فرهنگ مصادیق:جدال و مراء

از پژوهشکده امر به معروف
(تغییرمسیر از جدال و مراء)
پرش به: ناوبری، جستجو
جدال و مراء

کتب مرتبط

ردیف عنوان
۱ بررسی مشکلات اخلاقی روانی

مقالات مرتبط

ردیف عنوان
۱ جدال-ویکی فقه
۲ جدال در قرآن
۳ جنگ وجدال در اخلاق اسلامی
۴ ویژگی‌های جدال احسن

مصادیق مرتبط

ردیف عنوان
۱ جدال و مراء رسانه ای

چندرسانه‌ای مرتبط

ردیف عنوان

مرتبط‌های بوستان

ردیف عنوان

نرم‌افزارهای مرتبط

ردیف عنوان

جدال - پژوهه

معنای جدال

راغب اصفهانی در معنای لغوی می‌گوید: جدال عبارت است از بحث و گفتگویی که به منظور کوبیدن طرف و غالب شدن بر او صورت می‌گیرد و علت اینکه به این گونه مباحث مجادله می‌گویند این است که دو نفر در برابر یکدیگر به بحث و مشاجره می‌پردازند تا هر کدام فکر خود را بر دیگری تحمیل کند. ریشه کلمه «جدال» از «جدلت الحبل» (طناب را محکم تابیدم) گرفته شده است.[۱] چون کسی که چنین سخنی می‌گوید می‌خواهد دیگری را با سخن و رأی خود بپیچاند تا در نتیجه طرف مقابل با زور از افکار و عقاید خود دست بردارد و علمای اخلاق در تعریف جدال چنین گفته‌اند که شخصی در مقام اعتراض به سخن دیگری باشد و همتش بر این اساس پایه ریزی گردد که عیب و ایراد آن را آشکار سازد با این قصد که او را خوار ساخته، خود را فردی زیرک و فهیم نشان دهد بدون اینکه انگیزه دینی یا فایده آخرتی در میان باشد.[۲]
جدال در اصطلاح علم منطق عبارت است از آن که انسان از مسلّمات طرف مقابل، علیه او بهره‌برداری کند؛ در مقام استدلال از مقدماتی که طرف قبول دارد استفاده کند که این روش برای قانع کردن یا خاموش کردن طرف مقابل بسیار مؤثر است و چنانچه کیفیت برخورد در این گونه استدلال، متین و خوب باشد همان جدال احسن است که قرآن آن را تحسین کرده است.[۳]

جدال از نگاه قرآن و سنت

این کلمه به سه معنای مجادله حق و مجادله باطل و دفاع در قرآن بکار رفته است و همه در اصل معنا یکی است و فرق آنها در مصادیق است: مثلاً در آیاتی که می‌فرماید: «از آنها که به خود خیانت کردند دفاع مکن» و «از آنها در پیش خدا، روز قیامت چه کسی دفاع می‌کند».[۴] جدال به معنای دفاع به کار رفته است و در آیه «با آنها (یهودیان) به روشی که نیکوتر است مناظره کن».[۵] به معنای مجادله حق استعمال شده است؛ در آیاتی همچون «آنها پس از روشن شدن حق باز با تو مجادله می کنند».[۶] و «بوسیله باطل مجادله می‌کنند تا بدان وسیله حق را نابود سازند».[۷] مجادله باطل مد نظر واقع شده است. البته ناگفته نماند اکثر استعمال این کلمه در قرآن در منازعه و مخاصمه و مجادله ناحق به کار رفته است که در موارد متعدد نهی از آنها شده است؛ از آن جمله در حج که عملی عبادی، سیاسی، اجتماعی و... است به صراحت از آن نهی شده است و با این دستور، تمرین عملی برای حاجیان و قدم گذاران در وادی عشق و عمل و خودسازی می‌دهد. در روایت هم وارد شده است که روزی پیامبر (ص) برگروهی که مشغول مجادله بودند وارد شدند وبعد از عتابشان فرمودند:
«پیشینیان شما را جدال و مراء هلاک کرد.»
آن گاه شروع به بیان آثار وخیم و نامبارک آن کرده، فرمودند:
«مجادله را ترک گویید چرا که مؤمن هرگز در بحث به ستیز نمی‌پردازد، مجادله را ترک گویید که مجادله گر زیان دیده است و من در روز قیامت از آنکه مناقشه کند، شفاعت نمی‌کنم و هرکه ترک مجادله کند در حالی که حق با اوست من برای او سه خانه در باغهای جنت و در میانه آن و بالاترین طبقه آن ضمانت می‌کنم، مجادله را ترک کنید زیرا پروردگارم بعد از پرستش بتان اوّلین چیزی که مرا از آن نهی فرمود «مراء» بود.[۸]
حال باید نگریست که با این همه تذکر و هشدار آیا باز جایی برای آدم عاقل باقی می‌ماند تا دست به این صفت زشت و رذیله خانمانسوز بیالاید؟!

جدال أحسن و جدال مذموم

جدال اگر بحق باشد - یعنی برای اثبات یکی از عقاید حقّه باشد - و قصد و غرض از آن ارشاد و هدایت باشد و طرف مجادله دشمنی و عناد نداشته باشد، این «جدال احسن» است و مذموم نیست، بلکه پسندیده است و از ثُبات در ایمان حکایت می‌کند و یکی از نتایج نیرومندی معرفت و بزرگی نفس شمرده می‌شود و اگر جدال به حق نباشد مذموم است و از رذائل قوه غضب یا شهوت به حساب می‌آید که همراه با عصبیّت یا غلبه جوئی یا طمع مالی می‌باشد.[۹].
علامت جدال احسن، آن است که اگر مطلب حق از جانب طرف مقابل بیان شود هیچ ناراحتی در خود احساس نکند؛ چرا که هر دو به دنبال حق و حقیقت بودند اما علامت مجادله باطل آن است که اگر سخن حق بر زبان شخص مقابل جاری شود جدال کننده ناراحت شود و بخواهد که آنچه او می‌گوید صحیح باشد و آن را به طریق جدال بر طرف مقابل تحمیل کند و در ضمن آن نقص و عیب و ایراد کلام او را ظاهر سازد.[۱۰]

زمینه‌های جدال

یکی از غرایز اساسی و خصائص روحی که در ساختمان وجود بشر نهاده شده و او را به تلاش و فعالیتهای مداوم زندگی وا می‌دارد «حب ذات» و خودخواهی است. اما باید دانست که سعادت بشر وقتی تأمین می‌شود که در بهره‌برداری از تمایلات خود دچار رکود یا زیاده روی نگردد ولی متأسفانه می‌بینیم که «خودخواهی» افراط آمیز یکی از عوامل اساسی در پیدایش این خصلت مذموم است و غالباً نهال آن از سرچشمه خودخواهی و خودپسندی سیراب می‌شود.
البته گاهی مجادله کننده برای گرفتن حق خود و یا بیان احکام و معارف الهی قدم در این وادی می‌گذارد که با بیانات قبلی مشخص شد که جدال احسن اشکالی ندارد. اما نوع کسانی که مرتکب جدال می‌شوند یا به خاطر تکبری است که دارند یا تعصبی که نسبت به یک موضوع یا گروه خاصی دارند و با اینکه می‌دانند اشتباه است حاضر به پذیرش آن نیستند و یا در اثر جهل به آن می‌پردازند و فکر می‌کنند با این روش توانایی تغییر نظر طرف مقابل را دارند. در کل باید اذعان داشت که همه اینها از وسوسه شیاطین هستند که آنها قدم به قدم و آهسته و آرام.[۱۱] شخص را به تور می‌اندازند و جدال کننده اسیر دست آنها می‌شود بدون اینکه گاهی خود متوجه باشد.[۱۲]

آثار جدال

فرد لجباز برای اینکه خواهش غرورآمیز خود را اعمال نماید در هر انجمنی سخنی که به میان آید و در هر موضوعی اظهارنظر شود بدون اینکه قصد راهنمایی و رفع اشتباه داشته باشد بی درنگ زبان به اعتراض می‌گشاید و با حملات و انتقادهای بی‌مورد درصدد کوبیدن و نابود ساختن شخصیت گوینده برآمده او را به یاوه گویی و نفهمی متهم می‌کند تا بدینوسیله برتری خود را به اثبات برساند و امتیازات و فضیلت موهوم و خیالی خویش را به رخ سایرین بکشد و گاهی نیز چهره زشت لجاجت خود را در زیر نقاب «سئوال کردن» یا «رفع اشتباه» پنهان می‌سازد.
لجاجت پیشه با چنین روحیه‌ای قضاوت منصفانه را از دست می‌دهد و در حق کُشی و انواع بی عدالتی جسور و بی باک می‌گردد و چه بسا که موجب شک و شبهه‌هائی شود که اعتقادات حقّه را ضعیف سازد.[۱۳] البته نباید واکنش این رویه ناپسند را نادیده گرفت؛ زیرا شخصی که عزتش سرکوب شده و مورد تحقیر قرار گرفته است ناچار عکس العملهایی از خود نشان خواهد داد و در فرصت‌های مناسب نیروهای خود را به کار انداخته و به جبران تحقیر و اهانتی که دیده اقدام خواهد کرد. شیوع این صفت در میان یک ملت، به نابودی وحدت فکری و مسلکی آن ملت و همچنین کشمکشهای دامنه‌دار در عرصه زندگی اجتماعی آنها منجر خواهد شد که زیانهای ناشی از آن را به آسانی نمی‌توان ترسیم کرد. حداقلّ اثر آن، رویش نفاق درقلب آنها و ایجاد کینه و دشمنی در میان آنان خواهد بود.[۱۴] چون در اثنای مجادله احساسات به هیجان درآمده، آهنگ صحبت هر قدر هم ملایم باشد باز در دلها أثر بدی برجای می‌گذارد. در اینگونه موارد کلمه‌ای که از روی تندی ادا شود رشته دوستی را پاره می‌کند و چه بسا کلماتی در اثنای آن بر زبانها جاری شود که پرده‌ای از اسرار طرف مقابل را بِدَرد و آبرویی ریخته شود و عیوب مخفی را نمایان سازد.[۱۵] سرانجام این عمل جز محرومیت از شفاعت پیامبر اکرم (ص) چیزی نخواهد بود.

فرق بین جدال و مراء و خصومت

مراء عبارت است از ایراد و اعتراض به سخن دیگری و اظهار نقص و خلل در آن به قصد تحقیر و اهانت وی و اظهار برتری و هوشمندی خود و جدال همان مراء است که مورد و متعلّق آن مسائل اعتقادی و بیان و تقریر آنها باشد. خصومت نوعی مجادله و لجاج در گفتار است برای به دست آوردن مالی یا مقصودی دیگر و این گاهی با ابتدا و شروع به سخن است و گاهی به نحو اعتراض و مراء جز به صورت اعتراض بر کلام دیگری نیست. پس مراء نوعی ایذاء واذیت کردن است و ناشی از عداوت و حسد می‌باشد؛ ولی جدال و خصومت، زمانی از یکی از این دو و زمانی از غیر این دو ناشی می‌شود.[۱۶].

درمان جدال

راه معالجه مراء و جدال و خصومت این است که بداند که این‌ها باعث دشمنی و بغض و دوری می‌شود و مهر و الفت را زایل کرده، دوستی و یگانگی را از میان می‌برد. شکّی نیست که نظام عالم بر همبستگی و یگانگی استوار است و این مقتضای عنایت الهی و حکمت ازلی است و اختلاف و تفرقه با آن سازگار نیست و عاقل نباید مرتکب خلاف فعل و حکمت پروردگار شود. این علاج علمی است. امّا معالجه عملی آن است که در عمل همواره بر ضد مراء و جدال و خصومت رفتار کند؛ یعنی گفتار خوش و سخن نیک داشته باشد و بر آن مواظبت کند، هر چند با زحمت و به تکلّف باشد تا اینکه ملکه او شود و اضداد آن (مراء و جدال و خصومت) به کلّی بر طرف گردد.[۱۷]

پانویس

  1. راغب اصفهانی؛ المفردات فی غریب القرآن، المکتبه المرتضویه، تهران، «الجدال المفاوضه علی سبیل المنازعه و المغالبه واصله من جدلت الحبل ای احکمت فتله»
  2. نراقی، ملا احمد؛ معراج السعاده، انتشارات هجرت، تابستان1375، چاپ سوم، ص551؛ علامه نراقی، ملامهدی، جامع السعادات، ترجمه کریم فیضی،انتشارات قائم آل محمد (ع)، ج2 ص
  3. علامه مظفر، محمدرضا؛ المنطق، نشر دار التفسیر (اسماعیلیان)، چاپ اول،1379ش، ج3، ص257
  4. نساء/ 107 و109
  5. نحل/ 125
  6. نفال/6
  7. سوره غافر (المؤمن)/5
  8. علامه مجلسی، محمد باقر؛ بحارالأنوار، المکتبه الإسلامیه،1389ق، ج2، ص138
  9. مجتبوی، سید جلال الدین؛ علم اخلاق اسلامی،انتشارات حکمت، چاپ چهارم،1377ش، ج3، ص378
  10. نراقی، ملا احمد؛ معراج السعاده، انتشارات هجرت، تابستان1375، چاپ سوم، ص551
  11. بقره/168
  12. گیلانی، عبد الرزاق؛ شرح مصباح الشریعه و مفتاح الحقیقه، تصحیح رضا مرندی،انتشارات پیام حق، چاپ اول،1377ش، صص307 ـ 308
  13. مجتبوی، سید جلال الدین؛ علم اخلاق اسلامی، ج3 ص377
  14. امام صادق (ع) فرمودند:امام علی (ع) فرمود: برحذر باشید از جدال و خصومت در گفتگو، که آنها قلوب را نسبت به برادران مریض می‌کنند، وریشه نفاق هستند که نفاق روی آنها می‌روید. کلینی، یعقوب، اصول کافی، تصحیح و تحقیق علی اکبر غفاری، دارالکتب الإسلامیه، چاپ ششم،1375ش، ج2، ص300
  15. موسوی لاری، سید مجتبی؛ بررسی مشکلات اخلاقی و روانی، دفتر انتشارات اسلامی،1345ش، صص 208ـ 212؛ علم اخلاق اسلامی، ج3ص379؛ امام خمینی، روح‌الله؛ چهل حدیث، چاپ دفترتنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، چاپ بیستم،1378ش ص375
  16. مجتبوی، سید جلال الدین؛ علم اخلاق اسلامی، ج3، ص378
  17. نراقی، ملا احمد؛ معراج السعاده، انتشارات هجرت، تابستان1375، چاپ سوم، ص
منبع: سایت پژوهه - تاریخ برداشت: 94/10/27