فرهنگ مصادیق:حفظ عقل

از پژوهشکده امر به معروف
(تغییرمسیر از حفظ عقل)
پرش به: ناوبری، جستجو
حفظ عقل

کتب مرتبط

ردیف عنوان

مقالات مرتبط

ردیف عنوان
۱ شکوفایی عقل در نهج البلاغه
۲ عقل در نهج البلاغه
۳ مشروبات الکلی از نظر اسلام
۴ مصلحت حفظ عقل

مصادیق مرتبط

ردیف عنوان
۱ حفظ آبروی مؤمن
۲ حفظ آزادی مسلمین
۳ حفظ احادیث (غیر از یادسپاری)
۴ حفظ استقلال اقتصادی مسلمین
۵ حفظ استقلال سیاسی مسلمین
۶ حفظ استقلال علمی فرهنگی مسلمین
۷ حفظ استقلال مسلمین
۸ حفظ اسرار شغلی
۹ حفظ اسرار نظامی ،امنیتی
10 حفظ اسرار
۱۱ حفظ امانت
۱۲ حفظ امنیت اخلاقی
۱۳ حفظ انفال
۱۴ حفظ اوقاف
۱۵ حفظ بهداشت محیط
۱۶ حفظ جان اولیاء الهی
۱۷ حفظ جان خود
۱۸ حفظ جان مؤمنین
۱۹ حفظ دین
۲۰ حفظ روحیه استکبار ستیزی
۲۱ حفظ سلامت اخلاقی کودکان
۲۲ حفظ سلامت اعتقادی کودکان
۲۳ حفظ سلامت رفتاری کودکان
۲۴ حفظ سلامت
۲۵ سهل انگاری در حفظ امکانات دولتی
۲۶ حفظ قرآن (غیر از یادسپاری)
۲۷ حفظ مال
۲8 حفظ ناموس مسلمین
29 حفظ نسل
30 حفظ نظام
31 حفظ وحدت

چندرسانه‌ای مرتبط

ردیف عنوان

مرتبط‌های بوستان

ردیف عنوان

نرم‌افزارهای مرتبط

ردیف عنوان

نام نویسنده: هادی موحدی

چهل حدیث عقل و عاقل

قرآن کریم :
الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَاهُمُ اللَّهُ وَ أُولَئِكَ هُمْ أُولُو الْأَلْبَابِ؛
[۱]
بشارت ده به آن بندگانم که سخنان را می شنوند و از بهترینِ آنها پیروی می کنند. آنان کسانی هستند که خدا هدایتشان کرده و آنان عاقلان اند.

۱- پیامبر صلی الله علیه و آله: یا عَلیُّ اَلْعَقْلُ مَا اکْتُسِبَتْ بِهِ الْجَنَّهُ وَ طُلِبَ بِهِ رِضَی الرَّحْمنِ؛
ای علی! عقل چیزی است که با آن، بهشت و خشنودی خداوند مهربان به دست می آید.[۲]

۲- پیامبر صلی الله علیه و آله : مَثَلُ الْعَقْلِ فِی الْقَلْبِ کَمَثَلِ السِّراجِ فی وَسَطِ الْبَیْتِ؛
عقل در دل، همانند چراغ در میان خانه است.[۳]

۳- پیامبر صلی الله علیه و آله : اِنَّ خیارَکُمْ اُولُوا النُّهی، قیلَ: یا رَسولَ اللّهِ ، وَ مَنْ اُولُوا النُّهی؟ قالَ: هُم اُولُوا الاَخْلاقِ الحَسَنَهِ وَ الاَحلامِ الرَّزینَهِ وَ صِلَهِ الاْرْحامِ وَ البَرَرَهُ بِالاْمَّهاتِ وَ الاْباءِوَ الْمُتَعاهِدینَ لِلْفُقَراءِ وَ الْجیرانِ وَ الْیَتامی وَ یُطْعِمونَ الطَّعامَ وَ یُفْشونَ السَّلامَ فِی الْعالَمِ وَ یُصَلّونَ وَ النّاسُ نیامٌ غافِلونَ ؛
«بهترین شما صاحبان عقل هستند». گفته شد: «ای رسول خدا! صاحبان عقل، چه کسانی اند؟». فرمودند: آنان که دارای اخلاق خوب اند، بردبار و با وقارند، صله رحم می نمایند، به پدران و مادران نیکی می کنند، به فقرا، همسایگان و یتیمان رسیدگی می نمایند، اطعام می کنند، آشکارا به همه سلام می کنند و هنگامی که مردم در خواب و غافلند، نماز (نماز شب) می گذارند.[۴]

۴- پیامبر صلی الله علیه و آله : اَرْبَعَهٌ تَلْزَمُ کُلَّ ذی حِجیً وَ عَقْلٍ مِنْ اُمَّتی، قیلَ: یا رَسولَ اللّهِ ، ما هُنَّ؟قالَ: اِسْتِماعُ الْعِلْمِ، وَ حِفْظُهُ، وَ نَشْرُهُ وَ الْعَمَلُ بِهِ؛
چهار چیز بر هر عاقل و خردمندی از امّت من واجب است. گفته شد: «ای - پیامبر خدا! آن چهار چیز کدام اند؟». فرمودند: «گوش فرادادن به دانش، نگهداری، نشر و عمل به آن».[۵]

۵- پیامبر صلی الله علیه و آله : رَاْسُ الْعَقْلِ بَعْدَ الاْیمانِ بِاللّهِ مُداراهُ النّاسِ فی غَیْرِ تَرْکِ حَقٍّ؛
کمال عقل پس از ایمان به خدا، مدارا کردن با مردم است به شرط آن که حق، ترک نشود.[۶]

۶- پیامبر صلی الله علیه و آله : اِنَّما یُدْرَکُ الْخَیْرُ کُلُّهُ بِالْعَقْلِ، وَ لا دینَ لِمَنْ لا عَقْلَ لَهُ؛
همه خوبی ها با عقل شناخته می شوند و کسی که عقل ندارد، دین ندارد.[۷]

۷- پیامبر صلی الله علیه و آله : اَلا وَ اِنَّ اَعْقَلَ النّاسِ عَبْدٌ عَرَفَ رَبَّهُ فَاَطاعَهُ وَ عَرَفَ عَدُوَّهُ فَعَصاهُ وَ عَرَفَ دارَ اِقامَتِهِ فَاَصْلَحَها وَ عَرَفَ سُرْعَهَ رَحیلِهِ فَتَزَوَّدَ لَها؛
بدانید که عاقل ترین مردم کسی است که پروردگارش را بشناسد و از او پیروی کند،دشمنان خدا را بشناسد و از آنان نافرمانی کند، جایگاه ابدی خود را بشناسد و آن را آبادکند و بداند به زودی به آنجا سفر خواهد کرد و برای آن، توشه بردارد.[۸]

۸- امام علی علیه السلام : اِنَّ اللّهَ عَزَّوَجَلَّ رَکَّبَ فِی الْمَلائِکَهِ عَقْلاً بِلا شَهْوَهٍ وَ رَکَّبَ فِی الْبَهائِمِ شَهْوَهً بِلا عَقْلٍ وَ رَکَّبَ فی بَنی آدَمَ کِلَیْهِما فَمَنْ غَلَبَ عَقْلُهُ شَهْوَتَهُ فَهُوَ خَیْرٌ مِنَ الْمَلائِکَهِ وَ مَنْ غَلَبَتْ شَهْوَتُهُ عَقْلَهُ فَهُوَ شَرٌّ مِنَ الْبَهائِمِ؛
خداوند عزوجل، در وجود فرشتگان، عقل بدون شهوت و در چارپایان، شهوت بدون عقل و در وجود انسان، عقل و شهوت را با هم قرار داد، پس هر کس که عقلش بر شهوتش پیروز گردد، از فرشتگان بهتر است و هر کس شهوتش بر عقلش پیروز گردد، از چارپایان بدتر است.[۹]

۹- امام علی علیه السلام : اَلْعَقْلُ حَیْثُ کانَ آلِفٌ مَاْلوفٌ ؛
عقل هر کجا باشد، انس گیرنده و الفت پذیر است.[۱۰]

۱۰- پیامبر صلی الله علیه و آله : اَلطّابَعُ مُعَلَّقٌ بِقائِمَهِ الْعَرْشِ، فَاِذَا انْتُهِکَتِ الْحُرْمَهُ وَ عُمِلَ بِالْمَعاصی وَاجْتُرئَ عَلَی اللّهِ بَعَثَ اللّهُ الطّابَعَ فَیَطْبَعُ اللّهُ عَلی قَلْبِهِ فَلا یَعْقِلُ بَعْدَ ذلِکَ شَیْئا؛
مُهر بر پایه عرش آویزان است. هنگامی که حریم ها شکسته و گناه شود و بی پروایینسبت به خداوند انجام گیرد، خداوند مُهر را می فرستد و بر قلب تبهکار می زند و از آنپس، دیگر عقل او چیزی درک نمی کند.[۱۱]

۱۱- امام علی علیه السلام : یَنْبَغی لِلْعاقِلِ اَنْ یُخاطِبَ الْجاهِلَ مُخاطَبَهَ الطَّبیبِ الْمَریضَ؛
شایسته است که برخورد عاقل با نادان، مانند برخورد طبیب با بیمار باشد.[۱۲]

۱۲- امام علی علیه السلام : فَسادُ الاَخْلاقِ بِمُعاشَرَهِ السُّفَهاءِ وَ صَلاحُ الاَخْلاقِ بِمُنافَسَهِ الْعُقَلاءِوَ الْخَلْقُ اَشْکالٌ فَکُلٌّ یَعْمَلُ عَلی شاکِلَتِهِ؛
معاشرت با نابخردان، اخلاق را فاسد و رقابت با عقلا اخلاق را اصلاح می نماید ومردم متفاوتند، و هر کس بر حسب طینت خود رفتار می کند.[۱۳]

۱۳- امام علی علیه السلام : لَقَدْ سَبَقَ اِلی جَنّاتِ عَدْنٍ اَقْوامٌ ما کانوا اَکْثَرَ النّاسِ لا صَوْما وَ لاصَلاهً وَ لا حَجّا وَ لاَ اعْتِمارا وَ لکِنَّهُمْ عَقَلوا عَنِ اللّهِ مَواعِظَهُ؛
گروه هایی به سوی بهشت برین (از دیگران) پیشی گرفتند که بیش از دیگران اهل روزه، نماز، حج و عمره نبودند، بلکه آنان در موعظه های الهی تعقل کردند.[۱۴]

۱۴- پیامبر صلی الله علیه و آله : اَثْنی قَوْمٌ بِحَضْرَتِهِ صلی الله علیه و آله عَلی رَجُلٍ حَتّی ذَکَروا جَمیعَ خِصالِ الْخَیْرِ فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله: کَیْفَ عَقْلُ الرَّجُلِ؟ فَقالوا: یا رَسولَ اللّهِ نُخْبِرُکَ عَنْهُ بِاجْتِهادِهِ فِی الْعِبادَهِ وَ اَصْنافِ الْخَیْرِ تَساَلُنا عَنْ عَقْلِهِ؟! فَقالَ صلی الله علیه و آله: اِنَّ الاْحْمَقَ یُصیبُ بِحُمْقِهِ اَعْظَمَ مِنْ فُجورِ الْفاجِرِ، وَ اِنَّما یَرْتَفِعُ الْعِبادُ غَدا فِی الدَّرَجاتِ وَ یَنالونَ الزُّلْفی مِنْ رَبِّهِمْ عَلی قَدْرِ عُقولِهِم؛
گروهی در حضور - پیامبر اسلام، مردی را ستایش کردند و همه ویژگی های خوب رابرایش بر شمردند. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: «عقل او چگونه است؟». گفتند: «ای رسولخدا! ما از جدیت او در عبادت و دیگر خوبی ها سخن می گوییم و شما از عقل اومی پرسید؟». فرمودند: نادان از روی نادانی به زشتی هایی بزرگ تر از زشتی های انسان گنهکار دست می زند. همانا بندگان به میزان عقلشان در روز قیامت به درجه بالاتر نائل وبه پروردگارشان نزدیک می شوند.[۱۵]

۱۵- امام علی علیه السلام : اَلْعَقْلُ حِفْظُ التَّجارِبِ وَ خَیْرُ ما جَرَّبْتَ ما وَعَظَکَ؛
عقل، اندوختن تجربه ها (و عمل به آن) است و بهترین تجربه، آن است که پندت داده.[۱۶]

۱۶- امام علی علیه السلام : اِنَّ بِذَوِی الْعُقولِ مِنَ الْحاجَهِ اِلَی الاْدَبِ کَما یَظْمَأُ الزَّرْعُ اِلَی الْمَطَرِ؛
نیاز عاقلان به ادب، همانند نیاز کشتزار به باران است.[۱۷]

۱۷- امام کاظم علیه السلام : اِنَّ لُقْمانَ قالَ لاِبْنِهِ: یا بُنَیَّ اِنَّ الدُّنْیا بَحْرٌ عَمیقٌ قَدْ غَرِقَ فیها عالَمٌ کَثیرٌ فَلتَکُنْ سَفینَتُکَ فیها تَقْوَی اللّهِ وَ حَشْوُهَا الاْیمانَ وَ شِراعُهَا التَّوَکُّلَ وَ قَیِّمُهَا الْعَقْلَ وَ دَلیلُهَا الْعِلْمَ وَ سُکّانُهَا الصَّبْرَ؛
لقمان به فرزندش فرمود: «فرزندم! دنیا دریایی عمیق است که بسیاری در آن غرقشدند. پس باید در این دریا، کشتی ات تقوای الهی، بار آن ایمان، بادبانش توکل بر خدا،ناخدایش عقل، راهنمایش علم و سکانش (فرمانش) صبر باشد».[۱۸]

۱۸- امام علی علیه السلام : مَنْ شاوَرَ ذَوِی الْعُقولِ اسْتَضاءَ بِاَنْوارِ الْعُقولِ؛
هر کس با عقلا مشورت کند، از نور عقل ها بهره می برد.[۱۹]

۱۹- امام علی علیه السلام : جاهِدْ شَهْوَتَکَ وَ غالِبْ غَضَبَکَ وَ خالِفْ سوءَ عادَتِکَ، تَزْکُ نَفْسُکَ وَیَکْمُلْ عَقْلُکَ وَ تَسْتَـکْمِلْ ثَوابَ رَبِّکَ؛
با هوا و هوست مبارزه کن، بر خشمت مسلّط شو و با عادت های بدت مخالفت کن، تاروحت پاک و عقلت کامل گردد و پاداش پروردگارت را به تمامی دریافت نمایی.[۲۰]

۲۰- پیامبر صلی الله علیه و آله : سُئِلَ النَّبیُّ صلی الله علیه و آله عَنْ قَوْلِهِ: «اَ یُّـکُمْ اَحْسَنُ عَمَلاً» فَقالَ: اَ یُّـکُمْ اَحْسَنُ عَقْلاً، ثُمَّ قالَ صلی الله علیه و آله: اَتَمُّکُمْ عَقْلاً وَ اَشَدُّکُمْ لِلّهِ خَوْفا وَ اَحْسَنُکُمْ فیما اَمَرَ اللّهُ عَزَّوَجَلَّ بِهِ وَ نَهی عَنْهُ نَظَرا وَ اِنْ کانَ اَقَلَّکُمْ تَطَوُّعا؛
از - پیامبر صلی الله علیه و آله از معنی آیه «[تا بیازماید] کدامیک عملتان بهتر است» پرسیدند. فرمودند: یعنی کدامیک عاقل ترید. سپس فرمودند: مقصود، کسی است که عقلش کامل تر، از خدا بیمناک تر و در امر و نهی خداوند دقیق تر است؛ هر چند مستحبّاتش کمتر باشد.[۲۱]

۲۱- پیامبر صلی الله علیه و آله : اَنَسٌ: قیلَ: یا رَسولَ اللّهِ ، اَلرَّجُلُ یَکونُ حَسَنَ الْعَقْلِ کَثیرَ الذُّنوبِ؟ قالَ:ما مِنْ آدَمیٍّ اِلاّ وَ لَهُ ذُنوبٌ وَ خَطایا یَقْتَرِفُها، فَمَنْ کانَتْ سَجیَّتُهُ الْعَقْلَ وَ غَریزَتُهُ الْیَقینَ لَمْ تَضُرَّهُ ذُنوبُهُ. قیلَ: کَیْفَ ذلِکَ یا رَسُولَ اللّهِ ؟ قالَ: لاَنَّهُ کُلَّما اَخْطَاَ لَمْ یَلْبَثْ اَنْ تَدارَکَ ذلِکَ بِتَوْبَهٍ وَ نَدامَهٍ عَلی ما کانَ مِنْهُ فَیَمْحو ذُنوبَهُ وَ یَبْقی لَهُ فَضْلٌ یَدْخُلُ بِهِ الْجَنَّهَ؛
اَنس گوید: سؤال شد: «ای رسول خدا! ممکن است کسی از عقل نیکو برخوردار باشدو گناهان بسیار داشته باشد؟». - پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند: هیچ انسانی نیست، مگر این کهگناهان و خطاهایی مرتکب می شود، ولی هر کس سرشتش عقل و نهادش یقین باشد،گناهانش به او آسیب نمی رساند». گفته شد: «ای رسول خدا! چگونه است این؟». فرمودند: «زیرا عاقل هرگاه مرتکب خطایی گردد، بی درنگ آن را با توبه و پشیمانی جبران کند و با این کار، گناهانش را پاک می گرداند و خوبی هایی برایش باقی می ماند که با آن، وارد بهشت می گردد».[۲۲]

۲۲- امام حسین علیه السلام : لا یَکْمُلُ الْعَقْلُ اِلاّ بِاتِّباعِ الْحَقِّ؛
عقل، جز با پیروی از حق، کامل نمی شود.[۲۳]

۲۳- امام علی علیه السلام : اَلْعاقِلُ مَنْ اَحْسَنَ صَنائِعَهُ وَ وَضَعَ سَعْیَهُ فی مَواضِعِهِ؛
عاقل کسی است که کارهایش را خوب انجام دهد و تلاشی که می کند، به جا باشد.[۲۴]

۲۴- امام علی علیه السلام : لَیْسَ الْعاقِلُ مَنْ یَعْرِفُ الْخَیْرَ مِنَ الشَّرِّ وَ لکِنَّ الْعاقِلَ مَنْ یَعْرِفُ خَیْرَ الشَّرَّیْنِ؛
عاقل، آن نیست که خوب را از بد تشخیص دهد. عاقل، کسی است که از میان دو بد،آن را که ضررش کمتر است، بشناسد.[۲۵]

۲۵- امام علی علیه السلام : اَلظَّنُّ الصَّوابُ مِنْ شیَمِ اُولِی الاْلْبابِ؛
خوش گمانی، از اخلاق عاقلان است.[۲۶]

۲۶- پیامبر صلی الله علیه و آله : صِفَهُ الْعاقِلِ اَنْ یَحْلُمَ عَمَّنْ جَهِلَ عَلَیْهِ وَ یَتَجاوَزَ عَمَّنْ ظَلَمَهُ وَ یَتَواضَعَ لِمَنْ هُوَ دونَهُ وَ یُسابِقَ مَنْ فَوْقَهُ فی طَلَبِ البِرِّ وَ اِذا اَرادَ اَنْ یَتَکَلَّمَ تَدَبَّرَ فَاِنْ کانَ خَیْرا تَکَلَّمَ فَغَنِمَ وَ اِنْ کانَ شَرًّا سَکَتَ فَسَلِمَ وَ اِذا عَرَضَتْ لَهُ فِتْنَهٌ اِسْتَعْصَمَ بِاللّهِ وَ اَمْسَکَ یَدَهُ وَ لِسانَهُ وَ اِذا رَأی فَضیلَهً اِنْتَهَزَ بِها، لا یُفارِقُهُ الْحَیاءُ وَ لا یَبْدو مِنْهُ الْحِرْصُ فَتِلْکَ عَشْرُ خِصالٍ یُعْرَفُ بِها الْعاقِلُ؛
ویژگی عاقل، آن است که در برابر نادان بردباری کند، از آن کس که به او ظلم کرده بگذرد، نسبت به زیردستان متواضع باشد، با بالادستان در خوبی ها رقابت کند، هرگاه خواست سخن بگوید، بیندیشد، اگر خوب بود بگوید و بهره ببرد و اگر بد بود، سکوت کندو سالم بماند، اگر بلا و امتحانی برایش پیش آمد به خدا پناه ببرد و دست و زبان خود رانگه دارد، اگر فضیلتی دید، به سرعت از آن بهره گیرد، حیا از او جدا نگردد و حرص از اوسر نزند، اینها خصلت های دهگانه ای است که عاقل با آنها شناخته می شود.[۲۷]

۲۷- امام علی علیه السلام : ما عُبِدَ اللّهُ بِشَیْ ءٍ اَفْضَلَ مِنَ الْعَقْلِ وَ ما تَمَّ عَقْلُ امْرِی ءٍ حَتّی یَکونَ فیهِ خِصالٌ شَتّی: اَلْکُفْرُ وَ الشَّرُّ مِنْهُ مَأمونانِ وَ الرُّشْدُ وَ الْخَیْرُ مِنْهُ مَأمولانِ وَ فَضْلُ مالِهِ مَبْذولٌ وَ فَضْلُ قَوْلِهِ مَکفوفٌ وَ نَصیبُهُ مِنَ الدُّنْیَا القوتُ لا یَشْبَعُ مِنَ الْعِلْمِ دَهْرَهُ اَلذُّلُّ اَحَبُّ اِلَیْهِ مَعَ اللّهِ مِنَ العِزِّ مَعَ غَیْرِهِ وَ التَّواضُعُ اَحَبُّ اِلَیْهِ مِنَ الشَّرَفِ یَسْتَکْثِرُ قَلیلَ الْمَعْروفِ مِنْ غَیْرِهِ و یَسْتَقِلُّ کَثیرَ الْمَعْروفِ مِنْ نَفْسِهِ وَ یَرَی النّاسَ کُلَّهُمْ خَیْرا مِنْهُ وَ اِنَّهُ شَرُّهُم فی نَفْسِهِ وَ هُوَ تَمامُ الاَمْرِ؛
خداوند با چیزی بهتر از عقل عبادت نشده است، و عقل کسی کامل نشود، مگر دراو چند خصلت باشد: کفر و بدی از او انتظار نمی رود، رشد و خوبی در او امیدمی رود، زیادی ثروتش بخشوده و زیادی سخنش نگه داشته شده است، بهره او ازدنیا تنها غذای روزانه است، در طول زندگی از دانش سیر نمی شود، خواری را باخداوند از عزّت با دیگران، بیشتر دوست دارد، تواضع نزد او دوست داشتنی تر ازشرف و بزرگی است، خوبیِ کم دیگران را بسیار و خوبی بسیار خود را کم می شمرد،همه مردم را از خودش بهتر و خود را نزد خویش از همه بدتر می داند و این مهم ترین خصلت است.[۲۸]

۲۸- امام علی علیه السلام : اَلْعاقِلُ اِذا تَـکَلَّمَ بِکَلِمَهٍ اَتْبَعَها حِکْمَهً وَ مَثَلاً وَ الاَحْمَقُ اِذا تَـکَلَّمَ بِکَلِمَهٍ اَتْبَعَها حِلْفا؛
عاقل، هر گاه سخن بگوید، آن را با سخنی حکیمانه و ضرب المثل همراه سازد ونادان هرگاه سخن بگوید، آن را با سوگند همراه کند.[۲۹]

۲۹- امام علی علیه السلام : اِتَّهِمُوا عُقولَکُمْ فَاِنِّهُ مِنَ الثِّقَهِ بِها یَکونُ الْخَطاءُ؛
عقل خویش را زیر سؤال ببرید؛ زیرا از اعتماد به آن، خطاها سرچشمه می گیرد.[۳۰]

۳۰- امام علی علیه السلام : اَ لْعاقِلُ مَنْ صانَ لِسانَهُ عَنِ الْغیبَهِ؛
عاقل کسی است که زبانش را از بدگویی پشت سر دیگران، نگه دارد.[۳۱]

۳۱- امام علی علیه السلام : اِحْتَمِلْ ما یَمُرُّ عَلَیْکَ فَاِنَّ الاْحْتِمالَ سِتْرُ الْعُیوبِ وَ اِنَّ الْعاقِلَ نِصْفُهُ اِحْتِمالٌ وَ نِصْفُهُ تَغافُلٌ؛
در برابر آنچه بر تو می گذرد، بردبار باش، زیرا بردباری، عیب ها را می پوشاند. بهراستی که نیمی از عقل، بردباری و نیمه دیگرش خود را به غفلت زدن است.[۳۲]

۳۲- امام علی علیه السلام : اَلا وَ اِنَّ اللَّبیبَ مَنِ اسْتَقْبَلَ وُجوهَ الاْراءِ بِفِکْرٍ صائِبٍ وَ نَظَرٍ فِی الْعَواقِبِ؛
بدانید عاقل، کسی است که با فکر درست، به استقبال نظرات گوناگون برود و درعواقب امور بنگرد.[۳۳]

۳۳- امام علی علیه السلام : اَعْقَلُ النّاسِ مَنْ غَلَبَ جِدُّهُ هَزْلَهُ وَ اسْتَظْهَرَ عَلی هَواهُ بِعَقْلِهِ؛
عاقل کسی است که جدّی اش از شوخی اش بیشتر باشد و با کمک عقلش بر هوا وهوسش پیروز گردد.[۳۴]

۳۴- امام رضا علیه السلام : اِذا اَرادَ اللّهُ اَمْرا سَلَبَ الْعِبادَ عُقولَهُمْ فَاَنْفَذَ اَمْرَهُ وَ تَمَّتْ اِرادَتُهُ فَاِذا اَنْفَذَ اَمْرَهُ رَدَّ اِلی کُلِّ ذی عَقْلٍ عَقْلَهُ فَیَقولُ کَیْفَ ذا؟ وَ مِنْ اَیْنَ ذا؟؛
هر گاه خداوند چیزی را بخواهد، عقل های بندگان را از آنها می گیرد و حکم خود را اجرا می کند و خواسته خود را به پایان می رساند. همین که حکم خود را اجرا کرد، عقلِ هر صاحب عقل را به او بر می گرداند، آنگاه او مرتب می گوید: چگونه و از کجا چنین و چنان شد.[۳۵]

۳۵- امام کاظم علیه السلام : کَما لا یَقومُ الْجَسَدُ اِلاّ بِالنَّفْسِ الحَیَّهِ فَکَذلِکَ لا یَقومُ الدّینُ اِلاّ بِالنِّیَّهِ الصّادِقَهِ وَ لا تَثْبُتُ النِّیَّهُ الصّادِقَهُ اِلاّ بِالْعَقْلِ؛
همان گونه که قوام جسم، تنها به جانِ زنده است، قوام دینداری هم تنها به نیّت پاکاست و نیّت پاک، جز با عقل حاصل نمی شود.[۳۶]

۳۶- امام صادق علیه السلام : دِعامَهُ الاْنْسانِ الْعَقْلُ وَ الْعَقْلُ مِنْهُ الْفِطْنَهُ وَ الْفَهْمُ وَ الْحِفْظُ وَ الْعِلْمُ وَ بِالْعَقْلِ یَکْمُلُ وَ هُوَ دَلیلُهُ وَ مُبْصِرُهُ وَ مِفْتاحُ اَمْرِهِ فَاِذا کانَ تَاْییدُ عَقْلِهِ مِنَ النّورِ کانَ عالِما حافِظا ذاکِرا فَطِنا فَهِما فَعَلِمَ بِذلِکَ کَیْفَ وَ لِمَ وَ حَیْثُ وَ عَرَفَ مَنْ نَصَحَهُ وَ مَنْ غَشَّهُ فَاِذا عَرَفَ ذلِکَ عَرَفَ مَجْراهُ وَ مَوصولَهُ وَ مَفْصولَهُ وَ اَخْلَصَ الوَحْدانِیَّهَ لِلّهِ وَالاِقْرارَ بِالطّاعَهِ فَاِذا فَعَلَ ذلِکَ کانَ مُسْتَدْرِکا لِما فاتَ وَ وارِدا عَلی ما هُوَ آتٍ یَعْرِفُ ما هُوَ فیهِ وَ لاَیِّ شَیْ ءٍ هُوَ هاهُنا و مِنْ اَیْنَ یَاْتیهِ و اِلی ما هُوَ صائِرٌ وَ ذلِکَ کُلُّهُ مِنْ تَاْییدِ العَقْلِ؛
ستون انسانیت، عقل است و از عقل، زیرکی، فهم، حفظ و دانش بر می خیزد. با عقل،انسان به کمال می رسد. عقل، راهنمای انسان، بینا کننده و کلید کارهای اوست. هر گاه عقل با نور یاری شود، دانا، حافظ، تیزهوش و فهیم می شود و بدین وسیله (پاسخ)چگونه، چرا و کجا را می فهمد و خیرخواه و دغلکار را می شناسد و هرگاه این را دانست،مسیر حرکت و خویش و بیگانه را می شناسد و در توحید و طاعت خداوند اخلاص می ورزد و چون چنین کرد، آنچه از دست رفته جبران می کند و بر آنچه در آینده می آیدچنان وارد می شود که می داند در کجای آن است و برای چه منظوری در آنجاست. از کجاآمده و به کجا می رود. و این همه از پرتو تأیید عقل است.[۳۷]

۳۷- امام علی علیه السلام : اَلْعَقْلُ شَجَرَهٌ اَصْلُهَا التُّقی وَ فَرْعُهَا الْحَیاءُ وَ ثَمَرَتُهَا الْوَرَعُ فَالتَّقْوی تَدعو اِلی خِصالٍ ثَلاثٍ: اِلَی الْفِقْهِ فِی الدّینِ وَ الزُّهْدِ فِی الدُّنْیا وَ الاِنْقِطاعِ اِلَی اللّهِ تَعالی وَ الْحَیاءُ یَدْعو اِلی ثَلاثِ خِصالٍ: اِلَی الْیَقینِ وَ حُسْنِ الْخُلُقِ وَ التَّواضُعِ وَالْوَرَعُ یَدْعو اِلی خِصالٍ ثَلاثٍ: اِلی صِدْقِ اللِّسانِ وَ الْمُسارَعَهِ اِلَی الْبِرِّ وَ تَرْکِ الشُّبُهاتِ؛
عقل، درختی است که ریشه آن تقوا، شاخه هایش حیاء و میوه آن، پارسایی است.تقوا به سه چیز دعوت می کند: دین شناسی، بی رغبتی به دنیا و دل بستگی به خداوند، وحیا به سه چیز دعوت می کند: یقین، خوش اخلاقی و تواضع، و پارسایی به سه چیزدعوت می کند: راستگویی، سرعت و شتاب در نیکی ها و دوری از کارهای شبهه ناک.[۳۸]

۳۸- امام صادق علیه السلام : لا یُعَدُّ الْعاقِلُ عاقِلاً حَتّی یَسْتَـکْمِلَ ثَلاثا: اِعْطاءَ الْحَقِّ مِنْ نَفْسِهِ عَلی حالِ الرِّضا وَ الْغَضَبِ وَ اَنْ یَرْضی لِلنّاسِ ما یَرْضی لِنَفْسِهِ وَ اسْتِعْمالَ الْحِلْمِ عِنْدَ الْعَثْرَهِ؛
عاقل، عاقل نیست مگر آن که سه صفت را در خود به کمال رساند: حق را در هنگام خشنودی و خشم ادا کند، آنچه را برای خود می پسندد، برای دیگران هم بپسندد و هنگام خطای دیگران، بردبار باشد.[۳۹]

۳۹- امام علی علیه السلام : اَعْقَلُ النّاسِ مَنْ کانَ بِعَیْبِهِ بَصیرا وَ عَنْ عَیْبِ غَیْرِهِ ضَریرا؛
عاقل ترین مردم کسی است که به عیب های خویش بینا و از عیوب دیگران، نابیناباشد.[۴۰]

۴۰- امام علی علیه السلام : اَفْضَلُ النّاسِ عَقْلاً اَحْسَنُهُم تَقدیرا لِمَعاشِهِ وَ اَشَدُّهُمُ اهْتِماما بِاِصْلاحِ مَعادِهِ؛
عاقل ترین مردم کسی است که بهتر بتواند امور زندگی اش را برنامه ریزی کند و برای اصلاح آخرتش بیشتر همت نماید.[۴۱]

پا نویس

  1. سوره زمر، آیه ۱۷ ـ ۱۸
  2. [من لایحضره الفقیه، ج ۴، ص ۳۶۹،ح ۵۷۶۲].
  3. [علل الشرایع، ص ۹۸، ح ۱].
  4. [کافی، ج ۲، ص ۲۴۰، ح ۳۲].
  5. [تحف العقول، ص ۵۷].
  6. [تحف العقول، ص ۴۲].
  7. [تحف العقول، ص ۵۴].
  8. [اعلام الدین، ص ۳۳۷، ح ۱۵].
  9. [علل الشرایع، ص ۴، ح ۱].
  10. [غررالحکم، ح ۱۲۵۱].
  11. [کنزالعمّال، ح ۱۰۲۱۳].
  12. [غررالحکم، ح ۱۰۹۴۴].
  13. [بحارالأنوار، ج ۷۸، ص ۸۲ ، ح ۷۸].
  14. [مجموعه ورام، ج ۲، ص ۲۱۳].
  15. [تحف العقول، ص ۵۴].
  16. [نهج البلاغه، نامه ۳۱].
  17. [غررالحکم، ح ۳۴۷۵].
  18. [کافی، ج ۱، ص ۱۶، ح ۱۲].
  19. [غررالحکم، ح ۸۶۳۴].
  20. [غررالحکم، ح ۴۷۶۰].
  21. [بحارالأنوار، ج ۷۰، ص ۲۳۳].
  22. [ربیع الأبرار، ج ۳، ص ۱۳۷].
  23. [اعلام الدین، ص ۲۹۸].
  24. [غررالحکم، ح ۱۷۹۸].
  25. [مطالب السئول، ص ۲۵۰].
  26. [غررالحکم، ح ۱۳۸۶].
  27. [تحف العقول، ص ۲۸]
  28. [کافی، ج ۱، ص ۱۸، ح ۱۲].
  29. [شرح نهج البلاغه، ابن ابی الحدید، ج۲۰،ص۲۸۹، ح۳۰۶].
  30. [غررالحکم، ح ۲۵۷۰].
  31. [غررالحکم، ح ۱۹۵۵].
  32. [غررالحکم، ح ۲۳۷۸].
  33. [غررالحکم، ح ۲۷۷۸].
  34. [غررالحکم، ح ۳۳۵۵].
  35. [تحف العقول، ص ۴۴۲].
  36. [تحف العقول، ص ۳۹۶].
  37. [کافی، ج ۱، ص ۲۵، ح ۲۳].
  38. [مواعظ العددیه، ص ۱۶۰].
  39. [تحف العقول، ص ۳۱۸].
  40. [غررالحکم، ح ۳۲۳۳].
  41. [غررالحکم، ح ۳۳۴۰].
منبع: وبسایت حدیث نت - تاریخ برداشت: 94/10/21