فرهنگ مصادیق:تیمّم

از پژوهشکده امر به معروف
(تغییرمسیر از تیمّم)
پرش به: ناوبری، جستجو
تیمّم

کتب مرتبط

ردیف عنوان
۱ احکام نماز

مقالات مرتبط

ردیف عنوان
۱ تیمم-ویکی شیعه
2 تیمم-ویکی فقه

مصادیق مرتبط

ردیف عنوان

چندرسانه‌ای مرتبط

ردیف عنوان

مرتبط‌های بوستان

ردیف عنوان

نرم‌افزارهای مرتبط

ردیف عنوان


نویسنده: سید مجید پوربهشت
تهیه و تدوین : پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر قم-95/10/19

مقدمه

تیمّم به معنى قصد است در کتاب مصباح از ابن سکیت نقل کرده: فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً یعنى قصد کنید زمین پاک را، در کتاب مجمع فرموده: تیمّم بمعنى قصد است، در نتیجه تیمم در عرف شرع نام قصد بخصوصى است و آن اینکه قصد رفتن به زمین پاک کند و خاک را در پیشانى و دستها استعمال نماید. [۱]
خاک یکی از مطهرات(پاک کننده ها) است که با سه شرط، کف پا و ته کفش نجس را پاک مى کند اول: آن که زمین پاک باشد. دوّم: آن که خشک باشد. سوم: آن که اگر عین نجس مثل خون و بول، یا متنجس مثل گِلى که نجس شده در کف پا و ته کفش باشد به واسطۀ راه رفتن یا مالیدن پا به زمین برطرف شود. و نیز زمین باید خاک یا سنگ یا آجر فرش و مانند اینها باشد و با راه رفتن روى فرش و حصیر و سبزه، کف پا و ته کفش نجس، پاک نمى شود و اگر به واسطۀ غیر راه رفتن نجس شده باشد پاک شدنش به واسطۀ راه رفتن اشکال دارد. [۲]
خاک علاوه بر اینکه یکی مطهرات است، یکی از روشهای کسب طهارت سه گانه(وضو، غسل، تیمم) است، و در مواردی باید به جای وضو و غسل با خاک تیمم کرد، تیمم تعبدی است و باید با قصد قربت انجام شود. امام صادق علیه السلام فرمود: إِنَّ اللَّهَ جَعَلَ التُّرَابَ طَهُوراً کَمَا جَعَلَ الْمَاءَ طَهُوراً. [۳] یعنی خداوند خاک را پاک کننده قرار داد همانگونه که آب را یکی از طهارات قرار داد.
در روایت دیگری حضرت فرمود: الصَّلَاهُ ثَلَاثَهُ أَثْلَاثٍ- ثُلُثٌ طَهُورٌ وَ ثُلُثٌ رُکُوعٌ وَ ثُلُثٌ سُجُودٌ یعنی نماز داراى سه جزء عمده و اساسى است: یک سوّم آن طهارت (وضو و غسل و یا تیمّم ) و یک سوّم آن رکوع، و یک سوّم آن سجود است. [۴] امام باقر علیه السّلام فرمود: «لاصلاه إلّا بطهور» هیچ نمازى صحیح نیست مگر با طهارت (وضو، غسل و تیمم ). [۵]
طهارت گاهی به وسیله آب انجام می شود:
الف. غسل: اسبابی که موجب وجوب غسل می شود حدث اکبر نام دارند.
ب. وضو: اسبابی که موجب باطل شدن وضو می شود حدث اصغر نام دارند.
کسب طهارت گاهی به وسیله خاک انجام می شود که با تیمم کردن به دست می آید.

آیات تیمم


يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ حَتَّى تَغْتَسِلُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا غَفُورًا [۶]
اى کسانى که ایمان آورده اید، در حالى که مستید به نماز نزدیک نشوید تا آن گاه که (مستى زایل شود و) بدانید چه مى گویید و نیز در حال جنابت (به نماز نزدیک نگردید) تا غسل کنید مگر در حال مسافرت (که آب نیابید) و نیز در حال جنابت به مسجد نزدیک نشوید تا وقتى که غسل کنید مگر آنکه رهگذر باشید، و اگر مریض یا در سفر بودید در حالى که یکى از شما از قضاى حاجت آمده یا با زنان همبستر شده و آبى نیافتید (یا از استعمالش معذور بودید) پس خاک پاکیزه اى بجویید و (پس از زدن دو دست بر آن) صورت ها و دست هایتان را مسح کنید، که به راستى خداوند بخشنده و بسیار آمرزنده است.
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ وَامْسَحُوا بِرُءُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُبًا فَاطَّهَّرُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ وَلَكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ [۷]
اى کسانى که ایمان آورده اید، چون براى نماز برخیزید (و وضو نداشتید) پس صورت ها و دست هایتان را تا آرنج بشویید، و بر سرتان و روى پاهاتان تا برآمدگى روى هر دو پا مسح کنید، و اگر جنب بودید شستشو نمایید (غسل کنید)، و اگر بیمار یا در سفر بودید و حال آنکه یکى از شما از قضاى حاجت آمده یا با زنان همبستر شده و آبى نیافتید، پس به سراغ خاکى پاک روید و از آن خاک (پس از آنکه کف هر دو دست بر آن زدید) به صورت و دست هایتان بکشید (تیمم کنید). خداوند هرگز نمى خواهد براى شما مشقت درست کند و لکن مى خواهد شما را پاک نماید و نعمت خود را بر شما تمام سازد، شاید سپاس گزارید.
«صعید»، از «صعود» به معناى زمین بلند است. امام صادق علیه السلام در تفسیر «صَعِیداً طَیِّباً» فرمودند: زمین بلندى که آب از آن سرازیر شود. [۸]آرى، زمین گودى که آب آلوده در آن جمع مى شود، براى تیمّم مناسب نیست، زیرا شرط تیمّم، خاک پاک است. [۹]

پیام های آیه ی تیمم

1) نظافت و طهارت، لازمه ى ایمان است. «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا» ... «فَاغْسِلُوا» ... «فَاطَّهَّرُوا »
2) طهارت، شرط نماز است. «فَاغْسِلُوا»
3) هم چنان که تماس با قرآن مخصوص پاکان است، [۱۰] ارتباط با خدا هم نیاز به طهارت دارد. «فَاغْسِلُوا»
4) آلودگى جسم، مانع قرب به خداست. «إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ فَاغْسِلُوا»
5) اصل در کلام، رعایت حیا و عفّت و ادب است، خصوصاً در مسائل زناشویى. «لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ» البتّه در مسائل حقوقى، براى این که حقّى ضایع نشود، قانون روشن و بى پرده بیان مى شود. مثل آیه «دَخَلْتُمْ بِهِنَّ» که در مورد مهریّه است، یا جمله ى «أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا» که در مورد رفع اتهام از حضرت مریم است.
6) شرایط و مقدّمات نماز، تخفیف بردار هست، ولى تعطیل بردار نیست. «فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا »
7) براى پیدا کردن آبِ وضو و غسل باید تلاش کرد، اگر پیدا نشد آن گاه نوبت به تیمّم مى رسد. ( «فَلَمْ تَجِدُوا» در جایى است که انسان تلاش کند ولى نیابد.)
8) با آب یا خاک آلوده، نمى توان با خداى پاک، ارتباط برقرار کرد. «صَعِيدًا طَيِّبًا»
9) هم خوردنى ها باید طیّب باشد، که در دو آیه قبل به آن اشاره شد، هم تیمّم باید به خاک طیّب باشد. «صَعِيدًا طَيِّبًا»
10) در احکام دین، حرج و دشوارى نیست. «مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ «مِنْ حَرَجٍ»
11) هدف از وضو و غسل و تیمم، طهارت معنوى و آمادگى براى ارتباط با خداوند است. «لِيُطَهِّرَكُمْ »
12) تکالیف الهى، براى انسان نعمت است. «وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ »
13) انجام تکلیف، یکى از مصادیق شکر خداست. « لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ» [۱۱]

میزان مسح سر

زراره نقل می کند که به امام باقر علیه السلام عرض کردم: آیا میل ندارید بمن بفرمائید از کجا بدانم و بگویم: که مسح به قسمتى از سر و بخشى از پا باید کرد نه به تمام آن؟ آن حضرت خندید و فرمود: اى زراره رسول خدا صلّى اللّه علیه و آله این را فرموده و کتاب از جانب خداوند در این مورد نازل شده است زیرا خداى عزّ و جلّ فرمود: فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ یعنى روى هاى خود را بشوئید و ما دانستیم که تمام صورت باید شسته شود، سپس فرمود: وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ » یعنى دستهاى خود را تا آرنجها بشوئید، و وصل فرمود (با واو عطف) دستها تا آرنجها را بصورت و چون تمام روى را باید شست از اینجا فهمیدیم که دستها تا آرنجها را نیز بتمامى باید شست، بعد از آن خداى تعالى در میانه سخن فاصله افکنده و فرمود: وَامْسَحُوا بِرُءُوسِكُمْ یعنى مسح کنید به بخشى از سرتان. پس هنگامى که فرمود: «برؤوسکم» یعنى به سرتان، فهمیدیم که بخاطر رعایت حرف «باء» به بخشى از سر مسح باید کرد، بعد از آن پاها را به سر وصل فرمود همچون وصل و عطف دستها به صورت و فرمود: وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ یعنى پاهایتان را تا کعبین مسح کنید.
پس وقتى که پاها را به سر وصل و عطف فرمود فهمیدیم که مسح پا را نیز بر بخشى از پاها باید کشید. سپس رسول خدا صلّى اللّه علیه و آله آن را براى مردم با قول و عمل تفسیر فرمود و مردمان آن را ضایع ساختند (و آنچنان که در بعض از نسخ آمده «فصنعوه» مردم همان گونه عمل کردند). پس از آن فرمود: فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ یعنى: و اگر آبى نیافتید پس بزمین پاکیزه تیمم کنید یا قصد آن کنید پس به بخشى از رویتان مسح کنید. هنگامى که وضو را از کسى که آب نمییابد و یا دسترسى ندارد ساقط ساخت بعضى از مواضع را که در وضو مورد شستن قرار میگیرد در تیمّم مورد مسح قرار داد، زیرا میفرماید: «بوجوهکم» یعنى بعض صورتهایتان را بشوئید، و بعد «و أیدیکم منه» را به آن وصل و عطف فرمود، یعنى از آن خاک تیمّم که بدست باقیست مسح بکشند زیرا او میداند که آن خاک تیمّم بر تمام صورت نمیرسد براى آنکه از [آن] خاک به بخشى از دست میچسبد و به بعض دیگر نمیچسبد سپس خداى تعالى فرمود: ما یُرِیدُ اللّهُ لِیَجْعَلَ عَلَیْکُمْ مِنْ حَرَجٍ و خدا هیچ عمل توأم با مشقّت و فشارى را بر شما تحمیل نمیکند. منظور از حرج تنگى است. [۱۲]

روایات تیمم

در منابع روایی احادیث زیادی پیرامون تیمم آمده است، مثلا در کتاب وسائل الشیعه [۱۳]بیش از 140 روایت در مورد تیمم آمده است.
پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمود: أُعْطِیتُ خَمْساً لَمْ یُعْطَهَا أَحَدٌ قَبْلِی- جُعِلَتْ لِیَ الْأَرْضُ مَسْجِداً وَ طَهُوراً- وَ نُصِرْتُ بِالرُّعْبِ وَ أُحِلَّ لِیَ الْمَغْنَمُ- وَ أُعْطِیتُ جَوَامِعَ الْکَلِمِ وَ أُعْطِیتُ الشَّفَاعَهَ. [۱۴]پنج ویژگی به من عطاء شد که به هیچ کسی قبل از من اعطاء نشد، زمین را محل سجده و پاک کننده قرار داده شد، به واسطه ترس انداختن در دل دشمن بر دشمن پیروز شدم، و غنائم جنگی برای من حلال شد، جوامع کلام، و شفاعت امت به من داده شد.
به رسول خدا صلى اللّه علیه و آله عرض شد: اى رسول خدا همانا فلان شخص جنب شده بود (محتلم شده بود) و بیمارى آبله داشت، دیگران او را غسل دادند و مریض جانسپرد، آن حضرت فرمود: کسانى که این کار را کردند یا فتوى به آن دادند در واقع او را کشته اند، آیا سؤال نکردند؟ چرا او را تیمم ندادند؟ همانا درمان جهل و نادانى پرسیدن است. [۱۵]
زراره گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: رسول خدا صلّى اللّه علیه و آله روزى به عمّار یاسر در سفرى فرمود: اى عمّار به من خبر رسیده که تو جنب شده اى چه کرده اى؟ عمار گفت اى رسول خدا در خاک غلطیدم، راوى گوید: آن حضرت به عمّار فرمود: الاغ این گونه میغلطد، چرا چنین نکردى؟ سپس آن حضرت دستان خود را به پائین آورده و بر زمین نهاد بعد دو طرف پیشانى خود را با انگشتانش مسح فرمود و بعد دو کف دست خود هر یک را بر پشت دست دیگر مالید و دیگر دست بر خاک نزد و به یک مرتبه اکتفا فرمود. [۱۶]
در روایتی آمده است که مردى نزد عمر آمد و گفت: من جنب شدم و آب پیدا نکردم. عمر گفت: نماز نخوان! عمار گفت: آیا بیاد ندارى که من و تو در لشکرى به جنگ رفته بودیم و جنب شدیم و آب نیافتیم. در آن روز تو نماز نخواندى ولى من در خاک غلطیدم و نماز خواندم. پیامبر صلى اللَّه علیه و آله فرمود: کافى بود دستت را بر خاک بزنى و در آن بدمى و به صورت و دستانت بکشى. عمر در جواب عمار گفت: اى عمار از خدا بترس!! عمار هم گفت: اگر نمى خواهى این حدیث را نقل نکنم!! [۱۷]
عبد الرّحمن بن أبى نجران از موسى بن جعفر علیهما السّلام سؤال کرد: در مورد سه نفر که در مسافرت هستند یکى از ایشان جنب است و دومى مرده و سومى وضو ندارد، وقت نماز فرا رسیده و همراه آنان فقط مقدارى آب است که براى یکى از آنها کافیست، حال کدامیک از آنها آب را بردارد و چگونه عمل کنند؟ آن حضرت فرمود: شخص جنب غسل میکند، مرده را با تیمّم دفن میکنند و آنکه وضو ندارد هم تیمّم میکند، زیرا غسل جنابت فریضه است که وجوب آن از قرآن ظاهر شده و غسل میّت سنّت است که وجوب آن از ناحیۀ رسول خدا صلّى اللّه علیه و آله مقرّر گردیده، و تیمم براى آخرى جایز است (اگر چه وجوب آن نیز از قرآن ظاهر شده لکن چون رفع جنابت که حدث اکبر است مهمتر از رفع حدث اصغر میباشد پس آب بمصرف غسل جنابت میرسد نه وضو). [۱۸]
و ابوذر- رحمه اللّه- خدمت پیامبر صلّى اللّه علیه و آله آمد و گفت: یا رسول اللّه هلاک شدم که آب نداشتم و نزدیکى کردم، أبو ذر گوید: پیامبر صلّى اللّه علیه و آله دستور فرمود کجاوه اى آوردند و ما در آن یا در پس آن خود را از چشمها پوشانیدم و فرمود آب آوردند و من و زنم با هم در آنجا غسل کردیم بعد پیامبر صلّى اللّه علیه و آله بمن فرمود: یَا بَا ذَرٍّ یَکْفِیکَ الصَّعِیدُ عَشْرَ سِنِینَ اى أبا ذر در چنین مواقع همان خاک براى تو کافیست که تیمم کنى اگر چه ده سال هم آب پیدا نشود. [۱۹]
عبید اللّه بن على حلبى از امام صادق علیه السلام سؤال کرد: مردى که جنب مى شود و به آب دسترسى ندارد تکلیف او چیست؟ آن حضرت فرمود: بر زمین تیمّم میکند و هر گاه آب پیدا کرد باید غسل کند ولى نماز را اعاده نمیکند، باز عبید اللّه حلبى از آن حضرت سؤال نمود که مردى بر چاه پر آبى بگذرد و دلو براى آبکشى با خود نداشته باشد چه کند؟ آن حضرت فرمود بر او لازم نیست داخل چاه شود زیرا پروردگار آب، هم او پروردگار زمین نیز هست (آنکه آب را براى وضو و غسل قرار داده تیمّم را نیز خود او مقرّر فرموده)، پس تیمّم کند. و نیز حلبى پرسید در مورد مردیکه جنب شود و با خود مقدارى آب دارد که فقط تکافوى وضوى نمازش را میکند آیا با آن آب وضو بگیرد یا (آب را براى نوشیدنش بگذارد و) تیمّم کند؟ آن حضرت فرمود: نه وضو نگیرد بلکه تیمم کند. [۲۰]
عمّار ساباطى از امام صادق علیه السّلام سؤال کرد: آیا تیمم بدل از وضو و بدل از غسل جنابت و بدل از غسل حیض براى زنان از نظر کیفیّت عمل یکیست؟ آن حضرت فرمود: آرى. [۲۱]
زراره از امام باقر علیه السّلام نقل کرد که حضرت فرمود: إِنَّ التَّیَمُّمَ أَحَدُ الطَّهُورَیْنِ تیمم یکی از دو نوع طهارات است. [۲۲]

موارد وجوب تیمّم

در هفت مورد به جاى وضو و غسل باید تیمّم کرد [۲۳]:

اگر تهیۀ آب به قدر وضو یا غسل ممکن نباشد

اگر انسان در آبادى [شهر، روستا] باشد، باید براى تهیۀ آب وضو و غسل، به قدرى جستجو کند که از پیدا شدن آن ناامید شود و اگر در بیابان باشد ، چنانچه زمین آن پست و بلند است (و یا به واسطۀ درخت و مانند آن عبور در آن زمین مشکل است) باید در هر یک از چهار طرف به اندازۀ پرتاب یک تیر قدیمى [حدود دویست گام] که با کمان پرتاب مى کردند در جستجوى آب برود و اگر زمین آن این طور نیست، باید در هر طرف به اندازۀ پرتاب دو تیر جستجو نماید.
اگر بعضى از چهار طرف، هموار و بعضى دیگر پست و بلند (یا عبور در آن مشکل) باشد، باید در طرفى که هموار است به اندازۀ پرتاب دو تیر و در طرفى که این طور نیست به اندازۀ پرتاب یک تیر جستجو کند.
در هر طرفى که یقین دارد آب نیست، در آن طرف جستجو لازم نیست.

آب در دسترس نباشد

اگر به واسطۀ پیرى یا ترس از دزد و جانور و مانند اینها یا نداشتن وسیله اى که آب از چاه بکشد، دسترسى به آب نداشته باشد، باید تیمّم کند و هم چنین است اگر تهیه کردن آب یا استعمال آن به قدرى مشقّت داشته باشد که مردم تحمّل آن را نکنند.
اگر براى کشیدن آب از چاه، دلو و ریسمان و مانند اینها لازم دارد و مجبور است بخرد، یا کرایه نماید، اگر چه قیمت آن چند برابر معمول باشد باید تهیه کند، و هم چنین است اگر آب را به چندین برابر قیمتش بفروشند، ولى اگر تهیۀ آنها به قدرى پول مى خواهد که نسبت به حال او آن مقدار ضرر دارد، واجب نیست تهیه نماید.
اگر ناچار شود که براى تهیۀ آب قرض کند، باید قرض نماید ولى کسى که مى داند یا گمان دارد که نمى تواند قرض خود را بدهد واجب نیست قرض کند.
اگر کندن چاه مشقّت ندارد، به احتیاط واجب باید براى تهیۀ آب، چاه بکند.

ترس از ضرر

اگر از استعمال آب بر جان خود بترسد، یا بترسد که به واسطۀ استعمال آن مرض یا عیبى در او پیدا شود، یا مرضش طول بکشد یا شدّت کند، یا به سختى معالجه شود، باید تیمّم نماید، ولى اگر آب گرم براى او ضرر ندارد، باید با آب گرم وضو بگیرد یا غسل کند.
لازم نیست یقین کند که آب براى او ضرر دارد، بلکه اگر احتمال ضرر بدهد، چنانچه (احتمال او در نظر مردم به جا باشد و) از آن احتمال، ترس براى او پیدا شود باید تیمّم کند.
کسى که مبتلا به درد چشم است و آب براى او ضرر دارد باید تیمّم نماید.
اگر به واسطۀ یقین یا ترس ضرر، تیمّم کند و پیش از نماز بفهمد که آب برایش ضرر ندارد، تیمّم او باطل است. و اگر بعد از نماز بفهمد، نمازش صحیح است.
کسى که مى داند آب برایش ضرر ندارد، چنانچه غسل کند یا وضو بگیرد و بعد بفهمد که آب براى او ضرر داشته، وضو و غسل او صحیح است.

نیاز به آب براى حفظ جان

هر گاه بترسد که اگر آب را به مصرف وضو یا غسل برساند خود او یا بستگانش از تشنگى بمیرند یا مریض شوند، یا به قدرى تشنه شوند که تحمّل آن مشقّت دارد خود او یا عیال و اولاد او، یا رفیقش و کسانى که با او مربوطند مانند نوکر و کلفت از تشنگى بمیرند یا مریض شوند، یا به قدرى تشنه شوند که تحمّل آن مشقّت دارد، باید به جاى وضو و غسل تیمّم نماید و نیز اگر بترسد حیوانى که مانند اسب و قاطر معمولًا براى خوردن، سرش را نمى برند از تشنگى تلف شود، باید آب را به آن بدهد و تیمّم نماید (اگر چه حیوان مال خودش نباشد) و هم چنین است اگر کسى که حفظ جان او واجب است به طورى تشنه باشد که اگر انسان آب را به او ندهد تلف شود.
اگر غیر از آب پاکى که براى وضو یا غسل دارد آب نجسى هم به مقدار آشامیدن خود (و کسانى که با او مربوطند) داشته باشد، باید آب پاک را براى آشامیدن بگذارد و با تیمّم نماز بخواند ولى چنانچه آب را براى حیوانش بخواهد باید آب نجس را به آن بدهد و با آب پاک، وضو و غسل را انجام دهد.

نیاز به آب براى تطهیر

کسى که بدن یا لباسش نجس است و کمى آب دارد که اگر با آن وضو بگیرد یا غسل کند، براى آب کشیدن بدن یا لباس او نمى ماند باید بدن یا لباس را آب بکشد و با تیمّم نماز بخواند. ولى اگر چیزى نداشته باشد که بر آن تیمّم کند، باید آب را به مصرف وضو یا غسل برساند و با بدن یا لباس نجس نماز بخواند.

نداشتن آب مباح

اگر غیر از آب یا ظرفى که استعمال آن حرام است آب یا ظرف دیگرى ندارد، مثلًا آب یا ظرفش غصبى است (و غیر از آن، آب و ظرف دیگرى ندارد) باید به جاى وضو و غسل تیمّم کند.

نداشتن فرصت براى وضو یا غسل

هر گاه وقت به قدرى تنگ باشد که اگر وضو بگیرد، یا غسل کند تمام نماز یا مقدارى از آن بعد از وقت خوانده مى شود، باید تیمّم کند.
اگر عمداً نماز را به قدرى تأخیر بیندازد که وقت وضو یا غسل نداشته باشد، معصیت کرده، ولى نماز او با تیمّم صحیح است اگر چه احتیاط مستحبّ آن است که قضاى آن نماز را بخواند.
کسى که شک دارد که اگر وضو بگیرد، یا غسل کند وقت براى نماز او مى ماند یا نه، باید تیمّم کند.
کسى که به واسطۀ تنگى وقت تیمّم کرده ، چنانچه بعد از نماز آبى که داشته از دستش برود ، اگر چه تیمّم خود را نشکسته باشد در صورتى که وظیفه اش تیمّم باشد، باید دوباره تیمّم نماید.
کسى که به واسطۀ تنگى وقت تیمّم کرده، چنانچه بعد از نماز آبى که داشته از دستش برود ، اگر چه تیمّم خود را نشکسته باشد در صورتى که وظیفه اش تیمّم باشد، باید دوباره تیمّم نماید.
کسى که آب دارد، اگر به واسطۀ تنگى وقت با تیمّم مشغول نماز شود و در بین نماز آبى که داشته از دستش برود، براى نمازهاى بعد مى تواند با همان تیمّم نماز بخواند.
اگر انسان به قدرى وقت دارد که مى تواند وضو بگیرد یا غسل کند و نماز را بدون کارهاى مستحبّى آن مثل اقامه و قنوت بخواند، باید غسل کند یا وضو بگیرد و نماز را بدون کارهاى مستحبى آن به جا آورد بلکه اگر به اندازۀ سوره هم وقت ندارد باید غسل کند یا وضو بگیرد و نماز را بدون سوره بخواند. [۲۴]

چیزهایى که تیمّم به آنها صحیح است

امام خمینی (رضوان الله علیه): تیمّم به خاک و ریگ و کلوخ و سنگ اگر پاک باشند صحیح است، و به گِل پخته مثل آجر و کوزه نیز صحیح است. تیمّم بر سنگ گچ و سنگ آهک و سنگ مرمر سیاه و سایر اقسام سنگها صحیح است ولى تیمّم به جواهر مثل سنگ عقیق و فیروزه باطل مى باشد و احتیاط واجب آن است که با بودن خاک یا چیز دیگرى که تیمّم به آن صحیح است، به گچ و آهک پخته هم تیمّم نکند و اگر دسترسى به خاک و مانند آن ندارد و امر دایر است بین گچ یا آهک پخته و بین غبار یا گل باید به احتیاط واجب جمع کند بین تیمّم به هر دو.
امام خامنه ای(حفظه الله): تیمم بر هر آن چه از زمین محسوب شود مانند سنگ گچ و سنگ آهک، صحیح است. و بعید نیست، تیمم بر گچ و آهک پخته و آجر و امثال آنها هم صحیح باشد.
آیت الله سیستانى: بنا بر احتیاط مستحبّ در حال اختیار با گچ و آهک پخته و آجر پخته و با سنگ معدن مثل سنگ عقیق تیمّم ننمایند.
آیت الله مکارم: و احتیاط واجب آن است که بر گچ و آهک پخته و هم چنین بر آجر و سفال تیمّم نکند.
آیت الله صافى: تیمّم بر سنگ گچ و سنگ آهک صحیح است و با بودن چیزى که تیمّم بر آن صحیح است، أحوط آن است که به گچ و آهک پخته تیمّم نکند.
آیت الله نورى: به گل پخته مثل آجر و کوزه و هم چنین به گچ و آهک پخته، صحیح نیست.
اگر خاک و ریگ و کلوخ و سنگ پیدا نشود، باید به گرد و غبارى که روى فرش و لباس و مانند اینهاست تیمّم نماید (و اگر غبار در لاى لباس و فرش باشد تیمّم به آن صحیح نیست مگر آن که اول دست بزند تا روى آن غبار آلوده شود بعد تیمّم کند) و چنانچه گرد پیدا نشود، باید به گل تیمّم کند و اگر گل هم پیدا نشود، احتیاط مستحبّ آن است که نماز را بدون تیمّم بخواند و بنا بر احتیاط بعداً قضاى آن را به جا آورد.
اگر بتواند با تکاندن فرش و مانند آن خاک تهیه کند، تیمّم به گرد باطل است و اگر بتواند گِل را خشک کند و از آن خاک تهیه نماید، تیمّم به گِل باطل مى باشد. [۲۵]

کیفیت تیمّم

در تیمّم چهار چیز واجب است [۲۶]:
1) نیّت.
2) زدن کف دو دست با هم بر چیزى که تیمّم به آن صحیح است.
3) کشیدن کف هر دو دست به تمام پیشانى و دو طرف آن، از جایى که موى سر مى روید، تا ابروها و بالاى بینى و بنا بر احتیاط واجب باید دستها روى ابروها هم، کشیده شود.
4) کشیدن کف دست چپ به تمام پشت دست راست و بعد از آن کشیدن کف دست راست به تمام پشت دست چپ. [۲۷]
اگر مختصرى از پیشانى و پشت دستها را هم مسح نکند تیمّم باطل است، چه عمداً مسح نکند، یا مسأله را نداند ، یا فراموش کرده باشد ولى دقت زیاد هم لازم نیست و همین قدر که بگویند تمام پیشانى و پشت دست مسح شده کافى است.
براى آن که یقین کند تمام پشت دست را مسح کرده باید مقدارى بالاتر از مچ را هم مسح نماید، ولى مسح بین انگشتان لازم نیست.
پیشانى و پشت دستها را باید از بالا به پایین مسح نماید و کارهاى آن را باید پشت سر هم به جا آورد و اگر بین آنها به قدرى فاصله بدهد که نگویند تیمّم مى کند باطل است.
در موقع نیّت باید معیّن کند که تیمّم او بدل از غسل است یا بدل از وضو و اگر بدل از غسل باشد باید آن غسل را معین نماید و چنانچه اشتباهاً به جاى بدل از وضو، بدل از غسل یا به جاى بدل از غسل، بدل از وضو نیّت کند، یا مثلًا در تیمّم بدل از غسل جنابت، نیّت تیمّم بدل از غسل مسّ میّت نماید، تیمّم او باطل است.
در تیمّم باید پیشانى و کف دستها و پشت دستها پاک باشد و اگر کف دست نجس باشد و نتواند آن را آب بکشد ، باید با همان کف دست نجس تیمّم کند.
انسان باید براى تیمّم انگشتر را از دست بیرون آورد و اگر در پیشانى یا پشت دستها یا در کف دستها مانعى باشد، مثلًا چیزى به آنها چسبیده باشد، باید برطرف نماید. [۲۸]

تیمم برای اعمال مستحبی

امام خمینی (رضوان الله علیه): کسى که وظیفه اش تیمّم است بنا بر احتیاط واجب نباید پیش از وقت نماز براى نماز تیمّم کند، ولى اگر براى کار واجب دیگر یا مستحبّى تیمّم کند و تا وقت نماز عذر او باقى باشد، مى تواند با همان تیمّم نماز بخواند. [۲۹]
امام خامنه ای (حفظه الله): انجام تیمم به جاى غسل هاى مستحبى در موارد عسر و حرج به قصد رجاء و مطلوبیت اشکال ندارد. [۳۰]
آیت الله مکارم: از جانبازان دوران دفاع مقدّس هستم که قطع نخاع شده ام؛ عادت کرده ام که دائماً با وضو باشم، امّا گاهى از اوقات کسالت جسمى، اجازۀ وضوى مستحبّى به من نمى دهد، آیا مى توانم تیمّم کنم؟ در این صورت، آیا ثواب وضوى مستحبّى را مى برم؟ آیا با این تیمّم مى توانم نماز مستحبّى بخوانم؟
جواب: مانعى ندارد، و ان شاء اللّه ثواب وضوى مستحبّى را مى برید، و نماز مستحبّى را مى توانید با آن بخوانید. [۳۱]
آیت الله سبحانی: اگر براى کار واجب یا مستحبى تیمّم کند و تا وقت نماز عذر او باقى و از پیدا کردن آب مأیوس باشد. مى تواند با همان تیمّم نماز بخواند. [۳۲]

تکرار نماز

در چند مورد مستحبّ است نمازهایى را که انسان با تیمّم خوانده دوباره بخواند:
1) کسی که از استعمال آب ترس داشته و عمداً خود را جنب کرده و با تیمّم نماز خوانده است.
2) کسی که مى دانسته یا گمان داشته که آب پیدا نمى کند و عمداً خود را جنب کرده و با تیمّم نماز خوانده است.
3) کسی که تا آخر وقت، عمداً در جستجوى آب نرود و با تیمّم نماز بخواند و بعد بفهمد که اگر جستجو مى کرد، آب پیدا مى شد.
4) کسی که عمداً نماز را تأخیر انداخته و در آخر وقت با تیمّم نماز خوانده است.
5) کسی که مى دانسته یا گمان داشته که آب پیدا نمى شود و آبى را که داشته ریخته است.

آثار تیمم

طهارت باطنی

قرآن کریم می فرماید مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ وَلَكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ [۳۳] خداوند هرگز نمى خواهد براى شما مشقت درست کند و لکن مى خواهد شما را پاک نماید، می فرماید هدف از تیمم این است که شما طهارت و نورانیت باطنی کسب کنید.

آثار اخلاقی

در تیمّم، روح بندگى نهفته است، چون دست به خاک زدن و مالیدن آن به پیشانى که بلندترین عضو بدن است همراه با قصد قربت، نوعى تواضع و خاکسارى در برابر خداست. [۳۴] با توجه به اینکه تیمم باید با قصد قربت انجام شود سبب قرب و نزدیکی به خداوند سبحان می شود.

آثار بهداشتی

آن گونه که آب آلودگى را برطرف مى کند، خاک پاک هم خاصیّت میکرب کشى دارد. چون در معرض تابش آفتاب و ریزش باران است. [۳۵]

راهکارها انجام این فریضه هنگام مشروعیت

1. راهکار فرهنگی: خیلی از افراد نسبت به احکام، آثار و فلسفه تیمم آگاه نیستند، و دیدگاه آنها نسبت به اهمیت و شرائط تیمم مثبت نیست، اگر مردم نسبت به تیمم معرفت پیدا کنند، در انجام آن کوتاهی نمی کنند.
2. راهکار اخلاقی: به بهانه بهداشت و نظافت از انجام این فریضه الهی کوتاهی نکنیم.
3. از نیاز به تیمم پیشگیری کنیم: مثلا قبل از انجام سفر به فکر نیازهای ضروری عبادی در سفر باشیم و راننده آب برای انجام وضو همراه خود داشته باشد. یا انجام غسل و وضو را به تاخیر نیاندازیم تا به تیمم نیاز نداشته باشیم.

فلسفه تیمم

قرآن کریم می فرماید: َ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ وَلَكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ اگر آبى نیافتید، پس به سراغ خاکى پاک روید و از آن خاک (پس از آنکه کف هر دو دست بر آن زدید) به صورت و دست هایتان بکشید (تیمم کنید) خداوند هرگز نمى خواهد براى شما مشقت درست کند و لکن مى خواهد شما را پاک نماید.
می فرماید هدف خداوند این نیست که شما مبتلا به سختی و مشقت بشوید، بلکه هدف خداوند این است که شما افرادی پاک و طاهر شوید. با توجه به اینکه وضو وغسل همیشه مقدور نیست و در بعضی مواقع ضرر جسمی و جانی برای مکلف دارد و سبب مشقت زیاد می شود، خداوند به جای وضو و غسل، تیمم را تشریع کرد که بندگان به عسر و حرج نیافتند، زیرا هدف از طهارت پاکی روح و جسم است.
علی ابن إبراهیم قمی در تفسیر آیه وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلَالَ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِمْ [۳۶]. گفتند خداوند بر بنی اسرائیل وضو و غسل را واجب کرد ولی تیمم را بر آنها تشریع نکرد، و بر آنها واجب بود که نماز را در مکان های مقدس خود ببخوانند، و وقتی کسی از آنها گناهی می کرد بر او واجب بود که خود را زخمی کند طوری که زخم او آشکار باشد و دانسته شود که او گناهکار است، و غنائم جنگی برای آنها حلال نبود، ولی خداوند به خاطر حضرت رسول اکرم(صلی الله علیه و آله) این تکالیف را از امت پیامبر برداشت. [۳۷]
در روایتی امام صادق علیه السلام فرمودند: إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَى أَعْطَى مُحَمَّداً ص- شَرَائِعَ نُوحٍ وَ إِبْرَاهِیمَ وَ مُوسَى وَ عِیسَى- إِلَى أَنْ قَالَ وَ جَعَلَ لَهُ الْأَرْضَ مَسْجِداً وَ طَهُوراً الْحَدِیثَ. [۳۸] خداوند به پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) شریعت حضرت نوح، ابراهیم، موسی، عیسی را عطاء کرد با این تفاوت که زمین را محل سجده و پاک کننده قرار داد.

فهرست منابع

قرآن کریم
المیزان فی تفسیرالقرآن، طباطبایی محمد حسین، ترجمه موسوى همدانى سید محمد باقر، ناشر: دفتر انتشارات اسلامى جامعه ى مدرسین حوزه علمیه قم
الکافی( ط- الإسلامیه) کلینى، ابو جعفر، محمد بن یعقوب، ناشر: دار الکتب الإسلامیه
الوافی، کاشانى، فیض، محمد محسن ابن شاه مرتضى، 26 جلد، کتابخانه امام امیر المؤمنین علی علیه السلام، اصفهان
بحار الأنوار الجامعه لدرر أخبار الأئمه الأطهار علیهم السلام، ، مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى، چاپ: بیروت- لبنان
تهذیب الأحکام طوسى، ابو جعفر، محمد بن حسن، ناشر: دار الکتب الإسلامیه
التفسیر قمى، قمى على بن ابراهیم، زبان: عربى، ناشر: دار الکتاب، مکان چاپ: قم
ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، قمّى، صدوق، محمّد بن على بن بابویه، دار الشریف الرضی للنشر، قم - ایران
عوالی( غوالی) اللئالی العزیزیه، احسایى، ابن ابى جمهور، محمد بن على، ناشر: دار سید الشهداء للنشر
علل الشرائع، قمّى، صدوق، محمّد بن على بن بابویه، 2 جلد، کتابفروشى داورى، قم - ایران، اول، 1386 ه‍ ق
توضیح المسائل (محشّى - امام خمینى)، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه
وسائل الشیعه، عاملى، حرّ، محمد بن حسن، 30 جلد، مؤسسه آل البیت علیهم السلام، قم - ایران، اول، 1409 ه‍ ق
مجمع البیان فى تفسیر القرآن، طبرسى فضل بن حسن، ناشر: انتشارات ناصر خسرو
مفاتیح الشرائع، کاشانى، فیض، محمد محسن ابن شاه مرتضى، 3 جلد، انتشارات کتابخانه آیه الله مرعشى نجفى - ره،
من لا یحضره الفقیه، قمّى، صدوق، محمّد بن على بن بابویه، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه
تفسیر نور، قرائتى محسن، ناشر: مرکز فرهنگى درسهایى از قرآن
تفسیر نمونه، مکارم شیرازى ناصر، ناشر: دار الکتب الإسلامیه

کتاب های مرتبط

فلسفه وضو غسل تیمم-اسدالله محمدی نیا- ناشر: سبط اکبر
احکام وضو، غسل، تیمم- سید مجتبی حسینی- نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری
رساله نوین امام خمینی (رضوان الله علیه) ج 1، ناشر دفتر فرهنگ اسلامی، محل نشر تهران

مقالات مرتبط فلسفه و حکمت احکام، علی اصغر دریایی- مجله مبلغان- خرداد 88
فقه اللغه واژه صعید در مبحث تیمم، رمضان علی نامدارپور، مجله پژوهش های فقه و حقوق اسلامی، بهار 86
نگاهی نو به مفهوم واژه صعید در آیات تیمم، پرویز رستگار، مجله مطالعات اسلامی، زمستان 81
احکام تیمم، سید مجتبی حسینی، مجله مکاتبه اندیشه، پاییز 87
بهداشت اجتماعی در اسلام: تیمم، صدرالدین نصیری، مجله آیین اسلام، شماره 113
اثرات خاک در تیمم به جای وضو از نظر طبی، عبدالحسین نواب، مجله درسهایی از مکتب اسلام، شماره 9

پانویس

  1. قاموس قرآن، ج 7، ص: 271
  2. توضیح المسائل (محشى - امام خمینى)؛ ج 1، ص: 114
  3. وسائل الشیعه؛ ج 3، ص: 385
  4. وسائل الشیعه؛ ج 1، ص: 366-من لا یحضره الفقیه / ، ج 1، ص: 61
  5. تهذیب، ج 1، ص 49-من لا یحضره الفقیه / ج 1، ص: 88
  6. نساء/43
  7. مائده/6
  8. معانى الاخبار، ص 283.
  9. تفسیر نور، ج 3، ص: 38
  10. «لَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ ». واقعه، 79.
  11. تفسیر نور، ج 3، ص: 38
  12. عَنْ زُرَارَهَ أَنَّهُ قَالَ لِأَبِی جَعْفَرٍ ع أَ لَا تُخْبِرُنِی مِنْ أَیْنَ عَلِمْتَ- وَ قُلْتَ إِنَّ الْمَسْحَ بِبَعْضِ الرَّأْسِ وَ بَعْضِ الرِّجْلَیْنِ- وَ ذَکَرَ الْحَدِیثَ إِلَى أَنْ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع- ثُمَّ فَصَّلَ بَیْنَ الْکَلَامِ فَقَالَ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ- فَعَرَفْنَا حِینَ قَالَ بِرُؤُسِکُمْ- أَنَّ الْمَسْحَ بِبَعْضِ الرَّأْسِ لِمَکَانِ الْبَاءِ إِلَى أَنْ قَالَ فَلَمْ تَجِدُوا ماءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً- فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ- فَلَمَّا أَنْ وَضَعَ الْوُضُوءَ عَمَّنْ لَمْ یَجِدِ الْمَاءَ- أَثْبَتَ بَعْضَ الْغَسْلِ مَسْحاً- لِأَنَّهُ قَالَ بِوُجُوهِکُمْ- ثُمَّ وَصَلَ بِهَا وَ أَیْدِیکُمْ مِنْهُ أَیْ مِنْ ذَلِکَ التَّیَمُّمِ- لِأَنَّهُ عَلِمَ أَنَّ ذَلِکَ أَجْمَعَ لَمْ یَجْرِ عَلَى الْوَجْهِ- لِأَنَّهُ یَعْلَقُ مِنْ ذَلِکَ الصَّعِیدِ بِبَعْضِ الْکَفِّ- وَ لَا یَعْلَقُ بِبَعْضِهَا ثُمَّ قَالَ ما یُرِیدُ اللّهُ لِیَجْعَلَ عَلَیْکُمْ مِنْ حَرَجٍ وَ الْحَرَجُ الضِّیقُ وسائل الشیعه؛ ج 3، ص: 364-من لا یحضره الفقیه - ج 1، ص: 138
  13. وسائل الشیعه؛ ج 3، ص: 342
  14. وسائل الشیعه؛ ج 3، ص: 351
  15. : إِنَّ النَّبِیَّ ص ذُکِرَ لَهُ أَنَّ رَجُلًا أَصَابَتْهُ جَنَابَهٌ- عَلَى جُرْحٍ کَانَ بِهِ فَأُمِرَ بِالْغُسْلِ فَاغْتَسَلَ فَکُزَّ - فَمَاتَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص قَتَلُوهُ قَتَلَهُمُ اللَّهُ- إِنَّمَا کَانَ دَوَاءُ الْعِیِّ السُّؤَالَ وسائل الشیعه؛ ج 3، ص: 347-من لا یحضره الفقیه - ج 1، ص: 142
  16. زُرَارَهَ قَالَ: قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص ذَاتَ یَوْمٍ لِعَمَّارٍ فِی سَفَرٍ لَهُ یَا عَمَّارُ- بَلَغَنَا أَنَّکَ أَجْنَبْتَ فَکَیْفَ صَنَعْتَ- قَالَ تَمَرَّغْتُ یَا رَسُولَ اللَّهِ فِی التُّرَابِ قَالَ- فَقَالَ لَهُ کَذَلِکَ یَتَمَرَّغُ الْحِمَارُ- أَ فَلَا صَنَعْتَ کَذَا ثُمَّ أَهْوَى بِیَدَیْهِ إِلَى الْأَرْضِ- فَوَضَعَهُمَا عَلَى الصَّعِیدِ ثُمَّ مَسَحَ جَبِینَهُ بِأَصَابِعِهِ- وَ کَفَّیْهِ إِحْدَاهُمَا بِالْأُخْرَى ثُمَّ لَمْ یُعِدْ ذَلِکَ وسائل الشیعه؛ ج 3، ص: 360-من لا یحضره الفقیه - ترجمه؛ ج 1، ص: 138
  17. الغدیر: ج 6 ص 83
  18. بْنِ أَبِی نَجْرَانَ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا الْحَسَنِ مُوسَى بْنَ جَعْفَرٍ ع عَنْ ثَلَاثَهِ نَفَرٍ- کَانُوا فِی سَفَرٍ أَحَدُهُمْ جُنُبٌ وَ الثَّانِی مَیِّتٌ- وَ الثَّالِثُ عَلَى غَیْرِ وُضُوءٍ وَ حَضَرَتِ الصَّلَاهُ- وَ مَعَهُمْ مِنَ الْمَاءِ قَدْرُ َا یَکْفِی أَحَدَهُمْ- مَنْ یَأْخُذُ الْمَاءَ وَ کَیْفَ یَصْنَعُونَ- قَالَ یَغْتَسِلُ الْجُنُبُ وَ یُدْفَنُ الْمَیِّتُ بِتَیَمُّمٍ وَ یَتَیَمَّمُ الَّذِی هُوَ عَلَى غَیْرِ وُضُوءٍ - لِأَنَّ الْغُسْلَ مِنَ الْجَنَابَهِ فَرِیضَهٌ- وَ غُسْلَ الْمَیِّتِ سُنَّهٌ وَ التَّیَمُّمَ لِلْآخَرِ جَائِزٌ وسائل الشیعه؛ ج 3، ص: 375-من لا یحضره الفقیه - ترجمه، ج 1، ص: 144
  19. وسائل الشیعه؛ ج 3، ص: 388-من لا یحضره الفقیه - ، ج 1، ص: 143
  20. من لا یحضره الفقیه - ؛ ج 1، ص: 139
  21. من لا یحضره الفقیه - ؛ ج 1، ص: 141
  22. وسائل الشیعه؛ ج 3، ص: 386
  23. توضیح المسائل (محشى - امام خمینى)؛ ج 1، ص: 365
  24. توضیح المسائل (محشى - امام خمینى)، ج 1
  25. توضیح المسائل (محشى - امام خمینى)، ج 1، ص: 379
  26. توضیح المسائل (محشى - امام خمینى)؛ ج 1، ص: 385
  27. آیت الله العظمی خامنه ای(حفظه الله) احتیاط واجب این است که بار دیگر دستها را به زمین بزند و سپس کف دست چپ را بر پشت دست راست و کف دست راست را بر پشت دست چپ بکشد. این ترتیب در تیمم بدل از وضو و بدل از غسل یکسان است
    آیت الله مکارم: ولى احتیاط مستحبّ آن است که در تیمّم بدل از غسل یک بار دیگر دستها را بر زمین زند و مجدداً با آن، پشت دست راست و سپس پشت دست چپ را مسح کند.
  28. توضیح المسائل (محشى - امام خمینى)، ج 1
  29. توضیح المسائل (محشى - امام خمینى)؛ ج 1، ص: 390
  30. أجوبه الاستفتاءات (فارسى)؛ ص: 38
  31. استفتاءات جدید (مکارم)؛ ج 3، ص: 65
  32. رساله توضیح المسائل (سبحانى)؛ ص: 211
  33. مائده/6
  34. تفسیر نور، ج 3، ص: 38
  35. تفسیر نور، ج 3، ص: 38
  36. اعراف/157
  37. إِنَّ اللَّهَ کَانَ فَرَضَ عَلَى بَنِی إِسْرَائِیلَ- الْغُسْلَ وَ الْوُضُوءَ بِالْمَاءِ وَ لَمْ یُحِلَّ لَهُمُ التَّیَمُّمَ- وَ لَمْ یُحِلَّ لَهُمُ الصَّلَاهَ إِلَّا فِی الْبِیَعِ- وَ الْکَنَائِسِ وَ الْمَحَارِیبِ- وَ کَانَ الرَّجُلُ إِذَا أَذْنَبَ جَرَحَ نَفْسَهُ جَرْحاً مَتِیناً- فَیُعْلَمُ أَنَّهُ أَذْنَبَ- وَ إِذَا أَصَابَ أَحَدَهُمْ شَیْئاً مِنْ بَدَنِهِ الْبَوْلُ قَطَعُوهُ- وَ لَمْ یُحِلَّ لَهُمُ الْمَغْنَمَ- فَرَفَعَ ذَلِکَ رَسُولُ اللَّهِ ص عَنْ أُمَّتِهِ وسائل الشیعه؛ ج 3، ص: 351-تفسیر القمی، ج 1، ص: 243
  38. وسائل الشیعه؛ ج 3، ص: 350