فرهنگ مصادیق:توکل بر خدا

از پژوهشکده امر به معروف
(تغییرمسیر از توکل بر خدا)
پرش به: ناوبری، جستجو
توکل بر خدا

کتب مرتبط

ردیف عنوان
۱ از خدا چه بخواهیم
۲ توکل از منظر قران و روایات
۳ توکل-کتاب
۴ کتاب توحید و توکل

مقالات مرتبط

ردیف عنوان
۱ توکل در قرآن – ویکی فقه
۲ توکل اخلاقی – ویکی فقه
۳ توکل - اسلام پدیا
۴ توکل – اسلام کوئست
۵ احادیث توکل

مصادیق مرتبط

ردیف عنوان
۱ ادعای خدائی
۲ استهزاء خدا
۳ اعراض از یاد خدا
۴ انکار وجود خدا
۵ ایمن دانستن خود از مکر خدا
۶ بازداشتن از راه خدا
۷ بی اعتمادی به خدا
۸ تشبیه خدا به خلق
۹ تهمت به خدا، پیامبران و امامان
۱۰ تولی دشمنان خدا
۱۱ دروغ بستن بر خدا
۱۲ سوء ظن به اولیاء خدا
۱۳ سوء ظن به خدا
۱۴ شرک در ذات خدا
۱۵ شرک در صفات خدا
۱۶ شرک در عبادت خدا
۱۷ شرک در مالکیت خدا
۱۸ شکایت از خدا
۱۹ عهد شکنی با خدا
۲۰ غفلت از آیات خدا
۲۱ غفلت از خدا
۲۲ کفر به خدا
۲۳ محاربه با خدا ، رسول خدا و امام
۲۴ منت گذاری بر خدا و رسول(ص)
۲۵ نا امیدی از یاری خدا
۲۶ یأس از رحمت خدا
۲۷ خیرخواهی نسبت به خدا
۲۸ ذکر خدا
۲۹ شکر خدا
۳۰ عبادت خدا
۳۱ معرفت آیات خدا
۳۲ معرفت خدا
۳۳ معرفت صفات خدا
۳۴ معرفت نعمت های خدا
۳۵ وفا به عهد با خدا
۳۶ یاری رسول خدا (ص)
۳۷ اطاعت از خدا
۳۸ اقرار به گناه نزد خدا
۳۹ امید به فضل خدا
۴۰ ایمان به خدا
۴۱ ایمان به یگانگی خدا
۴۲ حمد خداوند
۴۳ حسن ظن به خدا
۴۴ تسبیح خداوند

چندرسانه‌ای مرتبط

ردیف عنوان

مرتبط‌های بوستان

ردیف عنوان

نرم‌افزارهای مرتبط

ردیف عنوان

توکل – ویکی فقه

مقدمه

توکل یکی از فظائل اخلاقی هست بلکه سرچشمه و نردبان فضائل اخلاقی به شما می رود که در ذیل توضیحاتی در مورد توکل پرداخته می شود.

معنای توکل

توکل،اعتماد قلب در امور،بر خدا می باشد بطوریکه بندگان جمیع امور خویش را بر خداوند حواله دهند و از هر نیرو و قدرتی دیگر در امور خویش تبری جویند و تنها به یک قدرت وابسته باشند و او خدا است و تنها او را اساس عمل و تاثیر بدانند و اگر برای انسانهای مومن در حوزهٔ عملیات روحی و جسمی،فردی و اجتماعی خویش چنین حالتی پیش آید اینان متوکلین "به خدا بشمار می آیند.

منشاء توکل

منشاء پیدایش چنین حالتی در روح انسانها اعتقاد و جزم باینکه فاعل موثری جز خدا نیست و سایر نیروها و قدرتها باو برمی گردد،او است که بهر کاری قادر است ( إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ).[۱] و امور بندگان را کفایت می کند و بجمیع بندگان عنایت و لطف و مرحمت دارد و سایر موجودات اگر علمی و قدرتی و نیروئی دارند همه از او است پس باید تنها متوجه او شد و از او کمک خواست و یاری طلبید و باو پناه برد.

عدم توکل نتیجه ضعف ایمان

و اگر چنین حالتی در اعماق روح و جان انسانها پدید نیاید سبب او یا ضعف ایمان و یقین است و یا ضعف نفس و قلب است که در اثر آن،ترس و وحشت بواسطه برخی از اوهام باو مستولی می گردد و او را از اتکال به خداوند باز می دارد.

یقین و ایمان مقدمه توکل

پس نتیجه این شد که حالت توکل برای انسانها تنها در سایهٔ دو قوه یقین و ایمان و قوت قلب در روح پیدا می شود زیرا که این دو حالت،باعث سکون و آرامش قلب و حالت اطمینان نفس می شود.

مستند مطلب

این گفتار( یعنی سکون قلبی و حالت یقین که دو حالت مختلف روحی هستند و ثبوتا از یکدیگر قابل تفکیک اند زیرا چه بسا یقینی که طماءنینه در آن وجود ندارد ) ریشه قرآنی دارد آنجا که خداوند در برابر تقاضای حضرت ابراهیم در مشاهدهٔ کیفیت زنده کردن مردگان می فرماید:"أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي "[۲]
ای ابراهیم آیا ایمان نیاورده ای؟گفت آری ولکن می خواهم در قلبم اطمینان حاصل شود"
چنانکه می بینید حضرت ابراهیم از خداوند می خواهد که کیفیت احیاء اموات را با چشم خود ببیند تا یقین همراه با اطمینان کاملا در صفحهٔ روح او مستقر شود زیرا نفس انسان طوری آفریده شده که چه بسا تابع خیالات و اوهام می شود و اطمینان ناشی از یقین تا هنگامی که نفس در سیر و حرکت خویش بدرجهء"النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ "[۳]نرسد برای او پیدا نمی شود.
از اینرو ارباب ملل و مذاهب دیگر مثل یهود و نصاری و...اطمینان قلبی بحقانیت دین خود دارند نه اطمینان ناشی از یقین و منشاء اطمینان قلبی آنها نیز تنها ظن و گمان و هوای نفس و پیروی از پدر و مادر و تقلید کورکورانه از محیط و خانواده و...می باشد.

توکل جزء فضائل اخلاقی

از مطالب بالا این "نکته "نیز روشن می شود که حالت توکل از فضائل مربوط بدو قوه "عاقله "و"غضب "با هم می باشد و از مراتب توحید بشمار می آیند آنجا که برای انسانها باشراق نور حق واضح شود که در صحنه حیات فاعلی موثر جز او نیست و سایر اسباب و وسائل،همگی مسخر او بوده تحت قدرت ازلی او تاثیر دارند.

رابطه ایمان و توکل

از دقت در ماهیت توکل می توان رابطه ایمان و توکل را بخوبی دریافت بنحوی که کمی ایمان و زیادی آن در کمی و زیادی توکل تاثیر مستقیم دارد زیرا این حقیقت بدیهی است انسان اگر به چیزی ایمان داشته باشد و او را موجد و تمام موثر در وجود و اطوار آن بداند طبیعی است که به غیر او دیگر توجهی ندارد حاجات خود را از او می خواهد و در حل مشکلات خویش تنها باو روی می آورد.
از اینرو در قرآن کریم متجاوز از ۸ آیه است که بصراحت رابطهٔ توکل و ایمان را مطرح ساخته و به پیروان خود تذکر می دهد که ریشه اصلی توکل،ایمان بخدا است و هر چه ایمان قوی تر،توکل بیشتر و هر چه ایمان ضعیف تر،توکل او نیز سست تر خواهد بود از جملهٔ آنها آیات زیر است:

آیات مربوط به ارتباط ایمان و توکل

"قَالَ رَجُلَانِ مِنَ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبَابَ فَإِذَا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّكُمْ غَالِبُونَ وَعَلَى اللَّهِ فَتَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ "۳"
و دو نفر از مردانی که از خدا می ترسیدند( بنظر غالب مفسران آن دو نفر یوشع بن نون و کالب بن یوفنا که از جمله نقباء دوازده گانه بنی اسرائیل محسوب می شدند) و خداوند بآنها نعمت( عقل و ایمان و شهامت) داده بود گفتند شما وارد شهر آنان شوید،هنگامی که وارد شدید پیروز خواهید شد و بر خدا توکل کنید اگر ایمان دارید"
نظیر این آیه در سوره آل عمران آیه ۱۲۲ و ۱۵۹،[۴][۵]سوره مائده آیه۱۱،[۶]سوره توبه آیه ۵۱،[۷]سوره مجادله آیه ۱۰،[۸]و سوره تغابن آیه ۱۳[۹]باین عبارت ذکر شده است:
"و علی الله فلیتوکل المومنون ""مومنان تنها بر خدا توکل می کنند"

صفات مؤمنان واقعی

در سوره انفال آیه ۲[۱۰]خداوند مومنان واقعی را با چند صفت چنین معرفی می کند:
"إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَإِذَا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آيَاتُهُ زَادَتْهُمْ إِيمَانًا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ "
مومنان واقعی کسانی هستند که به هنگام یاد خدا قلبشان می ترسد و به هنگام تلاوت آیات خدا،ایمانشان زیادتر می شود و اینان بر پروردگارشان توکل می کنند".

علت توکل

چرا بخدا توکل می کنیم؟
چرا تنها به خداوند باید توکل کرد؟ و نباید بخود. گرچه دارای مزایای خاص روحی باشد و نه بدیگران هر چند قوی و نیرومند باشند و حتی بمال و ثروت و طائفه و عشیره و حسب و نسب و... نباید اتکال داشت؟
البته پاسخ این سئوال بملاحظه عقل و منطق روشن است. ولکن در قرآن در باب توکل آیاتی ذکر شده است که دقت در آنها،می تواند راه گشای باشد و نکات جالبی را روشن سازد.
بطور کلی خداوند که فوق موجودات و موجد آنها است دارای خصائص و صفات ویژه ای است که سایر موجودات اصالت آنها را فاقد هستند و از همین مساله می توان راز انحصار رجوع بخداوند و توکل باو را در امور دریافت.

صفات موجود مورد اتکال

باید همه بر خدا توکل کنند و این راز انحصار توکل در صفات خداست که عبارتند از:

علیم

۱-خداوند غالب و دانا است و توکل فقط بموجودی سزاوار است که غالب و دانا باشد.
خداوند در سوره نمل می فرماید: "...وَهُوَ الْعَزِيزُ الْعَلِيمُ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ "؛[۱۱]
"خداوند غالب و دانا است پس تنها بر خداوند توکل کن "،از کلمه "فا"در"فتوکل " این معنای دقیق انحصار توکل باو را استفاده می کنیم.
جالب این است که این حقیقت را خداوند در دو مورد یکی در سوره شعراء آیه۲۱۷،[۱۲]و دیگری در سوره انفال آیه ۲[۱۳]بصراحت چنین بیان می کند:
"و توکل علی العزیز الرحیم "
"ای پیامبر بر خداوند عزیز و رحیم توکل کن "منتهی بجای علیم،در این آیه رحیم ذکر شده است که عالم بودن خدا و"رحیمیت "او می تواند دلیل توکل انسان بخداوند باشد و از این جهت با یکدیگر فرقی ندارند..

عالم به غیب

۲-خداوند مرجع همه موجودات و عالم بهمه غیب ها است و او از موجودات خود غافل نیست و همیشه زنده است و هرگز موتی برای او نیست پس انسانها باید به او توکل کنند زیرا تنها او است که می تواند امور بندگان را کفایت کند.
"وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ كُلُّهُ فَاعْبُدْهُ وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ "؛[۱۴]
"غیب آسمان ها و زمین همه،مال خدا است و همهٔ امور باو برمی گردد پس او را پرستش کن و بر او توکل داشته باش و پروردگارت از اعمال شما غافل نیست " "وَتَوَكَّلْ عَلَى الْحَيِّ الَّذِي لَا يَمُوتُ..."؛[۱۵]
"بر خدای زنده ایکه هرگز موت ندارد توکل کن "

ربوبیت

۴-یکی از علل توکل بخداوند،ربوبیت او است از این جهت که خداوند صفت "ربوبیت "را دارد و بندگان عبودیت،پس بندگان که عاجزند و محتاج،ناچار نیازمند پروردگار می باشند و شایسته است که بندگان توکل باو کنند.
"فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ "[۱۶]
"اینان اگر از تو اعراض کردند پس بگو که تنها خداوند در کفایت امور من کافی است و جز او موجودی نیست و بر او توکل کردم و او آفریننده عرش عظیم می باشد"
"وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ "و بر پروردگارشان توکل می کنند.[۱۷][۱۸][۱۹][۲۰]

الله بودن دلیل اصلی بر توکل

نکته جالب در اینجا است که در برخی از آیات،متعلق توکل تنها"الله "قرار داده شده است اشاره باینکه "خدا بودن "به تنهائی در پناه باو و توکل به او کافی است زیرا الله ذاتی است که تمام صفات کمال در او جمع شده است و این صفت( جامع جمیع کمالات بودن خداوند) است در اینکه انسان ضعیف باو توکل کند تا در اثر اتصال بمنبع قدرت دارای قدرت انجام کاری شود مثل این آیات:
"...عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنَا"[۲۱]"بر خداوند توکل نمودیم "،
"وَنِعْمَ الْوَكِيلُ "[۲۲]
"تَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ "[۲۳][۲۴]
"فَعَلَيْهِ تَوَكَّلُوا "[۲۵]
از این آیات و نظایر اینها استفاده می شود که در لزوم توکل به او،همان "الله " بودن کافی است و این حقیقت در قرآن بصراحت نیز موجود است.
"وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ إِنَّ اللَّهَ بَالِغُ أَمْرِهِ ".[۲۶]

منبع

دانشنامه موضوعی قرآن

پا نویس

  1. بقره/سوره۲، آیه۲۰.
  2. بقره/سوره۲، آیه۲۶۰.
  3. فجر/سوره۸۹، آیه۲۷.
  4. آل عمران/سوره۳، آیه۱۲۲.
  5. آل عمران/سوره۳، آیه۱۵۹.
  6. مائده/سوره۵، آیه۱۱.
  7. توبه/سوره۹، آیه۵۱.
  8. مجادله/سوره۵۸، آیه۱۰.
  9. تغابن/سوره۶۴، آیه۱۳.
  10. انفال/سوره۸، آیه۲.
  11. نمل/سوره۲۷، آیه۷۹-78
  12. شعرا/سوره۲۶، آیه۲۱۷.
  13. انفال/سوره۸، آیه۲.
  14. هود/سوره۱۱، آیه۱۲۳.
  15. نحل/سوره۱۶، آیه۹۹.
  16. توبه/سوره۹، آیه۱۲۹.
  17. نحل/سوره۱۶، آیه۴۲.
  18. نحل/سوره۱۶، آیه۹۹.
  19. عنکبوت/سوره۲۹، آیه۵۹.
  20. شوری/سوره۴۲، آیه۳۶.
  21. اعراف/سوره۷، آیه۸۹.
  22. آل عمران/سوره۳، آیه۱۷۳.
  23. نساء/سوره۴، آیه۸۱.
  24. احزاب/سوره۳۳، آیه۴۸.
  25. یونس/سوره۱۰، آیه۸۴.
  26. طلاق/سوره۶۵، آیه۳.
منبع: ویکی فقه - تاریخ برداشت: 95/02/27