این جهت اشکال ندارد. [۳۵]

خرید و فروش اجزاء ماهی‌های حرام گوشت

خریدوفروش بالهای ماهیهای حرام گوشت، در صورتی که منافع مباحی داشته باشد، چه حکمی دارد؟
جواب: اشکالی ندارد. [۳۶]

راهکارهایی برای جلوگیری و کاهش این منکر

تعذیه از امور حرام یکی از منکراتی است که هر شخص مسلمان باید از آن پرهیز کند و مقدمات و اسباب ابتلاء به انجام چنین منکری را انجام ندهد، یکی از این مقدمات اقدام به خرید و فروش ماهی‌ها و آبزیان حرام گوشت برای خوردن می‌باشد که اگر چه منفعت اقتصادی خوبی داشته باشد ولی به دلیل اینکه اکتساب بوسیله فروش جنس حرام است اشکال دارد و باید از آن پرهیز شود، برای رهایی اجتماع از انجام این معامله حرام راهکارهایی وجود دارد که به آنها اشاره می‌شود:

راهکار فردی

هر شخص مسلمان باید در درجه اول خود با احکام معاملات حرام و حلال آشنا شود و از انجام چنین عمل حرامی اجتناب کند و چه به عنوان خریدار و چه به عنوان فروشنده، از معامله آبزیان حرام گوشت دوری کند و در درجه بعد دوستان و اطرافیان خود و کسانی را که با آنان در ارتباط هست را نهی از منکر کند و اگر آنها به این عمل اقدام می‌کنند با زبان و منطق بسیار زیبا و دقیق آنان را از چنین معاملاتی منصرف کند.
همچنین هر شخص باید بکوشد تا با تقویت اعتقادات دینی خود و اطرافیانش بر پایبندی به انجام اوامر و نواهی دین اسلام مقید باشد و هر چقدر اعتقادات و آشنایی با حلال و حرام خداوند در زندگی مستحکم تر شود ارتکاب و انجام منکرات از جمله خرید و فروش آبزیان حرام گوشت برای خوردن نیز در خانواده و جامعه کمتر می‌شود.

فعالیت نهادهای فرهنگی و مذهبی

یکی دیگر از راه‌هایی که باعث می‌شود ارتکاب منکرات در جامعه از جمله معامله آبزیان حرام گوشت کمتر شود، تبلیغ و ارشاد نهادهای فرهنگی و مذهبی است نهادهایی مانند مدارس، مساجد صدا و سیما و ... با برگزاری جلساتی در مورد احکام حرام و حلال مردم را از انجام محرمات نهی کنند و عواقب و پیامدهای کاسبی حرام و تغذیه حرام را به مردم گوشزد کنند و بوسیله شبکه‌های مجازی مطالبی را که در مورد خرید و فروش آبزیان حرام گوشت و مصادیق آن وجود دارد با روش‌های جذاب و گوناگونان به مردم ابلاغ کنند.

مسئولیت نهادهای اجرایی و نظارتی

نهادهای اجرایی و نظارتی جمهوری اسلامی با توجه به اینکه قوانین کشور ما گرفته شده از شرع و دین مقدس اسلام است باید به صورت دقیق و جدی بر معاملات و خرید و فروش‌های بازار و عرضه غذا در رستوران‌ها و عرضه کنسروهای آبزیان حرام گوشت از جمله کنسرو خرچنگ در فروشگاه نظارت داشته باشند و اگر مکان‌هایی اقداماتی در مورد خرید و فروش آبزیان حرام گوشت انجام می‌شود با آنان برخورد کنند و با اعمال مراحل نهی از منکر و در مرحله آخر به صورت اجبار و تهدید و ... آنان را از عرضه چنین محرماتی باز دارند.
همچنین با توجه به فروش گوشت خرچنگ و سایر آبزیان همچون لابستر و ناآگاهی مردم نسبت به آن انتظار می‌رود وزارت بازرگانی و سایر سازمانهای مربوطه نسبت به جمع آوری این مواد غذایی حرام در بازار همت بیشتری داشته باشند.

مصرف آبزیان حرام گوشت در غیر مصرف خوراکی و عرضه آنان به کفار

یکی دیگر از راهکارهایی که می‌تواند خطر ابتلاء به انجام کسب حرام را در مورد صیادان و کسانی که اقدام به فروش آبزیان حرام گوشت می‌کنند به حداقل برساند، فروش این آبزیان برای مصرف غیر خوراکی است مثلا برای غذای پرندگان و ... یا فروش و صادرات به کشورهای غیر مسلمان است که این عمل می‌تواند آنان را از انجام محرمات باز دارد و به مخارجی را که به دنبال آن هستند برساند.

مقالات و کتب مرتبط

۱.مقاله: مستندات شرعی حلیت و حرمت آبزیان، (آقا وحید) ivo.ir.
۲.مقاله ماهی و حکم فقهی آن، فرهنگ جهاد ،سال اول شماره ۱ ،
۳.مقاله حکم ماهیان حرام گوشت ، محمدباقر لیاقتی، فرهنگ جهاد ، سال اول ، شماره ۴،
۴.کدامیک از آبزیان حرام گوشت هستند؟ مجله اینترنتی ستاره، کد خبر۹۷۴۲، http://setare.com.
۵.سایت ایران آکوا، اولین مرجع ارتباط علمی تجاری خانواده بزرگ شیلات ایران، http://www.iranaqua.ir.
۶.احکام آبزیان، محمد حسن شورورزی، http://rkh.ivo.ir. ۷.مقاله: آشنایی با عرضه ماهی‌های حرام گوشت، منتشر شده در همایش ملی پدافند غیر عامل در بخش کشاورزی در سال ۱۳۹۲، نویسندگان، فاطمه فیروزی، امیررضا صفائ ، شراره نگهداری
۸.سایت دیکشنری - شیلات، http://dr-alamdari.blogfa.com.

فهرست منابع

۱. أجوبه الاستفتاءات (فارسی)، سید علی بن جواد حسینی خامنه‌ای، دفتر معظم له، قم، چاپ اول، ۱۴۲۴ق.
۲. التنقیح فی شرح العروه الوثقی (الطهارۀ)،المیرزا علی الغروی التبریزی، تقریر بحث السید أبوالقاسم الموسوی الخوئی، دارالهادی للمطبوعات، قم، الطبعه الثالثه، ۱۴۱۰ (هـ . ق).
۳. توضیح المسائل مراجع (محشّی)، دفتر انتشارات اسلامی، قم، چاپ هشتم، ۱۴۲۴ق.
۴. عاملی، بهاء الدین، محمد بن حسین و ساوجی، نظام بن حسین، جامع عباسی و تکمیل آن (محشّٰی، ط - جدید)، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، قم - ایران، اول، ۱۴۲۹ ه‍ ق
۵. حلی، حسن بن یوسف، تحریر الأحکام، تهران، ۱۳۱۴ ق
۶. حلی، حسن بن یوسف، قواعد الأحکام فی معرفه الحلال و الحرا م، قم، دفتر انتشارات اسلامی ، چاپ اول، ۱۴۱۳ ق.
۷. خمینی ، روح الله ، تحریر الوسیله ، دار العلم ، قم.
۸. خمینی، روح اللّه، المکاسب المحرمه، قم ۱۳۷۴ش.
۹. روض الجنان فی شرح ارشاد الأذهان،زین الدین بن علی الجبعی العاملی، الشهید الثانی، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، الطبعه الاولی ۱۴۲۲ (هـ . ق)/ ۱۳۸۰ (هـ . ش).
۱۰. شعرانی، ابو الحسن، تبصره المتعلمین فی أحکام الدین - ترجمه و شرح، منشورات إسلامیه، تهران - ایران، پنجم، ۱۴۱۹ ه‍ ق
۱۱. شیرازی، ناصر مکارم، استفتاءات جدید (مکارم)، ۳ جلد، انتشارات مدرسه امام علی بن ابی طالب علیه السلام، قم - ایران، دوم، ۱۴۲۷ ه‍ ق
۱۲. طباطبایی یزدی، محمدکاظم بن عبدالعظیم، العروه الوثقی، بیروت ۱۴۰۴ق/ ۱۹۸۴م.
۱۳. عاملی، محمد بن مکی (شهید اول) ، الدروس الشرعیه فی فقه الامامیه، قم: جامعه مدرسین، ۱۴۱۷.
۱۴. کلینی، الکافی، تهران: دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۵ش.
۱۵. کشف اللثام عن قواعد الأحکام،الشیخ بهاء الدین محمد بن الحسن الإصفهانی، الفاضل الهندی، مؤسسه النشر الإسلامی التابعه لجماعه المدرسین بقم المشرفه، الطبعه الاولی، ۱۴۱۶ ـ ۱۴۲۴ (هـ . ق).
۱۶. گلپایگانی، لطف الله صافی، جامع الأحکام (صافی)، دو جلد، انتشارات حضرت معصومه سلام الله علیها، قم - ایران، چهارم، ۱۴۱۷ ه‍ ق
۱۷. گیلانی، فومنی، محمد تقی بهجت، استفتاءات (بهجت)، ۴ جلد، دفتر حضرت آیه الله بهجت، قم - ایران، اول، ۱۴۲۸ ه‍ ق
۱۸. نجفی، محمدحسن، جواهرالکلام فی شرح شرائع الاسلام، تصحیح: عباس قوچانی و علی آخوندی، داراحیا التراث العربی، بیروت، ۱۴۰۴ق.
۱۹. مقاله فرهنگ جهاد ، سال اول ، شماره ۴، مقاله حکم ماهیان حرام گوشت ، محمدباقر لیاقتی.
۲۰. مقاله مستندات شرعی حلیت و حرمت آبزیان.
۲۱. سایت اسلام کوئست. www.islamquest.net.
۲۲. سایت مقام معظم رهبری www. Leader.ir

پانویس

  1. . شعرانی، ابو الحسن، تبصره المتعلمین فی أحکام الدین - ترجمه و شرح، ج 1، ص: 230 ،
  2. . الکافی (ط - الإسلامیه)، ج 6، ص: 220 .
  3. . الکافی (ط - الإسلامیه)؛ ج 6، ص: 219
  4. . استفتاءات (بهجت)، ج 4، ص: 376 .
  5. . جواهر الکلام، ج۳۶، ص۲۵۳.
  6. . تحریر الاحکام، ج۲، ص۲۶۳. قواعد، ج۲، ص۷.
  7. . جواهر الکلام، ج۲۲، ص۳۵-۳۴. تحریر الاحکام، ج۲، ص۲۶۳.
  8. . قواعد، ج۱، ص۱۹۰. الدروس الشرعیه، ج۱، ص۱۲۳. روض الجنان، ج۱، ص۴۳۴. کشف اللثام، ج۱، ص۳۷۹.
  9. . العروه الوثقی، ج۱، ص۶۰-۵۵ و ص۶۴. التنقیح (الطهاره)، ج۱، ص۵۲۹.
  10. . جامع الأحکام (صافی)؛ ج 2، ص: 318
  11. . استفتاءات جدید (مکارم)، ج 1، ص: 282
  12. . جامع الأحکام (صافی)؛ ج 2، ص: 318
  13. . استفتاءات (بهجت)؛ ج 3، ص: 202
  14. . استفتاءات (بهجت)، ج 4، ص: 376
  15. . استفتاءات جدید (مکارم)، ج 1، ص: 281
  16. . همان، ص: 281
  17. . همان، ص: 282
  18. . همان، ص: 286
  19. . همان ج 3، ص: 302
  20. . جامع الأحکام (صافی)؛ ج 1، ص: 286
  21. . الکافی (ط - الإسلامیه)؛ ج 6، ص: 219
  22. . جامع عباسی و تکمیل آن (محشی، ط - جدید)، ص: 754
  23. . توضیح المسائل مراجع (محشی - امام خمینی)، ج 2، ص: 957 ، أجوبه الاستفتاءات (فارسی)؛ ص: 240
  24. . فرهنگ جهاد ، سال اول ، شماره 4، مقاله حکم ماهیان حرام گوشت ، محمدباقر لیاقتی
  25. . خمینی، روح الله ، تحریرالوسیله ، ج 2، ص 135، مسأله 23
  26. . مکاسب محرمه ، ج 1 ، ص 45 ؛ لکن حضرت امام در تحریر الوسیله ، ج 1 ، خرید و فروش این گونه ماهیان را خالی از شبهه نمی‌داند. به نقل ازفرهنگ جهاد ، سال اول ، شماره 4، مقاله حکم ماهیان حرام گوشت ، محمدباقر لیاقتی
  27. . نقل ازفرهنگ جهاد ، سال اول ، شماره 4، مقاله حکم ماهیان حرام گوشت ، محمدباقر لیاقتی
  28. . سایت مقام معظم رهبری www. Leader.ir
  29. . برگرفته از مقاله مستندات شرعی حلیت و حرمت آبزیان.
  30. . استفتاءات جدید (مکارم)، ج 3، ص: 176
  31. . همان، ج 3، ص: 176
  32. . آیات عظام سیستانی، نوری همدانی، مکارم شیرازی
  33. . آیات عظام خامنه‌ای و صافی گلپایگانی.
  34. . استفتا از دفاتر آیات عظام: خامنه‌ای، سیستانی، مکارم شیرازی و نوری همدانی، صافی گلپایگانی (مد ظلهم العالی)، توسط سایت اسلام کوئست. www.islamquest.net.
  35. . جامع الأحکام (صافی)؛ ج 2، ص: 317
  36. . استفتاءات جدید (مکارم)، ج 3، ص: 176