فرهنگ مصادیق:تهمت اخلاقی به دیگران

از پژوهشکده امر به معروف
(تغییرمسیر از تهمت اخلاقی به دیگران)
پرش به: ناوبری، جستجو
تهمت اخلاقی به دیگران

تهمت، ویرانگر شخصیت

یکی از گناهان بزرگی که آسیب‌های فردی و اجتماعی فراوانی را در پی دارد تهمت است. کسی که به دیگری تهمت می‌زند، علاوه بر اینکه به دیگری ضرر می‌رساند، به خودش نیز لطمه می‌زند و روح خودش را نیز فرسوده و آلوده به گناه می‌کند.
تهمت چیست؟ تهمت عبارت است از اینکه انسان عیبی را به کسی نسبت دهد که در او وجود ندارد. تهمت از گناهان کبیره است و در قرآن مجید به شدت از آن نهی، و عذاب شدیدی برای آن ذکر گردیده است. امام صادق می‌فرماید: " گناه تهمت زدن به بی گناه از کوه‌های عظیم نیز سنگین‌تر است." [۱]
افترا و تهمت در حقیقت بدترین نوع دروغ است و چنانچه اتهام شخص در غیاب وی باشد، غیبت هم بشمار می‌آید و انسان در واقع مرتکب دو گناه شده است.
روزی یکی از یاران امام صادق (ع)، در خدمت ایشان رهسپار جایی بود. آن مرد در حالی که خدمتکارش از آنها عقب افتاده بود، او را فراخواند، ولی خدمتکارش جوابی نداد، بار دوم و سوم نیز، او را صدا کرد، اما پاسخی نشنید. مرد خشمگین شد و دشنامی به غلام داد که در واقع تهمتی به مادر او بود.
راوی می‌گوید: امام صادق (علیه السلام)، با شنیدن این سخن زشت، ناراحت شدند و او را متوجه زشتی سخنش کردند، اما او به جای اینکه بپذیرد که تهمتی زده است، درصدد توجیه رفتار خود برآمد. امام صادق (ع) که متوجه شد او نمی‌خواهد بپذیرد که مرتکب گناه زشت تهمت شده است، به او فرمودند: دیگر حق نداری با من رفت و آمد کنی...

اکنون ببینیم آثار سوء تهمت چبست؟

تهمت سلامت جامعه را دیر یا زود خدشه دار می‌کند و عدالت اجتماعی را از بین می‌برد ،حق را باطل و باطل را حق جلوه گر می‌کند. تهمت افراد را بدون دلیل مجرم نشان می‌دهد، و آبرو و حیثیت آنان را می‌برد. وقتی در جامعه‌ای تهمت رواج داشته باشد و مردم تهمت را بپذیرند و باورند کنند، به این ترتیب، حق در لباس باطل، و باطل به صورت حق جلوه گر می‌شود.
در جامعه‌ای که تهمت رواج یابد، حسن ظن را به سوء ظن و اعتماد عمومی مردم را از یکدیگر سلب می‌شود و زمینهٔ هرج و مرج فراهم می‌گردد، یعنی هرکس جرات می‌کند که هرچه می‌خواهد بر ضد کسی به زبان آورد و هر دروغ و تهمتی را می‌خواهد بیان کند .
در جامعه‌ای که تهمت فراوان باشد، دوستی و صمیمیت جایش را به کینه و عداوت می‌دهد و مردم پراکنده و متفرق و بدون ارتباط با یکدیگر زندگی می‌کنند، زیرا محبت از میان آنها رخت بربسته و هر فرد نگران است که مبادا مورد اتهام از سوی دیگری قرار گیرد.
تهمت آثار سوء فردی و اجتماعی فراونی دارد. امام صادق ـ علیه السلام ـ فرمود: " هر گاه مؤمنی دیگری را متهم سازد و به او تهمت بزند، ایمان از قلب او محو می‌شود، همچنانکه نمک در آب حل می‌گردد. " [۲]
علت اینکه تهمت سبب می‌شود که ایمان شخص تهمت زننده از بین برود این است که ایمان با صداقت و راستی قرین و همراه است و تهمت در واقع دروغ بستن به دیگران است. لذا فردی که عادت به تهمت و دروغ بستن به دیگران پیدا کند، دیگر نمی‌تواند در پی راستی و حقیقت باشد و به این ترتیب ایمان فرد تهمت زننده به تدریج از بین می‌رود و دیگر اثری از ایمان در قلبش باقی نمی‌ماند و جایگاهش دوزخ خواهد بود.
پیامبر (ص) در این باره فرمود: "هر کس به مرد یا زن با ایمانی بهتان بزند یا دربارهٔ کسی چیزی بگوید که در او نیست خداوند در قیامت او را بر تلی از آتش قرار می‌دهد تا از عهدهٔ گفتهٔ خود بیرون آید. " [۳]
تهمت دو گونه است: گاهی تهمت زننده با علم و آگاهی، گناه یا عیبی را به شخصی نسبت می‌دهد، یعنی می‌داند که آن شخص دارای این عیب نیست و یا این گناه از او صادر نشده است اما با این وجود، آن عیب را به او نسبت می‌دهد. گاهی اتفاق بدتری می‌افتد، یعنی خود شخص مرتکب عمل زشتی می‌شود و برای نجات خود از گرفتاری و فرار از مجازات، آن عمل را به دیگری نسبت می‌دهد که در اصطلاح به آن "افتراء" می‌گویند.
البته گاهی نیز تهمت زننده از روی ناآگاهی و ظن و گمان، چیزی را به شخصی نسبت می‌دهد که به آن "بهتان" گویند. ریشهٔ صورت دوم همان سوء ظن و بدبینی نسبت به دیگران است که موجب می‌شود برخی افراد هر کاری که از دیگران صادر شود حمل بر بدی کنند. اکثر تهمت‌ها به سبب ناآگاهی و سوء ظن است، و لذا خداوند در قرآن می‌فرماید: " ای مؤمنان از بسیاری از گمان‌ها بپرهیزید، زیرا بعضی از گمان‌ها گناه است" [۴]
البته کاملاً روشن است که پیدایش ظن و گمان یا وهم و خیال در ذهن امری غیر اختیاری است و ثواب و عقاب در مورد افعال اختیاری است نه غیر اختیاری، بنابراین مقصود از آیات و روایاتی که انسان را از سوء ظن نهی می‌کند این است که به گمان خود ترتیب اثر ندهید و از عمل بدون آگاهی اجتناب ورزید. زیرا بسیاری از کسانی که بدون علم و بر اساس حدس و گمان عمل می‌کنند، مرتکب گناه و معصیت می‌شوند، چنانچه در آیهٔ دیگر می‌خوانیم: " از آنچه بدان علم نداری پیروی مکن " [۵] و در جای دیگر گروهی را به دلیل اینکه به سوء ظن خود ترتیب اثر دادند، ملامت و سرزنش می‌کند و می‌فرماید: " شما بدگمان شدید و سوء ظن پیدا کردید و بر اساس آن عمل کردید، پس هلاک و تباه گشتید." [۶]
سوء ظن گاهی پیامدهای جبران ناپذیری دارد. روانشناسنان در گزارش‌های خود به موارد متعددی اشاره کرده‌اند که افراد به دلیل سوء ظن اقدام به کشتن همسر خود کرده‌اند. این در حالی است که در بیشتر اوقات سوء ظن و تهمت آنها به همسر خود، تنها وهم و قضاوت نادرست بوده و گمان آنها واقعیت نداشته است.
انسان با ایمان و درستکار نه تنها نباید به برادر و خواهر مؤمن خویش سوء ظن داشته باشد و به آن ترتیب اثر بدهد، بلکه باید عمل او را حمل بر صحت کند، مگر اینکه دلیل محکمی بر زشتی عمل او و سوء ظن خود بیابد.
امیر مؤمنان علی (ع) در این رابطه می‌فرماید: «باید گفتار و کردار برادر دینی خود را به بهترین وجه توجیه کنی، مگر اینکه یقین پیدا کنی که قضیه به گونه‌ای دیگر است و راه توجیه بر تو بسته باشد.» [۷]
محمد بن فضیل می‌گوید که به امام موسی کاظم گفتم: بعضی از افراد موثق برای من خبر آوردند که یکی از برادران دینی دربارهٔ ی‌من مطلبی گفته که آ ن را نمی‌پسندم. از او در این باره سؤال کردم، او انکار کرد و گفت که چنین چیزی را نگفته است. تکلیف من چیست؟ حضرت فرمود: «... اگر پنجاه فرد عادل در نزد تو گواهی بدهند که فلانی دربارهٔ تو چنین مطلب نادرستی را مطرح ساخته است تو باید آنان را تکذیب کنی، و برادر دینی خود را تصدیق کنی و آنچه را که باعث ریختن آبروی او می‌شود اشاعه ندهی ...»

اکنون ببینیم که در برابر شنیدن یک تهمت چه کار باید کرد؟

قرآن کریم در آیه ۶ از سوره "حجرات" پاسخ این پرسش را می‌دهد و می‌فرماید: «ای مومنان هرگاه فاسقی خبری برای شما آورد (تصدیق نکنید) تا ( آنگاه که ) تحقیق کنید. مبادا با سخن فاسقی، شما از روی نادانی به قومی رنجی رسانید و سرانجام پشیمان گردید.» پس از نظر قرآن هرگاه خبر و تهمتی در باره کسی شنیدیم، وظیفه داریم ابتدا درمورد آن تحقیق کنیم و از درستی یا نادرستی آن آگاه شویم و در هر حال، قضاوت فوری و بدون مدرک و تحقیق، ممنوع است.
اسلام از طرفی تهمت را حرام دانسته و از مؤمنان خواسته است تا از سوء ظن به یکدیگر اجتناب ورزند و بدون دلیل قطعی کسی را به عیبی متهم نکنند و از طرف دیگر به آنها دستور داده است تا خود را در معرض تهمت قرار ندهند و از گفتن سخنان و انجام اعمالی که موجب سوء ظن می‌شود پرهیز کنند.
حضرت علی (ع) در این زمینه فرمود: «کسی که خود را در معرض تهمت قرار دهد، نباید کسی را که به او بد گمان می‌شود ملامت و نکوهش کند.» [۸]
به همین جهت است که در اخبار و روایات تأکید شده که مؤمنان باید از هم نشینی با افراد فاسق و گناهکاران بپرهیزند، زیرا رابطه داشتن با آنان موجب می‌شود که مردم نسبت به مؤمنان بدبین شوند و در نتیجه به آن‌ها تهمت بزنند.
اگر ما به این نکته توجه داشته باشیم که تهمت زدن به دیگران ،علاوه بر اینکه به آنها ضررها ی جدی می‌زند، روح ما را نیز آلوده می‌کند و ضرر و زیان معنوی فراوانی به خود ما نیز وارد خواهد کرد، در این صورت هرگز حاضر نمی‌شویم که مرتکب این گناه بزرگ شویم.

از اینکه با ما همراه بودید سپاسگزاریم. امیدواریم که در پرتو ایمان و عمل صالح رستگار و پیروز باشید.

پا نویس

  1. سفینة البحار، ج1، مادة "بهت"
  2. اصول کافی ج 4 ص 66
  3. بحارالانوار، ج 75، ص 194
  4. سوره حجرات، آیه 12
  5. سوره اسراء، آیه 36
  6. سوره فتح، آیه 12
  7. اصول کافی، ج2، ص362
  8. امالی شیخ صدوق، ص304
منبع: سایت رادیو پشتو - تاریخ برداشت: 94/06/12