فرهنگ مصادیق:جلوگیری از اسراف

از پژوهشکده امر به معروف
(تغییرمسیر از جلوگیری از اسراف)
پرش به: ناوبری، جستجو
جلوگیری از اسراف

راه‌های جلوگیری از اسراف و تبذیر

مقدمه

جلوگیری و پیشگیری از " اسراف" به عنوان نهی از منکر وگناه کبیره- و پرهیز از آن، یکی از وظایف و اموری است که بر همگان لازم و واجب است و مطابق دستور خداوند متعال، تویه اکید شرع مقدس اسلام و تعالیم و سیره پیامبران و ائمه اطهار علیهم السلام می‌باشد.
براین اساس، پرهیز و دوری از اسراف و تبذیر و پیشگیری از آن، باید به عنوان یک "اصل اسلامی" و یک "وظیفه شرعی" تلقی شود و "فرهنگ پرهیز از اسراف" توصیه وتبلیغ و ترویج شود تا اثر مطلوب و مثبت آن در "توسعه اقتصاد سالم"، تأمین امنیت جامعه و رشد انسان‌ها و تعالی فرهنگ اسلامی هر چه بیشتر نمایان می‌شود.
مسئله " اسراف"، تجملات و مصرف گرایی و ولخرجی‌های نامشروع در دنیای امروز، یکی از بیماری‌های خطرناک و زیانباری است که به یک "بلای جهانی" و بیماری مهلک همه گیر و در واقع درد همه جوامع بشری مبدل شده و موجب نگرانی‌ها، نارضایتی‌ها، نابرابریها، خسارات فراوان و انحطاط‌ها و انحراف‌ها در جنبه‌های مختلف زندگی دنیا شده است.
حال برای علاج این درد و بیناری مزمن (اسراف کاری) و برای سلامت اقتصاد و امنیت جامعه و آرامش انسان‌ها، باید راه‌های پیشگیری از عواقب سوء و خطرناک آن را دانست و به روش‌های مقابله با آن خوب آشنا شد تا با مبارزه جدی با علل و عوامل آن را از بین برد.
از نظر اسلام، توجه به اهمیت این مبارزه برای"درمان اسراف" و راه‌های پیشگیری از آن (درهر کجا، درهرزمان، و در هرموردی)، امری لازم و ضروری است. زیرا که مسئله شناخت اسراف از غیر اسراف و پرهیز از هر گونه اسراف و جلوگیری درست و به موقع از آن ونیز تشخیص راه‌های درمان و مبارزه پیگیر با آن، یک "تکلیف" شرعی، عقلی و قانونی بسیار مهم و ضروری است.
اکنون با توجه به مطالب بیان شده می‌توان مهمترین راه‌های جلوگیری از"اسراف" را از دیدگاه اسلام چنین برشمرد :

نیروی ایمان

یکی از مهمترین و بهترین راه‌های مبارزه و جلوگیری از "اسراف" و پیشگیری از هر گونه اسرافکاری و زیاده روی،"نیروی ایمان" است. ایمان به خداوند توانا، دانا، بینا، شنوا، حی، حاضر، ناظر و نیز ایمان قلبی و اعتقاد عمیق به معاد وقیامت (یعنی عقیده یقینی به بزرگترین دادگاه آفرینش که روزی تمام انسان‌ها در آنجا جمع شده و به اندیشه و رفتار و کردار و عمل کوچک و بزرگ آنان رسیدگی می‌شود و به اجر و جزا و کیفر می‌رسند)از اهم راه‌های جلوگیری از اسراف است.
بنابراین، باور قلبی و " ایمان واقعی" به خداوند متعال و اعتقاد و یقین به دادگاه عدل الهی و عدالت حقیقی در قیامت و عقیده به حساب و کتاب و پاداش و عذاب د عالم آخرت، بهترین و بزرگترین عامل کنترل انسان است تا از دستورات الهی و حق تخلف نکرده و از هر گونه گناه از جمله اسراف و تبذیر (که گناه بسیار بزرگی است) به دور باشد. از این جهت"نیروی ایمان" از اساسی‌ترین عوامل پیشگیری و از بهترین راه‌های درمان و جلوگیری از اسراف و زیاده روی است.
آری، "ایمان حقیقی" به خداوند ( ایمان توأم با آگاهی و مسئولیت) و تسلیم و اطاعت در برابر تعالیم و دستورات او به انسان آنچنان نیرویی می‌بخشد که می‌تواند در بربر هر گونه تهدید شیطانی و نفسانی و گناه پایدای کند.
پس اگر آدمی در زندگی خود با ضعف "ایمان" و یا "فقدان ایمان" روبه رو شود (از نیروی ایمان و معنویت بهره مند نشود) زندگی برایش تنگ و تاریک و آلوده به گناه و فساد خواهد شد؛ و اسراف کاری نیز یکی از تبعات بی ایمانی است که در زندگی انسان به روز خواهد کرد.
پس با توسعه"فرهنگ دینی" و " تقویت ایمان" در جامعه می‌توان جلوی اسراف و اسراف- کاری را گرفت یا لااقل تا حدی آن را کاهش داد.

پیروی از تعالیم و قوانین اسلام

دین مقدس اسلام با دارا بودن عالی‌ترین تعالیم آسمانی، قوی‌ترین، دقیق‌ترین و کاملترین قوانین و احکام الهی، عامل بسیار مهم و اساسی برای جلوگیری از هر گونه گناه از جمله اسراف است.
از آنجا که احکام و قوانین شرعی اسلام و تعالیم و دستورات آن،برپایه مصالح واقعی و از روی اعتدال و عدالت بنا نهاده شده و براساس انگیزه‌ها و پایه‌های محکمی استوارمی باشد، هر کدام دارای اهداف و مقاصد عالیه و منافع فراوان در زمینه‌های گوناگون است.
دین اسلام، (ضمن اینکه شدیداً اسراف را نهی و منع کرده و قاطعانه از آن جلوگیری می -کند) تمام احکام و قوانین خود را طوری وضع کرده که از اسراف کاری و تبذیر و زیاده روی و تجاوز به دور است و راه واقعی "میانه روی" در تمام قوانین و تعالیم آن موجود است.
بنابراین " ارزش" و "ارج نهادن" به "معیارهای اسلامی" و توجه به "قانون" صحیح و تدبیر و مدیریت و پایبند بودن به نظم و ترتیب و و انضباط و احرازازهرگونه تعدی و تجاوز و دوری ازاسراف در هر زمینه از اهداف مقدس دین بزرگ اسلام است.
پس اگر جامعه بشری و یا امت مسلمان به تعالیم اعتقادی و قوانین و دستورات اسلامی کاملاً معتقد و متعبد ومتعهد باشد و دقیق وخالصانه ازآن پیروی نماید،هیچگاه دست به اسراف و تعدی و گناه نمی‌زند و دچار اسرافکاری و حیف و میل و تضییع نعمت‌های الهی نمی‌شود.

تربیت اخلاقی واسلامی

یکی از راه‌های جلوگیری و کنترل از "اسراف"، تربیت اخلاقی" و دینی و توجه دادن به "برنامه‌های تربیتی اسلام" و تهذیب و تزکیه نفس و تتطهیر آن از عیوب و تربیت فضایل انسانی و تعدیل غرایز و تنظیم روابط سالم اسلامی و اخلاقی در جامعه و پرورش وجدان اخلاقی و انضباط اجتماعی است.
آری، "اخلاق اسلامی" و "تربیت" صحیح و اصولی انسان‌ها را به کارهای نیک و رفتار حسنه، رعایت اعتدال و روحیه انفاق و ایثارو قناعت آشنا و دعوت می‌کند و ازکارهای زشت و ضد اخلاقی و خلاف وجدان وانصاف برحذرمی دارد؛ زیان‌های گوناگون رفتاراسراف و رفتار مسرفانه را بیان می‌کند و ضررها و مفاسد خطرناک اسراف را، همواره هشدار می‌دهد.
در تعالیم "اخلاقی" و "تربیتی" اسلام، تمام فعالیتهای انسان ازجمله کارهای مالی و اقتصادی و اجتماعی و هزینه‌های مصرفی، جدا از مسائل انسانی ، اخلاقی، دینی و معنوی نیست. از این جهت، اصول تربیتی و اخلاقی اسلام می‌خواهد ازعواملی که باعث تعدی و اسرافکاری و هرگونه تجاوزگری می‌شود جلوگیری نموده و آنها را از بین ببرد.
لذا برای جلوگیری از اسراف،آگاهی و تنویر افکار و تهذیب اخلاق و تربیت صحیح اسلامی، بسیار مهم و با اهمیت است و نیرومندترین "عامل" و انگیزه برای "جلوگیری" از اسراف و هر گناه و لغزش‌های دیگر است، زیرا که اکثرعوامل اسراف و انگیزه‌های اسرافکاری ، و ضعف اخلاقی و عدم تربیت صحیح اسلامی است.

امر به معروف و نهی از منکر

یکی دیگرازعوامل و راه‌های جلوگیری از "اسراف" و هر گونه تعدیات، "فریضه" بزرگ دینی "امر به معروف و نهی از منکر" یا عامل "نظارت شرعی" و " مسئولیت همگانی " است که به فرموده پیامبر اسلام (ص):
«کلکم راع و کلکم مسوول عن رعیته» (همه شما رعایت کننده و همه شما دربارهٔ رعیت خویش مسئولید.)
این برنامه (یعنی دو فریضه بزرگ امر به معروف ونهی از منکر) عامل قوی و اهرم نیرومندی برای جلوگیری از هرگونه اسراف (نهی از منکر) و سوق دادن به میانه روی و اقتصاد و اعتدال (امر به معروف) در هر کاری است.
بر همین اساس، خداوند در" آیات قرآنی" ونیز پیشوایان راستین الهی در " روایات اسلامی"،
برای جلوگیری از هر گونه حرام و گناه و دوری از معصیت و تخلف، مسلمانان را به این دو وظیفه مهم (که یکی از بهترین و مهمترین فرایض و واجبات دینی و قرآنی است)الزام و تکلیف شرعی نموده‌اند و توصیه و تأکید فراوان در اجرا و حفظ این" دو فریضه" بزرگ دارند.
لذا قرآن کریم می‌فرماید:

وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (باید جمعی در میان شما دعوت به کار نیک و امر به معروف ونهی از منکر نمایند و آنها رستگارانند و سعادتمندند.)
از آنجایی که اسراف و تبذیر و تضییع نعمت‌ها و حیف و میل آنهاو هرگونه تعدی و تجاوز سبب ظلم اجتماعی و موجب بی عدالتی، فقر ومحرومیت و ضایع شدن حقوق دیگران می‌شود، لذا دین مقدس اسلام با هر گونه اسرافکاری و با همه اسراف کاران، مبارزه و پیکار می‌کند و تأکید دارد که مؤمنان و و مسلمانان واقعی از این "منکر" بزرگ پرهیزکنند و از "مسرفین" اجتناب و دوری جویند و آنان را از خود نفی و طرد نمایند.
از این رو، نهی از اسراف و جلوگیری از آن در هر زمینه و اموری، از مصادیق مهم و روشن فریضه بزرگ دینی "نهی از منکر" است.

محاکم قضایی واجرای عدالت اقتصادی

راه دیگر کنترل و جلوگیری از اسراف و تبذیر حیف و میل در اسلام، "محاکم قضایی" و اجرای صحیح تمام احکام و قوانین قضایی در اسلام (اجرای قوانین و مجازات‌های اسلامی) و تعقیب و مجازات اسرافکاران و متجاوزان و متخلفان، بر پایه عدل اسلامی و اجرای صحیح "عدالت اقتصادی" است.
چرا که نظام و حکومت اسلامی (همانند هر مسلمانی) نسبت به اجرای عدالت اجتماعی و اقتصادی و اجرای قوانین قضایی اسلام مسئول است که برای رفاه و حفظ حقوق دیگران و تحقق "عدالت" و ایجاد "توازن اجتماعی" و جلوگیری از اسرافکاری متخلفین و سرکوب و مجازات آنها، حدود ومقررات مدون جزایی اسلام (قوانین مجازات‌های اسلامی ) را اجرا نماید و راه اصلاح مجرمین را فراهم نموده، و جلو هرگونه جرایم و تخلفات را بگیرد تا جامعه به دور از اسراف و تبذیر به راه خود ادامه دهد.
بنابراین، اجرای قوانین مجازات اسلامی و عدالت اقتصادی، یکی از "راه‌های" مهم و اساسی برای "جلوگیری" از هرگونه اسراف و تبذیر و منع و پیشگیری از وقوع هر نوع جرم و تجاوز و فساد است.

انتخاب الگوی حسنه ازرهبران الهی

یکی ازبهترین راه‌ها و مؤثرترین طرق برای پیشگیری از هرگونه زیاده روی و اسراف و پرهیزاز ضایع کردن نعمت‌ها و حیف ومیل ثروتهای مادی ومعنوی و دوری ازهرگونه بیهوده خرجی و کارهای لغو، انتخاب "الگوی حسنه" و روش مناسب و صحیح از مکتب درخشان و انسان ساز اسلام و پیروی و اطاعت واقعی و الگوپذیری از سیره سنن پاک انبیای الهی و اولیای دین، به ویژه زندگانی پر خیر و برکت و سراسر نور و رحمت و درس و الگوی حسنه حضرت محمد (ص) برابرنص قرآن کریم ودیگر امامان معصوم و رهبران الهی و پیشوایان پاک دینی و انسان‌های صالح و شایسته و نمونه همانند ابوذر غفاری‌ها (صحابه پاک رسول الله) و نیز پاک زنانی همچون بزرگ بانوی اسلام حضرت فاطمه زهرا و حضرت خدیجه کبری علیهما السلام است.
آری، انسان‌ها باید الگو و راه و روش صحیح زندگی را از بزرگان دین وانبیای عظام الهی و ائمه اطهار علیهم السلام اجمعین (که مرجع حکمت‌ها و علوم متعالی و خزانه دانش و حکمت و اساس دین و ستون ایمان و شجره نبوت و خاندان پاک امامت رسالت و مجاری فیض محل رحمت الهی و محور حق و حقیقت و قداست و اسوه عالی و الگوی کامل زهد و تقوا و پاکدامنی و زندگی سعادتمند بودند)، آموخته و کاملاً پیروی کنند، تا دچار مشکل زیاده روی، اسراف و ولخرجی و گناه و حرام نشوند که هم باعث رنج و زحمت خود شوند و یا خدای نکرده به فکر کسب روزی از راه حرام بیفتند و از مسیر حق و عدالت و انصاف و وجدان منحرف و دور شوند.

پیروی از الگوی مصرف در اسلام

یکی از روش‌هایی که برای جلوگیری از عمل زشت و گناه اسراف در تعالیم اسلامی آمده،"الگوی صحیح مصرف" است.
الگوی مصرف در اسلام، بسیار عالی و عادلانع، و بر اساس قوانین ارزشی و منطقی و فطری است، لذا شناخت ارزش‌های واقعی در اسلام وآشنا شدن با الگوهای مصرف از جنبه-های اعتقادی، اخلاقی و معنوی و شناخت شیوه‌های صحیح مصرف اهمیت بسزایی دارد که با رعایت آنها و قدرت تشخیص ضرورت‌ها و اولویت‌ها در مخارج ومصارف و مخارج می‌توان از آثار و منافع "صرفه جویی" و قناعت سود جست. با بهره گیری از این "ارزش ها" و آگاهی از حرمت و مفاسد اسرا، از هر گونه اسرافکاری، تجمل پرستی، مصرف گرایی و پیروی از فرهنگ‌های غیر اسلامی می‌توان جلوگیری کرد.
این را باید دانست ، که حیات و بقای انسان و توسعه و ترقی جامعه، بستگی به "مصرف" درست و رعایت "اعتدال" و بهره وری صحیح و عاقلانه ، واستفاده اصولی و منطقی ازسرمایه-های مادی و معنوی و انتفاع مشروع از نعمت‌های الهی دارد.
در یک جامعه و "نظام اسلامی" که صاحب فرهنگ غنی ، متعالی و درخشان اسلام است و در هر زمینه‌ای بهترین تعالیم و ارزشمندترین قوانین و کارسازترین موازین و قوی‌ترین مقررات، آداب، سنن و الگوهای نیک و سعادت آفرین را دارد، شایسته نیست که از برخی جوامع غیر اسلامی که فقط به خاطر ملاحظات مادی به "صرفه جویی" و پرهیز از اسراف رو آورده، عقب بماند و یا از آنها پیروی کند؛ بلکه "جامعه اسلامی" باید با بهره گیری صحیح، منطقی و اصولی از تعالیم عالیه و درخشان اسلام ، خود "الگوی حسنه" و عملی برای سایر جوامع بشری باشد.

راه اعتدال و میانه روی

ازمؤثرترین راه‌های جلوگیری از اسراف، " راه اعتدال" و میانه روی است. از این جهت، تعالیم حیات بخش اسلام، این راه را برای جلوگیری و پیشگیری از اسراف و نیز راه نجات انسان‌ها از معضل خطرناک وبیماری زیان آور اسرافتوصیه کرده و برآن تأکید ورزیده است.
دین اسلام همواره به خاطر"هدایت " و راهنمایی وتأمین سعادت و خوشبختی ، انسان‌ها را در همه امور زندگی اعم از دینی و دنیوی و اخروی به راه "اعتدال" ، "اقتصاد" و"میانه روی" توصیه و به دوری جستن از افراط و تفریط و پرهیز از هرگونه اسراف و زیاده روی سفارش و تأکید نموده است؛ لذا می‌بینیم در قرآن کریم آمده که حضرت لقمان به فرزندش- آن هم به صورت امر و طلب- توصیه می‌کند:
« واقصد فی مشیک» (در رفتار و اعمال خود میانه روی را نگهدار و اقتصاد را اختیار کن، نه تندروی کن و نه کندروی و راه "اعتدال" و "حد وسط را پیش بگیر.)
آری، اعتدال صفتی است عالی و پسندیده و منطقی و عقلی و موزون و مطبوع که مورد نظر شارع مقدس اسلام می‌باشد.
از آنجا که "اعتدال" با سرشت و فطرت پاک انسانی پیوند معنوی و ارتباط خلقتی و ریشه‌ای دارد، خداوند، روح آدمی و طبع انسان‌ها را به گونه‌ای بسیار "معتدل" و میزان (وضع المیزان) آفریده که با اعتدال تناسب و سازگاری کامل دارد و "اعتدال" را به عنوان یک "اصل عقلی" و فطری در هر امری بهتر می‌پذیرد.
پس بنابراین، انسان عاقل و با ایمان باید تلاش و جدیت نماید تا این صفت عالی (اعتدال) را که مورد پسند خداوند و انبیای الهی است، خوب به دست آورد و در حفظ آن سعی نماید؛ تمام حرکت‌های فکری ورفتاری خود را (چه درونی وچه بیرونی) درهمه امورزندگی (مادی ومعنوی) بر محور "اعتدال" و میانه روی قرار دهد.
چنانکه قرآن کریم در آیه شریفه :«منهم امه مقتصده» راه اعتدال و "اقتصاد" و میانه روی و نیز "امت میانه رو" را می‌ستاید و راه اعتدال و اقتصاد را نیکو می‌داند و آن را تأکید می‌کند و هر گونه افراط و تفریط و تجاوز از اعتدال و عدالت را مذمت و نکوهش می‌نماید.
و همچنان که حضرت علی (ع) در خطبه بسیار ارزشمند "همام" در ضمن بیان وشمارش "صفات پرهیزگاران" می‌فرماید: « و ملبسهم الاقتصاد» پرهیزگاران در پوشاک میانه روی می‌کنند ( و در زندگی "اقتصاد" و اعتدال ومیانه روی را رعایت می‌کنند، یعنی هرگز اسراف و زیاده روی و افراط و تفریط در زندگانیشان نیست).
و نیز حدیثی از امام صادق (ع) به این مضمون آمده که فرمود :هر کس در زندگی و معیشت خود، حانب "اعتدال" را رعایت نماید من ابتلا نشدن به فقر را برای او تضمین می‌کنم.
باید به این نکته مهم عقلی و علمی و اساسی توجه داشت، که "اصل" حاکم بر طبیعت انسان و هویت وجودی او در ابعاد گوناگون مادی و معنوی، همان "اصل اقتصاد" و "اعتدال" است و انسان براساس فطرت و طبیعت سالم اولی خود، تمایلی به افراط و تفریط ندارد و حال آنکه "اسراف"؛ خروج از حدود الهی، فطری و گریز از مدار انسانی و معیارهای عقلی و قانونی و ارزشی است. پس کسی که از مسیر فطرت انسانی و طبیعی و نیز از حقایق و قوانین وارزش‌های واقعی خارج شود و "راه اعتدال" و "اقتصاد" را از دست دهد ، از دیدگاه تعالیم اسلام ، "مسرف" و "متجاوز" و ستمگر است و بایستی تحت تعقیب قرار گرفته و مجازات گردد.

صرفه جویی و قناعت

یکی از راه‌های جلوگیری از اسراف و زیاده روی،"صرفه جویی" و قناعت کردن در مصرف مال و ثروت و یا هر نعمت دیگر است.
" صرفه جویی" و قناعت در تعالیم اسلام و اقتصاد اسلامی ، امر بسیار شایسته و یک صفت پسندیده برای جلوگیری از اسراف و تجاوز و زیاده روی است که هم با شرع و سنت الهی سازگار است وهم محبوب خداوند متعال است.
از این جهت، بایستی برای معرفی اهمیت و ارزش " صرفه جویی" در همه امور روشنگری و فرهنگ سازی و کار فکری و فرهنگی و فرهنگ عمومی پسندیده در زندگی و یک رفتار مطلویب ونیک و با ارزش فردی و اجتماعی ترویج و تبلیغ کرد، تا اینکه درست شناخته شود و آثار گرانقدر آن را پی برند، همان گونه که در تعالیم دینی اسلام آمده که "صرفه جویی" را یک "وظیفه" عقلی و ملی و یک "دستور" قطعی شرعی بدانند و همگی احساس مسئولیت بنمایند و به طور صحیح و دقیق در همه امور به آن عمل کنند.

منبع: وبلاگ رایحه کلام - تاریخ برداشت: 94/10/17