فرهنگ مصادیق:تولید و نگهداری مسکرات

از پژوهشکده امر به معروف
پرش به: ناوبری، جستجو
تولید و نگهداری مسکرات

کتب مرتبط

ردیف عنوان

مقالات مرتبط

ردیف عنوان

مصادیق مرتبط

ردیف عنوان

چندرسانه‌ای مرتبط

ردیف عنوان

مرتبطه‌ای بوستان

ردیف عنوان

نرم افزارهای مرتبط

ردیف عنوان

پایگاه‌های اینترنتی مرتبط

ردیف عنوان

نویسنده : الیاس صالحی
تهیه و تدوین : پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر قم-96/1/19
کلیدواژه: تولید مسکرات، تولید شراب، سازنده شراب، شغل‌های حرام.

مقدمه

مشروبات الکلی به نوشیدنی‌هایی اطلاق می‌گردد که الکل موجود در آنها از نوع ایتل الکل (اتانول) باشد. مشروبات الکلی میزان متفاوتی از الکل را دارند. برای مثال: آب جو ۵ تا ۷ درصد ، شراب ۱۰ تا ۱۵ درصد، ویسکی و عرق حدود ۴۰ درصد.
شراب یا مِی یک نوشیدنی الکلی است که از تخمیر میوه انگور به دست می‌آید. خاصیت شیمیایی طبیعی انگور به گونه‌ای است که می‌تواند بدون افزودن شکر، اسید، آنزیم یا دیگر افزودنی‌ها تخمیر شود. شراب از تخمیر انگور له شده به وسیله انواع مخمرها بدست می‌آید. برای بدست آوردن انواع شراب، از انواع مختلف انگور با مخمرهای گوناگون استفاده می‌شود.
اگرچه از میوه‌های دیگر مانند آلبالو، سیب، توت و... و تقریباً از تمامی رستنی‌ها نیز شراب ساخته می‌شود ولی واژه شراب بدون ذکر نام میوه تقریباً همیشه به معنی شراب انگور است و شراب‌های دیگر را با نام آنها می‌آوریم (مانند: شراب سیب یا شراب توت و ...).
معمولاً شراب‌هایی که از دیگر رستنی‌ها مانند برنج، گندم، رازک و... به دست می‌آیند که از مواد نشاسته‌ای هستند و برای استفاده به عنوان شراب در نظر گرفته نمی‌شوند بلکه فرایندهای دیگری بر روی آنها انجام می‌شود تا نوشیدنی‌های دیگری از جمله آبجو یا ویسکی به دست آید، در حالی که شراب زنجبیل به همراه کنیاک تقویت می‌شود. در این نمونه‌ها استفاده از لغت شراب علاوه بر مراحل ساخت به منبع شراب غنی تر اطلاق می‌گردد. [۱]
انگور، پاک و خوردنش حلال است، ولی خوردن آب آن پس از جوشیدن و پیش از کم شدن دو سوم آن، حرام می‌باشد؛ هر چند در نجاستش اختلاف است. [۲]
خَمر: شراب تهیّه شده از آب انگور؛ هر مایع مست کننده. در اینکه خمر بر هر مایع مست کننده اطلاق می‌شود یا خصوص شرابی که از آب انگور گرفته می‌شود، میان لغویان اختلاف است. برخی با استناد به اینکه هنگام نزول آیه تحریم خمر، در مدینه شراب انگور نبوده بلکه شراب خرما بوده، قول نخست را برگزیده‌اند. [۳]
تهیه و تولید مسکرات از جمله شراب از کارهای حرام و منکری است که سابقه تاریخی دارد. و این منکر از همان زمانی که مردم به خوردن مسکرات روی آوردند رواج پیدا کرده است. ریشه پیدایش این منکر شرابخواری پادشاهان و در مرحله بعد مردم لا ابالی بوده است و این منکر در ردیف منکرات اجتماعی و اقتصادی قرار دارد و اضداد آن نیز تولید نوشیدنی‌های حلال و مباح می‌باشد و از نظر درجه بندی در درجه سوم از منکرات قرار دارد این منکر گاه به صورت شخصی و فردی و گاه سازمان یافته و کلان توسط شرکت‌ها دولتی در حکومت‌های غیر اسلامی انجام می‌شود.

روشهای تولید مسکرات

روشهای متفاوتی برای تولید مشروبات الکلی وجود دارد:
۱. تخمیر حبوبات و میوه‌ها (مانند آب جو) ۲. تقطیر حبوبات و میوه ها(مانند ودکا و ویسکی) ۳.تغییر شیمیایی در سوخت‌های فسیلی همچون گاز ، ذغال سنگ و نفت (مانند الکل صنعتی) ۴. ترکیب شیمیایی مونوکسید کربن و هیدروژن (مانند متانول و الکل چوب.)
در حرام بودن تولید شراب فرقی میان انواع مسکرات نیست مانند اینکه از انگور خمر گرفته شود یا از خرما ، شراب از خرما، یا از کشمش مویز، شراب مویز یا از عسل ، شراب عسل یا از جو شراب جو یا گندم یا ذرت و غیره تولید می‌شود.

انواع مسکرات

آنچه را که خداوند متعال به خاطر مستی آور بودنش حرام کرده، فقط از انگور بدست نمی‌آید، بلکه در گذشته و حال از اشیاء مختلفی تولید می‌شود که بهره برداری شرعی از هر کدام از آنها (رزقی حسن) است و استفاده و به کارگیری نادرست از هر کدام آنها نیز موجب (گناه و اثم) می‌گردد.
شیخ کلینی باستناد خود در فروع کافی، روایاتی درباره آنچه از آن مسکر تولید می‌کنند، آورده است که از حضرت امام صادق (علیهم السلام) روایت کرده: قال رسول الله (صلی الله علیه و آله وسلم) :« الخَمرُ من خَمَسه: العصیرُ من الکَرَم و النّقیعُ من الزبیبِ و التبعُ من العسلِ و المرزُ من الشعیرِ و النَّبیذُ من التّمر؛ خمر از پنج چیز حاصل می‌شود: ۱.عصیر؛ که از انگور به دست می‌آید. ۲.نقیع؛ از مویز به دست می‌آید. ۳. تبع؛ از عسل بدست می‌آید. ۴. مرز؛ که از جو به دست می‌آید. ۵. نبیذ؛ که از خرما به دست می‌آید». [۴]
در روایتی دیگر رسول اکرم (صلی الله علیه و آله وسلم) فرمود:« إِنَّ مِنَ التَّمْرِ لَخَمْراً وَ إِنَّ مِنَ الْعِنَبِ لَخَمْراً وَ إِنَّ مِنَ الزَّبِیبِ لَخَمْراً وَ إِنَّ مِنَ الْعَسَلِ لَخَمْراً وَ إِنَّ مِنَ الْحِنْطَهِ لَخَمْراً وَ إِنَّ مِنَ الشَّعِیرِ لَخَمْراً ؛ همانا از خرما و انگور و کشمش و عسل و گندم و جو خمر تولید می‌شود.» [۵]

تاریخچه تولید مسکرات در ایران و جهان

اولین برخوردهای انسان با الکل در میوه‌های گندیده باید به طور اتفاقی صورت گرفته باشد. پاتریک مک گاورن، باستان شناس آمریکایی، بر این عقیده است که انسان بعد از اینکه با تاثیرات الکل آشنا شد، همه سعی خود را به کار گرفت تا بتواند آن را تولید کند و به طور مرتب بنوشد.
تمایل به نوشیدن الکل بسیار زودتر از آنی شکل گرفته که تاکنون حدس زده می‌شد. مک گاورن در تحقیقات خود به نتایج جدیدی رسیده است. او کشف کرده است که در عصر حجر حدود ۹ هزار سال پیش ساکنین دهی در چین نوعی نوشیدنی با ۱۰ درصد الکل درست می‌کردند. این نوشیدنی که به انگلیسی به آن مید (Mead) و در آلمانی مت (Met) می‌گویند، عمدتا از عسل و آب درست می‌شود. در آلمانی اصطلاح دیگری هم به کار می‌رود که ترجمه آن "شراب عسل" می‌شود.

تولید شراب و آبجو در ایران

مک گاورن در تپه حاجی فیروز در شمال غربی ایران نیز قفسه‌های شراب پیدا کرده که مربوط به دوران ماقبل تاریخ است. در آنجا شراب را در ظروف در بسته، به طوری که هوا وارد آن نشود، نگهداری می‌کردند. ظاهرا ساکنین آن دهکده به عنوان مزه نیز از پسته استفاده می‌کردند. مک گاورن و هیئت تحقیقاتی اش تقریبا در همه آشپزخانه‌های آن دهکده به بقایای ظروفی که در آن شراب را نگه می‌داشتند، برخورده‌اند. مک گاورن بر این باور است که نوشیدن الکل در آن منطقه، امتیاز ویژه مرفهین نبوده و همه مردان و زنان الکل می‌نوشیده‌اند.
مک گاورن همچنین در گودین تپه در ایران با اولین منبع آبجو، که مربوط به ۵۵۰۰ سال پیش است، روبرو شده است. هنگام درست کردن آبجو، سنگ‌هایی هم شکل می‌گیرند که باید آن را از آبجو جدا کرد. ولی ظروفی که در آن زمان در گودین تپه در آن آبجو درست می‌کردند، طوری ساخته شده بود که در حین ریختن آبجو سنگ‌ها بیرون نریزند. [۶]
نخستین وسیله شراب سازی کشف شده از دوران نوسنگی ظرف شرابی است که متعلق به حدود ۴٬۵۰۰ سال پیش از میلاد می‌باشد و در تپه حاجی فیروز نقده است. [۷]
نوشیدن الکل نقش اجتماعی مهمی را در بسیاری از فرهنگ‌ها ایفا می‌کند. بیشتر کشورها قوانینی برای تنظیم تولید، فروش و مصرف آن‌ها دارند. با این حال، نوشیدنی‌های الکلی در اکثر نقاط جهان قانونی است. فروش صنعت نوشیدنی‌های الکلی در جهان ۱ تریلیون دلار در سال ۲۰۱۴ بوده است.
این نوشیدنی‌ها به سه گروه اصلیِ آبجوها، شرابها و نوشیدنی‌های تقطیری تقسیم می‌شوند.
مشروبات الکلی که با تخمیر جو به دست می‌آید آبجو محسوب می‌شوند، آنهایی که با تخمیر انگور به دست می‌آیند شراب و آنهایی که با تقطیر غلات و میوه‌ها درست می‌شوند، مشروباتی مانند ویسکی و ودکا هستند. اما این تعاریف شامل بسیاری از مشروبات الکلی نمی‌شوند. سازمان بهداشت جهانی مثلاً «سایدر» که از تخمیر سیب و گلابی درست می‌شود یا «ساکی» که با تقطیر برنج به دست می‌آید را در زمره «دیگر» مشروبات الکلی طبقه بندی کرده است. همچنین شراب‌های غنی شده مانند پورت که با روش تخمیر دوگانه تقویت می‌شوند نیز در بین مشروبات «دیگر» طبقه بندی کرده است. [۸]

تولید شراب انگور در قرآن

یک آیه از قرآن، به مناسبت یادآوری نعمت‌های خدا بر بندگان، اقسام بهره گیری و استفاده‌های انسان‌ها از خرما و انگور را با تعبیر «تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَکَراً و رِزْقاً حسناً» (از میوه درختان خرما و انگور، باده و روزی نیکو را بر می‌گیرید) بیان می‌کند. خداوند در این آیه چنین می‌فرماید: «وَ مِن ثَمَرَاتِ النَّخِیلِ وَ الْأَعْنَابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَکَرًا وَ رِزْقًا حَسَنًا؛ از میوه‌های درخت نخل و انگور، مسکرات و روزی‌های پاکیزه فراهم می‌سازید» [۹] در اینجا «سکر» یعنی مسکر و شرابی را که از انگور و خرما می‌گرفتند، درست در مقابل رزق حسن (مثل سرکه و شیره) قرار داده است و آن را نوشیدنی ناپاک و آلوده شمرده است. این آیه شریفه در مکّه معظّمه نازل شده و به حرمت شراب دلالت می‌کند. این نعمتهای الهی برای کسانی که از روی عقل رفتار کنند دلیل قدرت و توحید خداوند تعالی می‌باشد، قرآن در این آیه اجازه شراب سازی از خرما و انگور نداده بلکه با اشاره "مسکرات" را در مقابل "رزق حسن" دانسته و نامطلوب بودن آن را اعلام نموده است‏. [۱۰] اگر انسان از دید انصاف و حق به نعمتهای خدا بنگرد، رزق نیکویی را در انگور، خرما، عسل، گندم، جو و ذرت و تمام چیزهایی که از آنها خمر بدست می‌آید به آسانی مشاهده می‌کند ولی اگر به قصد تولید و ساخت انواع مشروبات مست کننده به آنها نگاه کند، خود را به دام شیطان گرفتار می‌کند و درهای گناه را به روی خود می‌گشاید.

تولید مسکرات و روایات

۱. از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) روایت شده که فرمود: «هرکس در دنیا شراب نوشد، خداوند تعالی در قیامت از زهر مارهای سیاه و کژدم‌ها نوشیدنی به او می‌نوشاند که پیش از نوشیدن، گوشت‌های چهره اش در ظرف می‌ریزد و پس از نوشیدن گوشت وپوستش- همانند مردار- از هم می‌پاشد [و بوی تعفن وی] اهل قیامت را می‌آزارد، آن گاه دستور داده می‌شود او را در آتش افکنند. آگاه باش که نوشنده و نوشاننده و افشرنده و فشرده شده برایش [سازنده و ساخته شده برایش] و فروشنده و خریدار و حمل کننده و حمل شده به سویش و خورندۀ ثمن آن در ننگ و رسوایی و گناه یکسان است و خداوند هیچ نماز و روزه و حج و عمره‌ای را از آنان نمی‌پذیرد تا توبه کند و حق خداوند است که در برابر هر جرعۀ شراب در دنیا،ا شربتی از صدید (چرک) دوزخ بنوشاند ... بدان که خداوند از فروشنده و خریدار آن برای دیگران و سازنده شراب، هیچ نماز و حج و عمره و روزه‌ای را نمی‌پذیرد تا این که از آن توبه کند و باز گردد ...» [۱۱]
۲. سوید بن طارق از پیامبر صلی الله علیه و آله درباره شراب سئوال کرد. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله او را از آن نهی کرد، او گفت: «اَصْنَعُ لِلدَّواءِ فقالَ صلی الله علیه و آله: اِنَّها داءٌ وَ لَیسَتْ بِدَواءٍ؛ آن را برای دواء می‌سازم، پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: شراب درد است نه دواء». [۱۲]
۳. قالَ رَسُولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله: لَعَنَ اللّهُ الْخَمْرَ وَ عاصِرَها وَ غارِسَها وَ شارِبَها وَ ساقیَها وَ بائِعَها وَ مُشْتَریها وَ آکِلَ ثَمَنَها وَ حامِلَها وَ الْمَحْمُولَهِ اِلَیْهِ؛ پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: خداوند، شراب و بوجود آورنده و تهیه کننده آنرا و مصرف کننده و اعطاء کننده و خریدار و فروشنده و استفاده کننده از قیمت آن و حمل کننده و صاحب آنرا لعن کرده است». [۱۳]
۴. شیخ صدوق در کتاب من لایحضره الفقیه می‌فرماید: پدرم- رضی اللّه عنه- در رساله‌ای که بمن فرستاده است گفته: بدان که اصل خمر آب انگور است هنگامی که به آتش یا بدون آن و بگرمی هوا جوش آید، و چنانچه غلیان پیدا کند و زیر و رو شود آن خمر است و نوشیدن آن حرام است مگر اینکه آنقدر بجوشد که دو سوّم آن بخار شود و یک سوّم باقی ماند، پس اگر بجوش افتاد آن را بگذار تا خود بخود سرکه شود بدون اینکه چیزی از خارج در آن بریزی (مانند نمک و امثال آن) پس چون سرکه شد بخودی خود خوردنش جایز می‌شود، و چنانچه بعد از آن برگشت و خمر شد، اشکال ندارد که در آن نمک یا چیز دیگر ریخته و بماند تا سرکه شود، و اگر در سرکه خمر ریخته شود خوردن آن سرکه جائز نیست مگر اینکه آن را در ظرفی کنار گذاشته تا خمر نیز سرکه شود، و چون سرکه گشت آن سرکه که در آن خمر ریخته شده خوردنش حلال می‌شود، و خداوند تبارک و تعالی (در قرآن) تنها خمر را حرام فرموده است، و رسول خدا صلّی اللّه علیه و آله هر نوشیدنی مست کننده‌ای را حرام کرده است و خمر و کارنده و چیننده و حمل کننده و آن کس که برای او می‌برند و فروشنده و خریدار و خورنده قیمت و خمرگیرنده (سازنده آن) و ساقی و نوشنده همه را لعن فرموده است، و آن دارای پنج اسم است، عصیر، که از انگور است، و نقیع، که از کشمش است و بتع، که از عسل است، و مرز، که از جو باشد، و نبیذ که، از خرما است، و شراب کلید هر شرّی است، و نوشنده آن چون پرستندۀ بت است، و هر کس آن را بنوشد تا چهل روز نمازش محبوس باشد، و اگر در این أیّام توبه کند توبه اش را نپذیرند، و چنانچه بمیرد بدوزخ رود. [۱۴]

تولید آب جو و روایات

تمیم بن عبد اللَّه قرشیّ از عبد السّلام بن صالح هرویّ روایت کرده است که فرمود: از علیّ بن موسی علیهما السّلام شنیدم که می‌فرمود: «اوّلین کس که در اسلام برای او فقاع (شراب جو) ساختند، یزید- لعنه اللَّه علیه- در شام بود، برایش آوردند در حالی که سر سفره غذا بود، و در کنار سر حسین علیه السّلام آن را گسترده بودند، و شروع به نوشیدن کرد و خود (شخصا) ساقی دیگر یارانش بود، و ملعون بدانها می‌گفت: بنوشید که این شراب مبارک است و اگر نبود برکت آن مگر همین که ما اوّلین کسانی هستیم که آن را می‌نوشیم در حالی که سر دشمن در مقابل ما، و زیر میز غذای ماست و ما با کمال آرامش فکر و قلب مطمئن مشغول خوردن و نوشیدن آنیم، در مبارکی آن کافی بود. بعد امام علیه السّلام فرمود: پس هر کس از شیعیان و پیروان مکتب ما است باید از آشامیدن شراب (آبجو) بپرهیزد، زیرا آن از نوشابه‌های ساخته دشمن ما است، و اگر کسی از آن نپرهیزد از پیروان مکتب ما نخواهد بود، چرا که پدرم از پدرش از پدرانش از امیر مؤمنان علیهم السّلام برای من حدیث کرد که رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمودند: لباس دشمنان مرا به تن نکنید، و طعام دشمنان مرا نخورید، و راه دشمنان مرا نپیمائید، زیرا که در این صورت جزء دشمنان من محسوب می‌شوید، چنان که آنان دشمنان من هستند». [۱۵]
آب جو: از جو، با روشی خاص نوشابه‌ای گرفته می‌شود به نام «فُقّاع» که نوشیدن آن حرام و نزد همۀ قائلان به نجاست خمر، نجس است، هرچند مست کننده نباشد، چنان که از انواع مست کننده‌ها، شراب تهیّه شده از جو است که از آن به «مِرز» یا «جِعَه» یاد می‌شود. [۱۶]

احکام تولید و نگهداری مسکرات

حکم تولید شراب

سوال: با توجه به اینکه بعد از پیروزی انقلاب اسلامی در کارخانجات ترقی و پاکدیس ارومیه وابسته به بنیاد مستضعفان مقدار زیادی مشروبات الکلی موجود بود در جهت مصرف صحیح طرح تولید سرکه در کارخانجات مزبور پیاده و در سال شصت شروع به تولید شد با این حال در جهت پیش بینی برای آینده این کارخانه با در نظر گرفتن چگونگی دستگاه‌های تولید پیاده شده و موجود بودن مقدار زیادی انگور در منطقه تصمیم بر آن گرفته شده است که از آب انگور، سرکه تولید گردد جهت اطلاع، نحوه و چگونگی خط تولید فعلی و پیش بینی شده به شرح زیر به اطلاع می‌رسد:
۱. مواد اولیه شرابهای موجود از قبل از انقلاب می‌باشد، مواد اولیه (شراب) دستگاه تبدیل (یا تولید) سرکه .
۲. دستگاه تولید یا تبدیل شامل مخزنی از جنس استیل بوده و تبدیل به وسیله جریان هوای گرم و حرکت دورانی مواد در داخل مخزن صورت می‌گیرد.
۳. کلیه عملیات تولید و انتقال بدون دخالت مستقیم دست به وسیله تجهیزات صورت می‌گیرد.
۴. نحوه خط تولید پیش بینی شده (- آب انگور- شراب- دستگاه تبدیل- سرکه):
نحوه عمل درست همانند عملیات فعلی در بالا می‌باشد مع ذلک نحوه خط تولید پیش بینی شده از نظر شرع مقدس اسلام استفتاء می‌گردد؟
جواب: ساختن خمر و مشروبات الکلی مستی آور حرام است ولی تهیه سرکه از انگور مانع ندارد و شراب اگر به سرکه منقلب شود و لو اینکه به وسیلۀ علاج باشد پاک و حلال می‌شود. [۱۷]

تولید و خرید و فروش خمر برای ساخت الکل

قانون‌گذار اسلامی به منظور حفظ سلامت اجتماع و برکندن ریشه‌های فساد، نه تنها نوشیدن مشروبات الکلی بلکه هرگونه تلاش جهت تهیه، توزیع و یا نوشیدن آن‌ها را حرام و مستوجب مجازات دانسته است. فتوا به حرام بودن این اعمال نه بدان خاطر است که مقدمه حرام، حرام است بلکه حتی اگر حرمت مقدمه مزبور را از لحاظ شرعی انکار کنیم باز باید این اعمال را حرام دانست چرا که روایات فراوانی درباره ممنوعیت شرعی آن‌ها وارد شده است، از جمله اینکه پیامبر گرامی‌اسلام(ص) شراب و تولید کننده آن، فروشنده و خریدار آن، ساقی و نوشنده آن، باربر و تحویل گیرنده آن را مورد لعن و نفرین قرار داده است. [۱۸] الکل صنعتی از آن جا که در فرایند تولید آن هرگز از خمر استفاده نمی‌شود و پس از تولید نیز برآن لفظ «خمر» صادق نیست، طبعاً از موضوع این روایات خارج است، ولی الکل تخمیری چنین نیست.
در مورد سازنده شراب و کارخانه‌ای که آن را جهت ساخت و سنتز الکل می‌خرد، باید گفت: از مجموع روایات وارده در این باب و به قرینه ذکر ساقی و شارب در برخی از آن‌ها، چنین برمی‌آید که هدف از تحریم این گونه اعمال، جلوگیری از مفاسدی است که در اثر نوشیدن مشروبات مست‌کننده به وجود می‌آید. حتی روایات مربوط به تحریم پول خمر(ثمن الخمر سحتٌ) [۱۹] نیز به مناسبت حکم و موضوع در موردی است که هدف از خرید و فروش خمر، نوشیدن و استفاده‌های حرام است. در غیر این صورت، باید قائل شویم که تهیه خمر جهت تولید سرکه و یا خرید و فروش آن نیز حرام است. در حالی که احتمال آن از نظر فقهی بعید به نظر می‌رسد.
اگر خرید و فروش شراب، بقصد حلال مثلا برای تولید سرکه باشد مشمول روایات مزبور نخواهد بود. [۲۰] شاهد بر مطلب این که در سایر روایات، تهیه و خرید و فروش خمر برای تولید سرکه از این جهت که اراده فساد در آن نیست، به طور صریح، حلال شمرده شده است.
مثلاً جمیل بن درّاج از امام صادق (علیه السلام) می‌پرسد: از شخصی طلب‌کار بودم و او برای باز پرداخت دین خود به من خمر داد. حضرت فرمود:«آن را بگیر و سرکه بساز». [۲۱] ظاهر روایت این است که گرفتن خمر به عنوان وفای به دین و موجب سقوط تعهّد بوده است و مدیون، خمر را به منظور پرداخت بدهی خویش داده است. [۲۲] و در صحیحه ابی‌بصیر، در پاسخ به این سؤال که آیا می‌تواند خمر را جهت تهیه سرکه نگه بدارد، فرمود: « لَا بَأْسَ بِذَلِکَ إِنَّمَا إِرَادَتُکَ أَنْ یَتَحَوَّلَ الْخَمْرُ خَلًّا وَ لَیْسَ إِرَادَتُکَ الْفَسَادَ؛ اشکالی ندارد، زیرا قصد تو این بوده است که شراب به سرکه تبدیل شود و قصد فساد نداشتی.» [۲۳]
روایات دیگری نیز بدین مضمون وجود دارد و همگی می‌رساند که خرید و فروش شراب و تولید آن، به منظور منفعت حلال چون تهیه سرکه، اشکال شرعی ندارد. [۲۴]
بدین ترتیب تولید، خرید و فروش خمر جهت ساخت الکل، تحریم شرعی ندارد. چنان که تولید و خرید و فروش الکل تخمیری نیز به منظور استفاده‌های حلال، هیچ گونه حرمت ندارد. [۲۵]

طهارت آب انگور جوشیده و شراب سرکه شده

انقلاب از مطهِّرات است؛ به این معنا که تبدیل و دگرگونی آب انگور جوشیده یا شراب به سرکه، موجب پاکی و حلیّت آن است؛ خواه این دگرگونی خود به خود صورت گیرد یا با افزودن چیزی مانند نمک و سرکه به آن. [۲۶] البته به قول مشهور، شراب باید بر شیئ افزوده شده، غلبه داشته باشد؛ زیرا در صورت استهلاک شراب، طهارت حاصل نمی‌شود. [۲۷]

کمک کردن برای تهیه شراب

کمک کردن بر امر حرام مانند: کمک به ساختن شراب، حرام است. [۲۸]

نگهداری مشروبات الکلی

سوال: نگهداری مشروبات الکلی چه حکمی دارد؟
پاسخ: حرام است و موجب تعزیر می‌باشد، مگر در مواردی که غرض مهمّی باشد یا بخواهند آن را تبدیل به سرکه کنند. [۲۹]
صرف نگهداری شراب موجب فسق و در نتیجه عدم پذیرش شهادت نگهدارنده نمی‌شود مگر آنکه محرز شود انگیزه وی از نگه داشتن شراب امر مشروعی همچون تبدیل آن به سرکه نبوده است. [۳۰]

نگهداری شراب برای تهیه سرکه

تهیّه و نگه داشتن شراب برای سرکه درست کردن [۳۱] و نیز کرایه دادن مرکب برای حمل آن بدین جهت، جایز است. [۳۲] به این نوع شراب، شراب محترم گفته می‌شود که اتلاف آن حرام است و اگر کسی آن را غصب کند واجب است به صاحبش باز گرداند. بنابر قول منسوب به مشهور در صورتی که غاصب آن را تلف کرده باشد ضامن نیست. [۳۳]

نگهداری ابزار تهیه شراب

همان طور که استعمال و به کارگیری این امور چهارگانه (شراب، قمار، انصاب [۳۴] و ازلام [۳۵]) حرام است، نگهداری و تهیه ابزار آنها نیز حرام می‌باشد. پس إتلاف آنها واجب، و تغییر دادن صورت و فرم آنها نیز لازم است. همچنین بیرون ریختن شراب واجب و نگهداری آن حرام می‌باشد، مگر آنکه مقصود از نگه داشتن شراب سرکه سازی بوده باشد که این امر جایز و رواست. [۳۶]

تولید و فروش شراب برای کشورهای غیر مسلمان

سوال: آیا ساخت شراب و فروش آن به کشور‌های غیر مسلمان جایز است؟
پاسخ مراجع عظام تقلید نسبت به این سؤال، چنین است: جایز نیست. [۳۷]
تولید شراب توسط اقلیت‌های مذهبی برای صادرات یا مصرف غیر مسلمانان
سوال: آیا می‌شود توسط دولت اجازه داده تا اقلیت‌های مذهبی نسبت به تولید مشروبات الکلی صرفاً برای صادرات و یا مصرف غیر مسلمین اقدام کنند؟
جواب: خیر؛ جایز نیست مضافاً به اینکه موجب وهن نظام مقدّس جمهوری اسلامی و لطمه شدید به وجهه اسلام است. اعاذنا الله من الفتن و اتّباع الهوی [۳۸]

نگهداری پادزهر

بعضی نگهداری پادزهر(ماده‌ای که در تهیه آن شراب استفاده شده است) را- به جهت اشتمال آن بر حرام- جایز ندانسته‌اند. [۳۹]

تولید مسکرات در قانون

۱. مطابق مواد ۷۰۲ و ۷۰۳ قانون مجازات اسلامی، تولید و فروش مسکرات و مشروبات الکلی برای تمامی آحاد جامعه اعم از مسلمان و یا اقلیت‌های مذهبی ممنوع و غیرقانونی می‌باشد. لذا تولید رسمی چنین محصولی در ایران حتی برای اقلیت‌های مذهبی، قانونی و میسر نمی‌باشد.
۲. شرکت استومبراس (Stumbras) که نشان آن بر بطری مشروب درج گردیده است، بلغارستانی نیست بلکه از سال تاسیس آن در ۱۹۰۶ تا به اکنون در کشور لیتوانی فعالیت دارد و یکی از بزرگ‌ترین شرکت‌های این کشور کوچک اروپایی است.
۳. برخلاف ادعای شایعه مبنی بر تحت لیسانس بودن میکده کاشان، در سایت رسمی شرکت استومبراس (برند درج شده روی بسته بندی محصول) و در لیست محصولات تولید شده تحت لیسانس این شرکت، نامی از میکده کاشان مشاهده نمی‌شود.
۴. استومبراس محصولات تولیدی خود را با حک نام تجاری شرکت بر روی بطری آنها به بازار عرضه می‌کند. با نگاهی گذرا بر روی تصویر شایعه و مقایسه آن با دیگر محصولات این شرکت می‌توان به جعلی بودن این محصول پی برد. با نگاهی گذرا به بطری و برچسب بطری میکده و طرح بی کیفیت آن به راحتی می‌توان تقلبی بودن و جعلی بودن آن را اثبات کرد و آن را در گروه مشروباتی دسته بندی کرد که در سال‌های اخیر به کشور قاچاق شده و متاسفانه ضربه‌های جبران ناپذیری بر سلامت هم میهنان مان وارد کرده است.
۵. عده‌ای از سودجویان و قاچاقچیان به دلیل تجارت پر سود مشروبات الکلی به تهیه مشروبات الکلی دست ساز و بسته بندی آنها در شیشه‌های خارجی اقدام کرده‌اند و به عنوان مشروبات الکلی خارجی به فروش می‌رسانند. بسیاری از این مشروبات به الکل متانول آلوده بوده که مصرف آن به کوری و حتی مرگ منجر می‌شود.
این محصول تقلبی نیز با درج این توضیحات دروغین بر روی بسته بندی آن، در پی جلب اعتماد مصرف کنندگان خود (از لحاظ کیفیت و نظارت بر تولید آن) بوده است. [۴۰]

قانون حمل و نگهداری شراب

در قانون مجازات اسلامی آمده است هرکس مشروبات الکلی را بخرد یا حمل و نگهداری کند به ۳ تا ۶ ماه حبس و یا تا ۷۴ ضربه شلاق محکوم می‌شود. [۴۱]
در قانون مجازات اسلامی پیش بینی شده برای حمل ، خرید و فروش مشروبات الکلی و نگهداری آن مجازات شش ماه تا یک سال "حبس" برای مشروبات "داخلی" در نظر گرفته شود اما در قانون قاچاق کالا و ارز ، برای مشروبات قاچاق یعنی نگهداری و خرید و فروش مشروبات خارجی کمتر از ۱۰ میلیون تومان، "جزای نقدی" پیش بینی شده است که این غفلت آشکار عملا در تعارض با قانون مجازات اسلامی است که مجازات حبس را برای این منظور پیش بینی کرده است.از همین رو چه بسا تمامی کسانی که مشروبات الکلی در داخل تولید و خرید و فروش می‌کنند محصول خود را در بطری خارجی می‌ریزند و می‌فروشند و قانون مصوب در واقع خدمتی به فروشندگان مشروبات و تشویقی برای این حرام است!

راهکار جلوگیری از تولید مسکرات

در کشوری مثل ایران ، تولید چنین موادی کاملا به صورت غیر مکانیزه و بدور از هر گونه نظارت و استاندارد غذایی و بهداشتی تهیه می‌شود، عملا مخاطرات استفاده از این محصولات زیر زمینی سلامتی هم میهنان مبتلا به شرب خمر را بیش از محصولات خارجی تهدید می‌کند که این نیز نباید از دید نمایندگان محترم و مسئولین مخفی بماند چرا که هر چند هر کس مسئول رفتار و عملکرد خودش می‌باشد اما مضرات این کار جدای از اینکه در درجه اول گریبانگیر فرد و خانواده اش می‌شود می‌تواند مشکلات متعددی را نیز برای دیگران ایجاد کند.
برای جلوگیری از تولید مسکرات راهکارهایی وجود دارد، از جمله:
۱.تقویت اعتقادات دینی جامعه در درجه اول بهترین راهکاری است برای جلوگیری از انجام منکرات چرا که اگر باورهای دینی افراد جامعه تقویت شود کمتر به انجام منکرات از جمله شرب مسکرات و تهیه و تولید آن روی می‌آورند، و این تقویت دینی بر عهده کارشناسان دینی و مذهبی و موسسات فرهنگی و رسانه‌ها و ... می‌باشد.
۲.اینکه هر شخصی اگر اطرافیانش به این کار اشتغال دارند آنان را با زبان و منطق و ... از این کار نهی کنند و اگر این کار جواب نداد، آنان را به مسئولین ذی ربط معرفی کنند.
۳. کسانی که در حیطه برخورد با منکرات مسئولیت اجرایی هستند با بررسی دقیق و سازمان یافته شده، مکان‌ها و افرادی را که به تولید مسکرات مشغول هستند شناسایی و با آنان طبق قانون برخورد کنند.
۴. باید تبلیغات و راهکارهایی برای کم شدن شرابخواری در جامعه و مجالس عروسی و مهمانی‌ها، زیرا با کم شدن انگیزه شرابخواری تولید آن نیز به تناسب کمتر می‌شود.
۵. برخی به علت نداشتن شغل مناسب یا درآمدی حلال به تولید مسکرات روی می‌آورند، دستگاه‌های دولتی با ایجاد شغل‌های مناسب و فراهم کردن زمینه اشتغال برای جوانان و دیگر اقشار جامعه می‌توانند به حد زیادی از اقبال به تولید شراب جلوگیری کنند.
۶. نظارت جدی بر فعالیت‌های اقلیت‌های مذهبی صورت گیرد تا زیر پوشش آنان این منکر گسترش نیابد.

کتب و مقالات

۱. الکل و فرآورده‌های آن در فقه اسلامی، وحدتی شبیری، سیدحسن، قم، مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه، 1376.
۲.مقاله خرید و فروش شراب، استاد علیرضا اعرافی، محقق: ستار همتی
۳.آیات الهی در مورد خوردن ، آشامیدن ، حلال ، حرام ، شراب و قمار، بهمن شرف یکتایی ؛ تهران، هورمزد، 1390
۴.آب شیطان : بحثی پیرامون شراب و علل تحریم آن در آئین اسلام، راحل برهانی، بی جا، بی نا.
۵.آخرین دستا وردها پیرامون شراب خواری ( شرب خمر) خوش سلوک ، مهران ،، پیا م معرفت ، ایران ،۱۳۸۰
۶.حرمت شراب در لسان قرآن و روایات، غلامرضا حاتمی. مشهد، الماس شرق، ‏‫‏۱۳۸۹.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
۷.سلاح شیطان: زیانهای شراب خواری از دیدگاه قرآن کریم، احادیث، روانشناسی، پزشکی، جامعه شناسی و اقتصادی، محمدی نیا،اسدا...،قم،سبط اکبر، 1385.
۸.سلسله مباحث راه کارهای دوری از گناه قمار و شراب، قم، مسجد مقدس جمکران، 1387
۹.گفتگویی جا مع در رابطه با آفا ت شراب در جا معه ، آخوند، محمد، یزد، لاله کویر، ق۱۴۲۶
۱۰. کاربرد الکل از نظر شرع، http://tebyan-zanjan.ir.
۱۱.مفهوم شناسی مسکرات، http://www.iran-doc.com.
۱۲.بررسی فقهی مسکرات و مصادیق جدید، مرجان فرهانی نژاد ؛ سید محمد مهدی احمدی، http://aqojap.journal.qom-iau.ac.ir.

فهرست منابع

قرآن
۱. ابن عبدالسلام، عبدالعزیز، قواعد الاحکام، بیروت، دارالکتب العلمیه.
۲. بروجردی، حسین، منابع فقه شیعه، تهران، فرهنگ سبز، 1392.
۳. بهروزی، ابوذر، با همکا ری رضا نیا زی، قانون مجازات اسلامی ، تهران، نوآور، 1388.
۴. حر عاملی ، محمد بن الحسن ، وسائل الشیعه ، مؤسسه آل البیت ، قم ، ۱۴۰۹ ه ق.
۵. حلّی، مقداد بن عبد اللّه سیوری - مترجم: بخشایشی، عبد الرحیم عقیقی، کنز العرفان فی فقه القرآن - ترجمه، ج۲، ص۵۰۷، پاساژ قدس پلاک ۱۱۱، قم - ایران، اول، ه‍ ق
۶. امام خمینی، روح اللّه، المکاسب المحرمه، قم ۱۳۷۴ش
۷. امام خمینی، سید روح اللّه موسوی، استفتاءات (امام خمینی)، ج۲، ص۴ و ۵، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، قم، پنجم، ۱۴۲۲ ه‍ ق
۸. الخوئی، ابوالقاسم، مصباح الفقاهه، المیرزا محمدعلی التوحیدی التبریزی، نشر وجدانی و حاجیانی، الطبعه ۱۳۶۶ ـ ۱۳۷۱ (هـ . ش).
۹. دزفولی، مرتضی بن محمد امین انصاری، کتاب المکاسب (للشیخ الأنصاری، ط - الحدیثه)، کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری، قم - ایران، اول، ۱۴۱۵ ه‍ ق
۱۰. شاهرودی، محمود هاشمی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، قم ، موسسه دایره المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت علیهم السلام.
۱۱. شبیری، وحدتی، الکل و فرآورده‌های آن در فقه اسلامی،
۱۲. شهید ثانی، زین الدین عاملی، مسالک الافهام، قم: مؤسسه المعارف الاسلامیه، ۱۴۱۳ق؛
۱۳. صدوق، عیون اخبار الرضا، انتشارات اعلمی، تهران.
۱۴. صدوق، من لا یحضره الفقیه، محقق و مصحح: غفاری، علی اکبر، دفتر انتشارات اسلامی، قم، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
۱۵. العاملی، محمد بن جمال الدین مکی الشهید الاول، الدروس الشرعیه فی فقه الإمامیه، مؤسسه النشر الإسلامی التابعه لجماعه المدرسین بقم المقدسه، الطبعه الاولی، ۱۴۱۲ ـ ۱۴۱۴ (هـ . ق).
۱۶. کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، دار الحدیث، قم، چاپ اول، ‏۱۴۲۹ق.
۱۷. گلپایگانی، لطف الله صافی، جامع الاحکام، انتشارات حضرت معصومه سلام الله علیها، چاپ چهارم ، ۱۴۱۷ق .
۱۸. متقی هندی، کنز العمال، موسسه الرساله، بیروت
۱۹. مجلسی، بحارالانوار، موسسه الوفاء، بیروت. بی تا.
۲۰. مکارم، تفسیر نمونه، ج‏۱۱، ص: ۲۹۰، ناشر: دار الکتب الإسلامیه، تهران‏، ۱۳۷۱ ه. ش‏.
۲۱. نجفی، محمد حسن، جواهر الکلام، چاپ هفتم، بیروت، داراحیاء التراث العربی.
۲۲. نوری، میرزا حسین (م. ۱۳۲۰ ق.)، مستدرک الوسائل، به کوشش مؤسسه آل البیت(علیه السلام)، دوم، بیروت، مؤسسه آل البیت لاحیاءالتراث، ۱۴۰۸ ق.
۲۳. اسلام کویست. www.islamquest.net.
۲۴. پورتال انهار، http://portal.anhar.ir.
۲۵. شراب شیراز، www.parsi.wiki/fa/wiki/.
۲۶. قرارگاه پاسخ به شبهات و شایعات www.afkarnews.ir.
۲۷. شراب /fa.wikipedia.org/wiki/.
۲۸. fa.wikipedia.org/wiki/نوشیدنی های_الکلی
۲۹. http://www.dw.com

پانویس

  1. .شراب /fa.wikipedia.org/wiki/.
  2. . جواهر الکلام، ج 6، ص 13 و العروه الوثقی، ج 1، ص 69.
  3. . لسان العرب؛ القاموس المحیط؛ مجمع البحرین/ واژۀ «خمر».
  4. . اصول کافی، ج6، ص392.
  5. . مستدرک الوسائل، ج17، ص38.
  6. . http://www.dw.com
  7. . CHRONOLOGY OF IRANIAN HISTORY PART 1 iranicaonline.org
  8. . fa.wikipedia.org/wiki/نوشیدنی های_الکلی
  9. . سوره نحل، آیه67.
  10. . مکارم، تفسیر نمونه، ج‏11، ص: 290.
  11. . منابع فقه شیعه، ج22، ص345.
  12. . کنز العمال، ج 5 ، ح 13756.
  13. . بحارالأنوار، ج 79 ، ص 126.
  14. . من لا یحضره الفقیه - ترجمه، ج 5، ص: 394 .
  15. . عیون أخبار الرضا علیه السلام، ج‏2، ص: 22.
  16. . فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام؛ ج 3، ص: 130
  17. . خمینی، سید روح اللّه موسوی، استفتاءات (امام خمینی)، ج2، ص4 و 5.
  18. . اصول کافی، ج6، ص398. « لَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ ص الْخَمْرَ وَ عَاصِرَهَا وَ مُعْتَصِرَهَا وَ بَائِعَهَا وَ مُشْتَرِیَهَا وَ سَاقِیَهَا وَ آکِلَ ثَمَنِهَا وَ شَارِبَهَا وَ حَامِلَهَا وَ الْمَحْمُولَهَ إِلَیْهِ».
  19. . وسائل الشیعه، ج 17، ص94.
  20. . شیخ انصاری، مکاسب، ص 3، «و معنی حرمه الاکتساب حرمه النقل و الانتقال بقصد ترتّب الاثرالمحرّم... لان ظاهر ادلّه تحریم بیع مثل الخمر منصرفٌ الی مالو اَراد ترتیب الآثار المحرّمه، اما لو قصد الاثر المحلّل فلا دلیل علی تحریم المعامله الّامن حیث التشریع».
  21. . وسائل الشیعه، ج 17، ابواب اشربه محرّمه، باب 31، حدیث 6 و 11.
  22. . بنابراین، توجیه شیخ انصاری مبنی بر این که اخذ مجّانی بوده و یا مقصود امام - علیه السلام - این بوده که خمر را بگیرد و برای صاحب آن تبدیل به سرکه کند آن‌گاه سرکه را به عنوان وفای به دین بردارد، خلاف ظاهر روایت است.
  23. . بحار الانوار، ج63، ص525.
  24. . امام خمینی، المکاسب المحرّمه، ص 27؛ آیت اللَّه خوئی، مصباح الفقاهه، ج 1 ص 86.
  25. . برگرفته شده از کتاب: الکل و فرآورده‌های آن در فقه اسلامی، وحدتی شبیری، ص 117 و 118.
  26. . فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (ع) ج 1، ص 708.
  27. . توضیح المسائل مراجع، ج 1، ص 131
  28. . فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام؛ ج 1، ص: 434
  29. . استفتاء مکارم شیرازی، الکل طبی و سنتی، http://portal.anhar.ir.
  30. . جواهر الکلام، ج 41، ص 47. ، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، ج2، ص397،
  31. . جواهر الکلام، ج 25، ص 253
  32. . قواعد الاحکام، ج 2، ص 7
  33. . مسالک الافهام، ج 12، ص 161؛ جواهر الکلام، ج 37، ص 44 ، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام؛ ج 2، ص: 396
  34. . انصاب: جمع نُصُب، هر چیزی است که برای هدفی معین، چون پرستش، راهنمایی افراد، ترساندن و فراری دادن حیوانات، تقرب جستن به خدا و مانند آن نصب می‌شود.نُصُب جمع نصیب یا نصیبه هر چیزی جز خدای متعالی است که پرستش می‌شود.
    انصاب در اصطلاح در دو معنا به کار رفته است: 1. سنگهایی که در دوران جاهلیت پیرامون کعبه نصب می‌شد تا با تکریم آنها و قربانی کردن برای آنها به بتها تقرب جویند. گاه این سنگها را به دلخواه با سنگهای بهتر عوض می کردندو شمار آنها را 360 تخته گفته‌اند.2. سنگها یا هر چیز دیگری که مورد پرستش قرار می‌گرفت. مشرکان این سنگها را با خود حمل می‌کردند و هرگاه سنگ بهتری می‌یافتند سنگ پیشین را رها می‌کردند.
    تفاوت انصاب با «اوثان» و «اصنام» که مشرکان آنها را نیز می‌پرستیدند این است که اوثان از سنگ و چوب ساخته می‌شد و دارای پیکره بود؛ اما صورت نداشت. اصنام با چوب یا سنگهای گرانبها یا جواهرات معدنی ساخته می‌شد و برای آن پیکره و صورت می‌تراشیدند و به جواهرات و فلزات گرانبها می‌آراستند؛ ولی انصاب بدون صورت و پیکره بوده و یا خود پرستش می‌شد یا مقابل اصنام قرار می‌گرفت و خون قربانی بر آن ریخته می‌شد.
  35. . ازلام:تیرهای چوبی بوده است که با آن نوعی عمل قمار انجام می‌دادند. البته عمل قماربازی با آن‌ها نیز، «ازلام» گفته می‌شود. آنچه آیه شریفه به آن اشاره دارد، همان عمل قمار با انداختن تیرها است، به این صورت که ده نفر با شرطبندی شتری را تهیه و نحر می‌کردند. سپس ده چوبه تیر - که روی هفت عدد آنها کلمه «برنده» و روی سه تای دیگر کلمه «بازنده» نوشته شده بود - در کیسه‌ای می‌ریختند و آنها را به نام یک یک آن ده نفر، از کیسه بیرون می‌آوردند. هفت چوبه برنده به نام هر کس می‌افتاد، بدون پرداختن وجه، سهم معینی از گوشت را برمی‌داشت؛ ولی سه نفری که تیرهای بازنده را دریافت داشته بودند، باید هر کدام یک سوم قیمت حیوان را می‌پرداختند، بدون این که سهمی از گوشت داشته باشند.
  36. . حلّی، مقداد بن عبد اللّه سیوری - مترجم: بخشایشی، عبد الرحیم عقیقی، کنز العرفان فی فقه القرآن - ترجمه، ج2، ص507،
  37. . استفتا از سایت دفاتر آیات عظام: خامنه‌ای، سیستانی، مکارم شیرازی، صافی گلپایگانی (مد ظلهم العالی)، توسط سایت اسلام کوییست.
  38. . جامع الاحکام، ج2، ص 320، س 2043
  39. . الدروس الشرعیه، ج 3، ص 168؛ جواهر الکلام، ج 22، ص 40 و 41 .
  40. . قرارگاه پاسخ به شبهات و شایعاتhttp://www.afkarnews.ir/fa/tiny/news.533603
  41. . قانون مجازات اسلامی، ماده 702.