فرهنگ مصادیق:تلاوت قرآن

از پژوهشکده امر به معروف
(تغییرمسیر از تلاوت قرآن)
پرش به: ناوبری، جستجو
تلاوت قرآن

نویسنده :صالح دیانت
تهیه و تدوین:پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر قم-95/8/9
کلید واژه:قرآن، قاری، قرائت، تلاوت، استماع، ختم کردن، آداب، مصحف، ترتیل.

محتویات

مقدمه

یکی از معروف های مهم در فرهنگ اسلامی تلاوت قرآن است. آشنایی با ابعاد، انواع و اهداف تلاوت می تواند جامعه را در اقامه این معروف یاری کند و موانع اقامه را به علاقه مندان معرفی نماید.
تلاوت قرآن از بهترین اعمال است؛ زیرا وقتی به همراه تدبر و فهم آیات باشد انسان را به وظایف و راه های رستگاری راهنمایی می کند.
از امام محمد باقر علیه السلام پرسیدند: برترین عبادت چیست؟
ایشان در ضمن بیان مواردی فرمودند: صبر کردن بر تلاوت قرآن [۱]. از این روایت درمیابیم که استمرار در تلاوت قرآن به همت و اراده نیاز دارد.
در روایتی دیگر می خوانیم که وقتی فتنه ها به شما حمله ور و راه هدایت و رهایی تاریک و ناپیدا شد، به قرآن پناه ببرید زیرا پیروی از آن شما را رستگار کرده و به بهشت رهنمون می شود. [۲]
نوشته پیش رو اثری است در راستای ترویج فرهنگ تلاوت و تشویق به آن. امیدوارم که مورد رضای حضرت حق قرار گیرد.

اهمیت تلاوت

تلاوت قرآن از جمله عباداتی است که مختص زمان و مکان و شرایط خاصی نیست، بلکه در هر حالتی مورد سفارش و تاکید است. [۳] در روایتی از امام صادق علیه السلام می خوانیم: « برای مومن شایسته اینست که هنگام مردن یا قرآن را آموخته باشد و یا در حال آموختن آن باشد » [۴]. و آموختن قواعد مربوط به تلاوت قرآن، یکی از مصادیق این روایت و گام نخست در یادگیری معارف قرآن می باشد.
تلاوت کننده نزد خدای متعال جایگاه بلندی دارد زیرا خداوند به کسی که آن را تلاوت می کند قسم خورده و می گوید: « فَالتَّالِيَاتِ ذِكْرًا  » [۵] یعنی سوگند به کسانی که وحی را تلاوت می کنند.
با این همه در سوره فرقان آیه ۳۰ آمده است که رسول خدا صلی الله علیه و آله به خدا عرضه داشت: " پروردگارا! قوم من قرآن را رها کردند ( و از آن بهره ای نمی برند)". [۶] پس با این حساب طبیعی است که خود قرآن نیز ازکسانی که قرآن نمی خوانند به خداوند شکایت کند. [۷]
روشها و سبک های تلاوت در اصطلاح قاریان امروز:
براساس فنونی که برای تلاوت قرآن بنا نهاده اند، این کتاب شریف را می توان با ۴ روش قرائت کرد:
۱- تلاوت تحقیق: یعنی خواندن قرآن با حداکثر آرامش همراه با اشباع مدها، اتمام حرکات،تحقیق مخارج حروف و ....
۲- تلاوت ترتیل: تلاوت ترتیل بهترین نوع تلاوت است و قرآن کریم نیز آن را به مومنین سفارش کرده است. [۸] ترتیل یعنی خواندن قرآن به طور منظم و شمرده و همراه با تدبر در معانی به طوری که همه قواعد تجوید نیز رعایت شود.
۳- تلاوت تحدیر: یعنی خواندن قرآن با سرعت زیاد همراه با رعایت احکام تجوید.
۴- تلاوت تدویر: قرائتی است نه به کندی تحقیق نه به سرعت تحدیر.
پس با توجه به آنچه گفته شد می توان گفت ترتیب قرائت ها از کند به تند عبارتند از: تحقیق، ترتیل، تدویر، تحدیر. [۹]

انواع تلاوت

وقتی به هدف تلاوت نگاه می اندازیم، می توانیم آن را به دو دسته کلی تقسیم نماییم:

تلاوت قرآن برای بدست آوردن پاداش

یعنی انسان به تلاوت به عنوان ابزار و مقدمه یک کار ننگرد. بلکه خودش را فی نفسه مورد عنایت قرار دهد. (هر چند این تلاوت به خودی خود نقش مقدمه را نیز ایفا می کند) این نوع از تلاوت مستحب است و کمیت و مقدار تلاوت نیز در آن مهم می باشد. همانگونه که در قرآن آمده است: "به اندازه ای که برایتان میسّر است قرآن بخوانید" [۱۰] چون هر چه بیشتر تلاوت کند، پاداش بیشتری خواهد داشت. این تلاوت مقدمه ای برای فهم قرآن است.
در نوشته پیش رو، از این تلاوت چندان بحث نخواهیم کرد.

تلاوت قرآن برای فهم آن

اما گاهی آیه یا آیاتی را تلاوت می کنیم برای اینکه در آنها تدبر نموده و تفهم نماییم. در این نوع تلاوت، خواندن قرآن مقدمه ای است برای فهم و تدبر و اندیشه پیرامون آیات. هرچند شخص تلاوت کننده به پاداش تلاوت نیز دست میابد.
این نوع از تلاوت واجب است، چون مقدمه ایست برای فهم، و فهم قرآن از جمله دستورات این کتاب و مصداق عمل به یک فریضه است.
در تلاوت نوع دوم،کمیت چندان اهمیتی ندارد. چون گاهی خواندن یک صفحه از قرآن به همراه تدبر و برای فهم آن، ساعتها به طول می انجامد. امیرالمومنین علیه السلام در تفسیر آیه « وَرَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلًا » [۱۱] فرمودند: به وسیله تلاوت (زیبا و با اخلاص) دلها را به حرکت درآورید و همّ و غم شما به پایان رساندن سوره نباشد. [۱۲]
آیات و روایات در این زمینه بسیار است.

وظایف و اهداف و انگیزه های قاریان قرآن

عمل به دستورات قرآن

قاری قرآن به حکم جایگاهی که دارد بایست حد و حدود قرآن را بیش از دیگران مراعات کند. [۱۳] زیرا او همانگونه که پاسدار ظاهر قرآن است باید پاسدار باطنش نیز باشد.
براساس روایتی از امام باقر علیه السلام، قاریان قرآن سه دسته هستند:
اول) کسی که قرآن را مایه تجارت و سرمایه خود قرار می دهد و می خواهد با آن نظر افراد سرشناس را بدست آورد و بر مردم چیره شود.
دوم) کسی که قواعد ظاهری قرآن را مراعات می کند ولی دستوراتش را زیر پا می نهد. خدا تعداد این قاریان را زیاد نکند!
سوم) کسی که قرآن را می خواند و بیماری های روحی و معنویش را با آن درمان می کند. شب را با آن زنده می دارد... . خداوند به برکت وجود ایشان دفع بلا می کند و مومنین را بر دشمنانشان پیروز می گرداند. خدای بزرگ به واسطه آنها باران نازل می کند. به خدا قسم این دسته از قاریان بسیار کمیاب هستند! [۱۴]

فروتنی، رقّت قلب و تنهایی در وقت تلاوت

قاری قرآن نه تنها به ظاهر الفاظ توجه دارد، بلکه به معانی و گوینده این الفاظ نیز دل می سپارد. از این رو فرموده اند: "خضوع، رقت و نرمی دل و حزنی و هراسی که ناشی از فهم آیات باشد روح قرائت است نتیجه اینکه قاری به سه چیز نیاز دارد: قلبی خاشع، بدنی فارغ و آزاد از مشغله ها، مکانی خلوت". [۱۵]

آثار تلاوت خاشعانه

۱- قاری با خشوع، شیطان را فراری می دهد. [۱۶] بزرگان اخلاق و عرفان فرموده اند که شیطان از ده راه نفوذ می کند:
اوّل) از راه حرص، که روش جلوگیری از آن قناعت است؛ چرا که رزق و روزی همه مخلوقات بر عهده خداوند است و حرص موجب بیشتر شدن رزق نمی شود. [۱۷]
دوم) از راه آرزوهای بلند، که روش جلوگیری از آن یاد مرگ و معاد است. چرا که هیچ کس نمی داند اجل او کی و کجا فرا خواهد رسید. [۱۸] (مگر بندگان خاص خدا، که آنها هم گرفتار آرزوهای بلند نیستند)
سوم) از درِ راحت طلبی و زیاده خواهی، و راه جلوگیری از آن یاد سختی حسابِ قیامت و پایان پذیری نعمتهای دنیایی است. [۱۹]
چهارم) از راه عجب و خودبینی، که راه جلوگیری از نفوذ آن ترس از عاقبت به خیر نشدن است. [۲۰]
پنجم) از راه بی احترامی و کوچک شمردن دیگران، و راه جلوگیری از آن احترام گذاشتن به آنها است.
ششم) از راه حسادت، که راه پیشگیری از آن راضی شدن به قسمت الهی است. [۲۱]
هفتم) از راه ریا و سُمعه [۲۲] و خودنمایی، روش بستن این راه اخلاص است [۲۳] (اخلاص یعنی انسان برای خدا ریا کند؛ یعنی به جای اینکه اعمالش را برای مردم نمایش دهد، برای خدا نمایان کند) [۲۴]
هشتم) از راه بخل ، و راه بستن نفوذ آن توجه به مضمون این آیه است که: « آنچه نزد شماست نابود شدنی و آنچه نزد خداوند است ماندنی است» [۲۵]
نهم) از راه کبر و خود بزرگ بینی، و راه پپیشگیری از آن تواضع است. و توجه به اینکه بزرگی و کرامت هرکس به اندازه تقوای اوست. [۲۶]
دهم) از راه طمع به آنچه در دست مردم است، و راه درمان آن چشم بستن به گنجینه بی پایان خداوند است [۲۷]. [۲۸]
۲- با فراغت از گرفتاری ها، قلب به طور کامل مشغول قرائت شده و از نور پر برکت قرآن بهره مند می گردد.
۳- بعد از تحصیل دو ویژگی قبل، اگر مکانی خلوت و دور از مردم بیابد، روح و روانش با خدای متعال انس می گیرد و شیرینی گفتگو با خدای متعال را می چشد همانگونه که بندگان صالح خدا چشیدند.
۴- آنگاه که جامی از این شراب پاک را نوشید، دیگر هیچ کار و حتی هیچ عبادت مستحبی را جایگزین آن نمی کند؛ چرا که با این کار بدون هیچ حجاب و واسطه ای با خدا مناجات می نماید [۲۹]. [۳۰]

آداب تلاوت قرآن

آداب ظاهری

طهارت

یکی از احکام اسلام، این است که انسان برای تلاوت قرآن وضو بگیرد و درصورت نیاز غسل نماید. چرا که قرآن نور است، [۳۱] از طرفی وضو نیز نور است. [۳۲] و خدای متعال نیز نور و منشأ نور است. [۳۳] حال وقتی در هنگام تلاوت قرآن، قاری نور طهارت را دارا باشد، حتما از نور خدا و نور قرآن بهره ای خواهد داشت. [۳۴]

پاکیزگی دهان

در روایات وارد شده است: که راه قرآن را پاکیزه کنید. پرسیدند راه قرآن چیست؟ فرمود: دهانتان. باز گفتند چگونه؟ فرمود: با مسواک. [۳۵]
داری به خدا اگر تو ایمان
آلوده دهن مخوان تو قرآن

تلاوت از روی قرآن

بهترین عبادت، تلاوت از روی خطوط شریف قرآن است. [۳۶] زیرا قرآن نور است و تلاوت از روی آن به معنی بهره بردن از نور.
آیت الله دستغیب ره داستانی نقل می کند که بسیار شیرین و شگفت انگیز است: شخصی می گوید: «کتاب " تفسیر صافی" را برای کربلایی کاظم ساروقی (همان کسی که به لطف خداوند در یک لحظه حافظ کل قرآن شد) باز کردم. گفتم این قرآن است. از روی خط آن بخوان. کتاب را گرفت و گفت: از این صفحه تنها این مقدار قرآن است! گفتم شما که سواد نداری. گفت: کلام خدا نورانی است. این، قسمت ها نور دارد و ما بقی تاریک است. [۳۷]
حتی در روایات داریم که نگاه به متن قرآن عبادت است هرچند شخص، تلاوت نکند. [۳۸] از رسول خدا صل الله علیه و آله و سلم نقل است که فرمودند: «چیزی برای شیطان سخت تر و کوبنده تر از تلاوت قرآن از روی مصحف نیست». [۳۹]

بلند و آهسته خواندن قرآن

با توجه به برخی روایات و دیدگاه بزرگان [۴۰] قرآن را با صدای متوسط خواندن ارزش ویژه ای دارد (مگر اینکه قرائت بلند باعث ریا و یا آزار دیگران شود).

تلاوت با صدای دلنشین

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم زیبا خواندن قرآن را زینت این کتاب الهی می داند. [۴۱]

تلاوت با لحن عربی

قرآن کریم با لحن عربی فصیح نازل شده پس برای خدا و رسولش چقدر خوشایند است که قاری، قرآن را با همان لحن بخواند! [۴۲]
ولی در عین حال باید مراقب باشیم که دشمنان قرآن و اسلام در تلاوت قرآن انحراف ایجاد نکنند؛ آنچنان که در لحن مداحی ها انحراف ایجاد نموده اند. [۴۳]

آهنگ پذیری قرآن

متخصصین معتقدند که هیچ متن عربی را نمی توان با آهنگ قرآن خواند. شهید مطهری ره می فرماید: "...این خیلی عجیب است {که} قرآن از طرفی شعر نیست {ولی} یگانه نثری است آهنگ پذیر. [۴۴]

سجده کردن هنگام تلاوت آیات سجده دار

در قران کریم ۱۵ آیه وجود دارد که به آیات سجده دار معروفند. که با خواندن و شنیدن این آیات سزاوار است انسان پیشانی به خاک بساید.
با خواندن یا شنیدن ۴ مورد از این آیات، سجده واجب می شود.

ختم کردن قرآن

یعنی این که انسان از سوره "حمد" آغاز کند و تا پایان سوره " ناس" بخواند، آنگاه دوباره از سر گیرد. یعنی به جای اینکه سوره یا سوره هایی از قرآن را مدام تکرار کند، قرآن را به صورت "ختم" تلاوت نماید. [۴۵] و در روایتی دیگر آمده است که اگر کسی قرآن را ختم کند،علاوه بر پاداش هایی که ذکر شده است نزد خداوند یک دعای مستجاب دارد و این ختم از تمام چیزهایی که بین آسمان و زمین است برایش بهتر می باشد. [۴۶]
آیت الله شجاعی ره در بیان علت ختم قرآن می فرماید: چون هر آیه ای به جای خود برکات خاصه ای دارد و هر آیه سرّ یا اسراری، و باطنی یا بواطنی دارد. و با تلاوت هر آیه ،اسرار و بواطن آن به قاری روی می آورد. اگر چه خود او خوب درک نکند و آن صلاحیت را نداشته باشد که بیابد. [۴۷]

هدیه کردن تلاوت های روزانه

یکی از آداب تلاوت این است که تلاوت ها و ختم های انجام شده را به ۱۴ معصوم علیهم السلام هدیه کنیم. چرا که ایشان خاندان فضل و کرم هستند و به موجب آیه « هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلاَّ الْإِحْسانُ » [۴۸] هدیه کننده را دست خالی باز نمی گردانند.
شخصی به نام «علی بن مغیره» خدمت امام کاظم علیه السلام عرضه می دارد:
در ماه رمضان چند بار قرآن را ختم می کنم. روز عید فطر که می رسد یکی از آنها را به پیامبر صلی الله علیه و آله، یکی را به علی علیه السلام ، یکی را به فاطمه سلام الله علیها و بقیه را به سایر امامان علیهم السلام تا برسد به شما اهدا می کنم. در برابر این کار، خداوند به من چه پاداشی می دهد؟ امام هفتم فرمودند: پاداش تو آن است که در روز قیامت با آن بزرگواران خواهی بود!
عرض کردم: الله اکبر. آیا چنین پاداشی خواهم گرفت؟
حضرت فرمودند: آری، آری، آری. [۴۹]

دعای قبل از تلاوت

در روایات آمده است که امام صادق علیه السلام پیش از تلاوت قرآن دعایی می خواندند که در آن از خدای متعال درخواست فهم، درس گرفتن، تدبر کردن و... دارد. نقل است هنگامی که قرآن را به دست راست می گرفتند، قبل از قرائت و قبل از اینکه آن را باز کنند این دعا را می خواندند:
بِسْمِ اللَّهِ، اللَّهُمَ إِنِّی أَشْهَدُ أَنَ هذا کِتابُکَ الْمُنْزَلُ مِنْ عِنْدِکَ ، عَلی رَسُولِکَ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ، وَ کِتابُکَ النَّاطِقُ عَلی لِسانِ رَسُولِکَ. وَ فِیهِ حُکْمُکَ وَ شَرائِعُ دِینِکَ، أَنْزَلْتَهُ عَلی نَبِیِّکَ، وَ جَعَلْتَهُ عَهْداً مِنْکَ إِلی خَلْقِکَ، وَ حَبْلًا مُتَّصِلًا فِیما بَیْنَکَ وَ بَیْنَ عِبادِکَ.
اللَّهُمَّ إِنِّی نَشَرْتُ عَهْدَکَ وَ کِتابَکَ، اللَّهُمَّ فَاجْعَلْ نَظَرِی فِیهِ عِبادَهً، وَ قَراءَتِی تَفَکُّراً، وَ فِکْرِی اعْتِباراً، وَ اجْعَلْنِی مِمَّنْ أَتَّعِظُ بِبَیانِ مَواعِظِکَ فِیهِ، وَ أَجْتَنِبُ مَعاصِیکَ، وَ لا تَطْبَعْ عِنْدَ قَراءَتِی کِتابَکَ عَلی قَلْبِی وَ لا عَلَی سَمْعِی، وَ لا تَجْعَلْ عَلی بَصَرِی غِشاوَهً، وَ لا تَجْعَلْ قَراءَتِی قَراءَهً لا تَدَبُّرَ فِیها، بَلْ اجْعَلْنِی أَتَدَبَّرُ آیاتِهِ وَ أَحْکامَهُ، آخِذاً بِشَرائِعِ دِینِکَ، وَ لا تَجْعَلْ نَظَرِی فِیهِ غَفْلَهً، وَ لا قَراءَتِی هَذْرَمَهً ، إِنَّکَ أَنْتَ الرَّءُوفُ الرَّحِیمُ. [۵۰]

گفتن «صدق الله العلی العظیم» در پایان تلاوت

عبدالله بن سلام یهودی از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله پرسید: آغاز و پایان قرآن چیست؟ حضرت فرمودند: آغاز آن "بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ " و پایانش "صدق الله العلی العظیم" است. [۵۱]
در کتب روایی شیعه، هم عبارت "صدق الله العلی العظیم" آمده و هم عبارت "صدق الله العظیم". اما بنا بر عللی گفتن عبارت اول بهتر است.

خواندن دعای ختم قرآن

پس از تلاوت قرآن وقت مناسبی است برای دعا کردن و در خواست از خداوند. دعا کردن با هر زبانی و برای هر مسئله پسندیده ای، مناسب است. حتی اگر برای گشایش های دنیایی باشد.
ولی با این همه خوب است همان دعاهایی خوانده شود که از معصومین علیهم السلام نقل شده است.

دعای اول

اللَّهُمَ إِنِّی قَدْ قَرَأْتُ مَا قَضَیْتَ مِنْ کِتَابِکَ ، الَّذِی أَنْزَلْتَ فِیهِ عَلَی نَبِیِّکَ الصَّادِقِ ص فَلَکَ الْحَمْدُ رَبَّنَا، اللَّهُمَّ اجْعَلْنِی مِمَّنْ یُحِلُّ حَلَالَهُ، وَ یُحَرِّمُ حَرَامَهُ، وَ یُؤْمِنُ بِمُحْکَمِهِ وَ مُتَشَابِهِهِ، وَ اجْعَلْهُ لِی أُنْساً فِی قَبْرِی، وَ أُنْساً فِی حَشْرِی، وَ اجْعَلْنِی مِمَّنْ تُرْقِیهِ بِکُلِّ آیَهٍ قَرَأَهَا دَرَجَهً فِی أَعْلَی عِلِّیِّینَ آمِینَ رَبَّ الْعَالَمِینَ. [۵۲]

دعای دوم

دعایی که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به امیر مومنان علیه السلام یاد دادند:
اللَّهُمَ إِنِّی أَسْأَلُکَ إِخْبَاتَ الْمُخْبِتِینَ، وَ إِخْلَاصَ الْمُوقِنِینَ، وَ مُرَافَقَهَ الْأَبْرَارِ، وَ اسْتِحْقَاقَ حَقَائِقِ الْإِیمَانِ، وَ الْغَنِیمَهَ مِنْ کُلِّ بِرٍّ، وَ السَّلَامَهَ مِنْ کُلِّ إِثْمٍ، وَ وُجُوبَ رَحْمَتِکَ وَ عَزَائِمَ مَغْفِرَتِکَ، وَ الْفَوْزَ بِالْجَنَّهِ وَ النَّجَاهَ مِنَ النَّار. [۵۳]

دعای سوم

امیرالمومنین علیه السلام هنگام ختم قرآن این دعا را می خواندند:
اللَّهُمَ اشْرَحْ بِالْقُرْآنِ صَدْرِی، وَ اسْتَعْمِلْ بِالْقُرْآنِ بَدَنِی، وَ نَوِّرْ بِالْقُرْآنِ بَصَرِی، وَ أَطْلِقْ بِالْقُرْآنِ لِسَانِی، وَ أَعِنِّی عَلَیْهِ مَا أَبْقَیْتَنِی؛ فَإِنَّهُ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّهَ إِلَّا بِک . [۵۴]

دعای چهارم

دعای چهل و سوم از صحیفه سجادیه است که به علت طولانی بودن، از ذکر آن خود داری می کنم.

به صورت ترتیل خواندن

قرآن کریم خطاب به رسول خدا صلی الله علیه و آله می فرماید: « وَرَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلًا  ». [۵۵]
از امام صادق علیه السلام نقل است که در تفسیر آیه فوق فرمودند: ترتیل یعنی مکث و توقف کنی و در خواندن قرآن عجله ننمایی و با صدای زیبا بخوانی. [۵۶]

با حزن خواندن قرآن

[۵۷]در روایت آمده است که خداوند به حضرت موسی علیه السلام وحی فرمود: .... وقتی تورات را قرائت می کنی آن را با صدای غمگین و حزین به گوش من برسان. [۵۸]

استعاذه قبل از تلاوت

قرآن کریم می فرماید: "هنگامی که می خواهید قرآن بخوانید، از شیطانی که از درگاه خدا رانده شده ، به او پناه ببرید." [۵۹]
پس به حکم این آیه، قبل از گفتن "بسم الله" بگوید: " اَستَعِیذُ بِاللهِ السَّمِیعِ العَلِیمِ مِنَ الشَّیطَانِ الرَّجِیم" و یا " اَعُوذُ بِاللهِ السَّمِیعِ العَلِیمِ مِنَ الشَّیطَانِ الرَّجِیم". [۶۰]

آداب باطنی

تعظیم کلام خداوند

خدای متعال می فرماید: « اگر این قرآن را بر کوهی نازل می کردیم، می دیدی که در برابر آن خاشع می شود و از خوف خدا می شکافد! » [۶۱] این نشان دهنده عظمت و بزرگی کلام خداوند است.
در روایتی آمده است که: « به خدا قسم خداوند در کلام خودش ظهور و بروز کرده ولی مردم نمی دانند!! » [۶۲]
با این حساب شایسته است که هنگام تلاوت و یا شنیدن قرآن مودب بنشینیم، قرآن را بر روی زمین نگذاریم، و آن را با احترام در دست بگیریم. مرحوم فیض کاشانی می فرماید: « قاری قرآن باید در چهره خود، ادبِ مناسب را حفظ کند... شایسته است هنگام تلاوت رو به قبله باشد و سر خود را پایین اندازد. به جایی تکیه نکند و همانند متکبران ننشیند. و حتی اگر تنها نشسته، چنین پندارد که در برابر استاد خود زانو زده است». [۶۳]

تعظیم صاحب کلام

در حالات عِکرِمَه پسر ابو جهل آمده است که: هر گاه قرآن را باز می کرد بی هوش می شد! و وقتی به هوش می آمد می گفت: «این سخن پروردگار من است». [۶۴]

حضور قلب و ترک حدیث نفس و افکار دنیایی

اصل و اساس در همه عبادات حضور و توجه قلبی است. که در صورت نبودن آن، عبادت بدون روح و کم ارزش خواهد بود.

تفکر و اندیشه در آیات

لازم است که در وقت تلاوت پیرامون آیات بیندیشیم [۶۵] زیرا آیات قرآن گنجینه هایی است، پس شایسته است که هرگاه این گنجینه ها گشوده شد درآن نظر کنیم ( تا از آن بهره مند گردیم). [۶۶]

طهارت باطنی

طهارت ظاهری( وضو، غسل و تیمم) تنها، مجوز لمس ظاهر آیات است اما برای دسترسی به معارف و باطن قرآن، تلاوت کننده باید طهارت باطنی نیز داشته باشد. [۶۷] پس اگر تلاوت کننده این پاکی را نداشت، از حقیقت قرآن بهره ای نخواهد برد. و چه بسا کسی قرآن را تلاوت کند و همان قرآن او را مورد لعن قرار دهد چون به دستوراتش عمل نمی کند. [۶۸]
پایین ترین مرحله طهارت باطنی، مرحله ترک گناهان و انجام واجبات است که هرچه پاکی و خلوص تلاوت کننده بیشتر باشد، دریافت های او از قرآن بیشتر خواهد بود.

اخلاص در تلاوت قرآن

از شروط اولی و اساسی در پذیرفته شدن اعمال و حتی در تحقق معنای عبادت، اخلاص است. یعنی انسان باید عبادت را فقط به نیت انجام دستور خداوند و به قصد نزدیک شدن به او انجام دهد. تلاوت و قرائت اگر با هدف دنیایی باشد هیچ اثری نخواهد داشت و گاهی موجب گرفتاری نیز خواهد شد. مثل اینکه فردی با این هدف قرآن را تلاوت کند که دیگران او را ستایش کنند. [۶۹]

خود را مخاطب قرآن بداند

به هنگام خواندن قرآن، چنان باشیم که گویا خداوند مستقیماً با خود ما، هم اکنون و در همین مکان سخن می گوید و خود را مخاطب آیات قرآن بدانیم، نه آنکه خواندن قرآن تنها برای تبرّک یا حفظ یا پیدا کردن سوژه ای برای سخنرانی باشد.

گریه

در روایتی از امام صادق علیه السلام آمده است: پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نزد جوانی از انصار آمده و فرمود: می خواهم برای شما قرآن بخوانم، اگر کسی گریه کرد اهل بهشت خواهد شد!
سپس آیه ۷۱ تا ۷۵ سوره زمر [۷۰] را تلاوت فرمود. به غیر از یک جوان، همه افرادی که در آنجا حضور داشتند گریه کردند. این جوان عرض کرد: پیامبر خدا ! من حالت گریه به خود گرفتم ( ولی اشک از چشمم نیامد).
حضرت فرمود: دوباره می خوانم، اگر کسی ( اشکش جاری نگشت ولی ) حال گریه به خود گرفت نیز مالک بهشت خواهد بود!!
رسول خدا صلی الله علیه و آله دوباره همان آیات را تلاوت فرمودند و آن جوان خود را به حالت گریه انداخت و به همراه همه آن دسته جمع بهشتی شد [۷۱] . [۷۲]
موارد کراهت تلاوت قرآن بر اساس روایات در هفت حالت قرائت قرآن مکروه و ناپسند است:
در رکوع، در سجده، در دستشویی، در حمام، در حالت جنابت، برای زنی که در حالت نفاس است و برای زنی که در حالت حیض است. [۷۳]

آداب شنیدن قرآن

پاداش شنیدن و دل دادن به تلاوت قرآن از امام صادق علیه السلام نقل است که: هر کس حرفی از کتاب خدا را بدون اینکه بخواند بشنود، خدا برای او حسنه ای می نویسد، و از او سیّئه ای محو می کند، و درجه ای بر درجات او می افزاید. [۷۴]

استماع و سکوت هنگام تلاوت

یکی از دستورات قرآن اینست که هنگام شنیدن صدای تلاوت، سکوت کنید و به آن گوش دهید تا از زیبایی های آن بهره مند گردید. [۷۵]

هراس و به آرامش رسیدن

در آیه ۲۳ سوره زمر می خوانیم: «خدا نکوترین گفتار را نازل کرده، کتابی به یک سیاق، با وعد و وعید که پوست کسانی که از پروردگارشان می ترسند از آن می لرزد! سپس، تن ها و دلهاشان از یاد خدا نرم می شود». [۷۶]

ایمان انسان افزایش یابد

این مورد از نشانه های اختصاصی مومنان است. یعنی مومن هنگام شنیدن صدای تلاوت به خاطر توجهی که به مفاهیم آیات دارد، به ایمانش افزوده گردد. [۷۷]

آثار تلاوت

فردی

۱- انس با خدای متعال [۷۸] : تلاوت قرآن هم برای مانوس شدن با حضرت حق مفید است و هم برای مانوس ماندن با او.
۲- عمر چشمش زیاد می شود. [۷۹]
۳- موجب جلای قلب می شود از زنگارها می شود. [۸۰]
۴- شفای دردهای ظاهری و باطنی است. [۸۱]
۵- خدای سبحان شفاعت قرآن را می پذیرد. [۸۲]
۶- موجب شرح صدر و نورانیت درون است. [۸۳]

خانوادگی

۱- موجب تخفیف عذاب از والدین می شود حتی اگر کافر باشند! [۸۴]
۲- باعث نورانیت منزل و افزایش خیر و برکت خانه، حضور فرشتگان و دوری شیطان می شود. [۸۵]
این مورد از آثار تلاوت را نباید کم و کوچک انگاشت، زیرا خدا می داند که حضور فرشتگان و دوری شیطان از خانه و اهل خانه چقدر برکت دارد. چرا که در روایت مراد صرف حضور آنها نیست بلکه ورود ملائک لوازمی دارد.

اجتماعی

وقتی در جامعه ای فرهنگ تلاوت ترویج یابد، آن جامعه به طور طبیعی به سمت عمل به آموزه های قرآن حرکت می کنند. چرا که تلاوت به همراه تدبر، اولین و از مهمترین مقدمات برای آموختن معارف قرآن است.
در روایت است که گاهی خدای بزرگ اراده می کند همه اهل زمین را به خاطر گناهانشان عذاب کند. ولی وقتی به سالخوردگان می نگرد که به سمت نماز در حرکتند و همچنین کودکانی که قرآن می آموزند، به مردم رحم کرده و عذاب را به تاخیر می اندزد. [۸۶]

زمان های خاص برای تلاوت

ماه مبارک

در روایت است که: هر چیزی بهاری دارد و بهار قرآن و فصل شکوفایی آن ماه رمضان است [۸۷]. از این جهت لازم است در این ماه شریف به تلاوت قرآن و آموختن معارف قرآنی توجه ویژه ای شود.

سحر

این زمان از شبانه روز بسیار خاص و دارای رمز و راز است. آرامشی که شب و به ویژه ساعات پایانی آن دارد، فضا را مهیا می کند تا اهل قرآن در آن ساعات به تلاوت و ذکر - که خود آرامش آفرین است_ روی آوردند. تلاوت قرآن در آن وقت، همچون شراب پاکی است که اولیای خدا می نوشند و سرمست می شوند... .
امیرالمومنین علیه السلام در خطبه همّام، متقین را اینگونه توصیف می کند:
شب هنگام در برابر خدای بزرگ می ایستند و بخشهایی از قرآن را با حالتی مثال زدنی تلاوت می کنند. [۸۸]

راهکارهای ترویج تلاوت قرآن

راهکارهای فردی

۱- تقسیم مقداری که هر روز باید تلاوت شود: چه بسا برای افرادی سخت باشد که چند صفحه قرآن را در یک زمان آنهم با حضور قلب و تدبر بخوانند. به همین خاطر پیشنهاد می شود که تلاوت روزانه خود را در چند نوبت انجام دهند.
۲- توجه به پاداش تلاوت: وقتی انسان به پاداش و تاثیرات زیاد تلاوت قرآن آگاه شد، به آن میل و رغبت پیدا می کند. [۸۹] ۳- کنار گذاشتن سستی و تنبلی و صبر بر تلاوت قرآن
۴- آموختن روخوانی و روانخوانی قرآن: از آن جهت که قرائت قرآن برای بعضی افراد دشوار است، به خواندن آن تمایلی ندارند. پس صحیح و روان خوانی یکی از راه های روی آوردن به تلاوت است.
۵- داشتن یک قرآن با خط زیبا و اندازه ی مناسب در تلاوت بیشتر تاثیر مستقیم دارد.
۶- شرکت در برنامه های تلاوت دسته جمعی: از امیر مومنان علیه السلام نقل است که فرمود: فَإِنَّ یَدَ اللَّهِ مَعَ الجَمَاعَهِ [۹۰] یعنی دست حمایت خداوند به همراه جماعت است. پس چه بهتر که در برنامه های تلاوت مساجد و محافل شرکت کنیم. حتی می توان در خانه نیز با اعضای خانواده، محفل های کوچک جزء و حزب خوانی تشکیل داد.
۷- هرگز تلاوت روزانه را ترک نکنید: اگر کسی به هر دلیلی نتوانست صفحات معین شده را تلاوت کند، نباید تلاوت آن روز را به کلی رها نماید، بلکه به هر اندازه می تواند _اگرچه یک صفحه باشد_ قرآن را قرائت کند. خدای سبحان می فرماید: به هر اندازه که می توانید قرآن بخوانید. [۹۱]
۸- بالا بردن معرفت قرآنی: اگر شناخت ما نسبت به قرآن بیشتر شود، علاقه و محبت ما به آن افزایش می یابد؛ و اگر علاقه افزایش یافت، میل به تلاوت زنده تر خواهد شد.

راهکارهای حکومتی

۱- برگزاری مسابقات قرآنی و اهدای جوایز نفیس
۲- برگزاری کلاس های جذاب آموزش قرآن
۳- پخش تلاوت های زیبا و دلنشین از رسانه ملی
۴- احترام و بزرگداشت و تشویق عالمان به علوم قرآنی و قاریان قرآن به روش های مختلف و امتیاز قائل شدن برای ایشان: ساخت خانه قاری در شهرهای بزرگ، و...
۵- تاسیس انجمن ها و موسسات و دارالقرآن برای رسیدگی به امور قاریان
۶- مسئولین و دولتمردان، خود اهل تلاوت باشند و در مجالس قرآنی و ختم های قرآن به عنوان یک فرد عادی شرکت کنند.
۷- پخش تلاوت هایی با هدف ختم قرآن به صورت برنامه ریزی شده و زمان بندی شده از رسانه ملی.
۸- پخش برنامه هایی با موضوع قرآن شناسی برای تبیین جایگاه و ارزش قرآن کریم، تا نسبت به آن میل و اقبال بیشتری ایجاد شود.
۹- قرار دادن قرآن به عنوان یک ماده درسیِ مهم: هر چند هم اکنون قرآن یکی از دروس رسمی به حساب می آید ولی لازم است به آن اهمیت بیشتری داده شود. [۹۲] هم معارف آن مورد بررسی قرار گیرد و هم به تلاوت آن توجه بیشتری شود. به گونه ای که دانش آموز پس از مدتی هم بخشی از درسهای قرآنی را آموخته باشد و هم بتواند قرآن را به خوبی تلاوت کند.
۱۰- برگزاری طرح های تلاوت قرآن پس از نماز در نهادهای دولتی در حد یکی دو صفحه به همراه بیان مفاهیم آیات.

وظایف حوزه های علمیه و روحانیت

۱- برگزاری کلاس های آموزش قرآن (روخوانی، روانخوانی، تجوید و مفاهیم) در مساجد و محافل و منازل
۲- روحانیت، خود از قاریان و تلاوت کنندگان قرآن باشند و در جلسات قرآنی شرکت کنند.
۳- شناساندن جایگاه و ارزش قرآن و تلاوت آن: یعنی به خوبی مردم را به این موضوع توجه دهند که قرآن درس زندگی است و برای داشتن یک زندگی خوب و شیرین از مراجعه به قرآن ناگزیر می باشند. خطابه ها و سخنرانی ها بیشتر رنگ و بوی قرآنی به خود بگیرد.
۴- زنده تر کردن قرآن در میان مروجین آن: هر چند که از تاسیس حوزه های علمیه صدها سال می گذرد ولی متاسفانه هنوز این یگانه کتاب الهیِ تحریف نشده، در میان متون درسی حوزه جای خود را نیافته است.
به روشنی دیده ایم که هر گاه یک روحانی، خود اهل قرآن و علوم قرآنی باشد، افراد زیادی را با خود همراه می کند. پس بهترین راهکار برای ترویج فرهنگ تلاوت همین نکته است.
تلاوت قرآن در آیینه حدیث در کتاب الکافی ۱۸ باب پیرامون قرآن ذکر گردیده است. در قرآن ماده تلو ۶۳ بار و در کتاب الکافی ۱۷۸ بار و در کتاب الوافی ۳۱۷ بار تکرار شده است.

پرسش و پاسخ و شبهات

اول. من هرگاه قرآن را تلاوت می کنم، از نکات موجود در آن چیزی متوجه نمی شوم. تلاوت بدون فهم هم که چندان ارزشی ندارد. پس چرا قرآن بخوانم؟!
در آغاز این نوشته گفتیم که تلاوت دو نوع است: ۱- تلاوتی که برای پاداش است و مقدمه تدبر و فهم است. ۲- تلاوتی که به همراه تدبر وفهم است.
یعنی تلاوت قرآن به خودی خود (هر چند انسان چیزی از نکات آن را متوجه نشود) یک کار خوب و پسندیده است. همین نوع از تلاوت آرام آرام شما را با قرآن و مفاهیم بلند آن آشنا می کند و موجب می شود که شما برای رسیدن به معارف آن بیشتر تلاش کنید.
دوم. من ترجیح می دهم به جای خواندن خشک و خالی (بدون فهم قرآن) ترجمه یا تفسیر آن را مطالعه کنم؟
خواندن ترجمه و تفسیر قرآن کار بسیار پسندیده ای است ولی خواندن عین الفاظی که از سوی خدای متعال نازل شده نیز ارزش و اثر مخصوص خود را دارد.
اگر فرد محبوب و مورد علاقه شما برایتان نامه ای بنویسد، هیچ گاه نامه را به دست دیگران نمی سپارید که بخوانند و مضمون و یا تفسیر آن را برای شما بازگو کنند. بلکه شخصا آن را باز کرده و با شوق و ذوق و با دقت مطالعه می کنید. آنگاه در صورت نیاز از تفاسیر و برداشت های دیگران نیز بهره مند می شوید.
اگر در سیره بزرگان و عالمان ربانی جست و جویی کنیم، می بینیم که آن ها علاوه بر تلاوت قرآن به کتب تفسیری نیز مراجعه می کردند.
سوم. ما در روخوانی و روانخوانی قرآن مشکل داریم، قرآن را اشتباه می خوانیم. اشتباه خواندن قرآن هم که گناه دارد. پس اگر قرآن را نخوانیم بهتر، بلکه لازم است. به ویژه در ماه مبارک رمضان که باعث دروغ بستن به خداوند و باطل شدن روزه می شود. زیرا آنچه را که می خوانیم به نیت قرآن می خوانیم و اگر اشتباه شد گویا گفته ایم که این سخن اشتباه از جانب خداست.
لازمه حرف شما این است که هیچ وقت قرآن نخوانید. چون هر زمانی که به روخوانی و روانخوانی قرآن اقدام کنید برای مدتی قرآن را اشتباه خواهید خواند. به علاوه اشتباه خواندن قرآن به صورت عمدی ناپسند است نه اشتباه خواندنی که سهوی و مقدمه صحیح خوانی باشد. پس توجیه بیان شده وجیه نمی باشد.
در روایت است که: اگر کسی در راه قرآن سختی ببیند ولی دست بر ندارد، خدای مهربان دو (برابر) به او پاداش می دهد. [۹۳]
چهارم. من در طول روز کار و فعالیت زیادی دارم. به گونه ای که یا باید به "تلاوت قرآن" برسم و یا به مطالعه ترجمه و تفسیر آن. کدامیک اولویت دارد تا همان را انجام دهم؟
پیشنهاد می شود که برنامه اصلی خود را برای تفسیر و معارف قرآن تنظیم کنید و تلاوت خود را در طول روز تقسیم نمایید. برای مثال فرض کنید در هر شبانه روز توان خواندن ۱۰ صفحه قرآن را دارید، به جای صرف حدود ۲۰ دقیقه به طور متمرکز، می توانید آن را در ۵ نوبت تلاوت کنید. در این صورت شما با صرف دو الی سه دقیقه در چند نوبت، مقدار مورد نظرتان را قرائت نموده اید.
پنجم. قرآن یکی از مصادیق "ذکر خدا" است [۹۴]. حال خود قرآن در جایی می فرماید: « با ذکر خدا (که یکی از مصداق های آن، تلاوت است) دلها به اطمینان و آرامش می رسد» [۹۵] ولی در جایی دیگر می فرماید: « با یاد خدا دلهای مومنان به لرزه می افتد» [۹۶]. آیا این دو آیه با هم سازگاری دارند؟ چگونه؟
۱- در برابر عوامل مادی آرامش میابد (چون خدا را حاضر و ناظر می بیند) ولی نسبت به انجام وظیفه نگران است. [۹۷] مثل جراح متخصصی که به علم و کار خود مطمئن است ولی باز در هنگام عمل شخصیّت مهمی دلهره دارد. و نیز همانند فرزندان، که هم به وجود والدین، احساس آرامش می کنند و هم از آنها حساب می برند. [۹۸]
۲- در آغاز انسان دلهره دارد ولی کم کم به آرامش می رسد. [۹۹]
ششم. گه گاه دیده می شود که بعضی از قاریان قرآن، عملکرد مناسبی ندارند. مرتکب برخی از گناهان و کارهای نازیبا می شوند. این چنین قرائتی که قاری را از امور ناپسند باز ندارد، چه ارزشی دارد؟ ما قرآن نمی خوانیم و گناه هم نمی کنیم!
ما هم کار این قاریان را ناشایست می دانیم. آن ها مسئولیت سنگین تری خواهند داشت. در سفارش پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به امیرالمومنین علیه السلام آمده است که: در دوزخ آسیابی آهنین است که با آن سرِ قاریان مجرم را آسیاب می کنند! چه بسا کسی قرآن را تلاوت کند ولی همان قرآن او را لعن و نفرین نماید! [۱۰۰]
با این همه هیچ گاه نباید عملکرد دیگران به رفتار ما جهت بدهد. باید میان رفتارهایی که از دیگران سر می زند تمایز قائل شد. علت ارتکاب گناهان، قرائت قرآن نیست که بخواهید از آن سر باز زنید، شما قرآن بخوانید و گناه هم نکنید تا برای دیگران الگوی مناسبی باشید. اگر این قاریان قرآن نمی خواندند چه بسا اوضاع نابسامان تری داشتند.

منابع جهت مطالعه بیشتر

۱- نرم افزار جامع التفاسیر- مرکز تحقیقات رایانه ای نور (جهت آشنایی بیشتر با معارف قرآنی)
۲- نرم افزار مجموعه آثار حجت الاسلام قرائتی- تولید مرکز تحقیقات رایانه ای نور
۳- آثار آیت الله جوادی آملی به ویژه کتاب قرآن در قرآن
۴- تارنمای رادیو معارف
۵- تارنمای موسسه جهانی سبطین علیهما السلام
۶- تارنمای پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، مرکز فرهنگ و معارف قرآن،دانشنامه موضوعی قرآن

فهرست منابع

۱- قرآن کریم
۲- شریف الرضی، محمد بن حسین، نهج البلاغه (للصبحی صالح)، ۱جلد، هجرت - قم، چاپ: اول، ۱۴۱۴ ق.
۳- علی بن الحسین علیه السلام، امام چهارم، الصحیفه السجادیه، ۱جلد، دفتر نشر الهادی - قم، چاپ: اول، ۱۳۷۶ش.
۴- مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی، بحار الأنوارالجامعه لدرر أخبار الأئمه الأطهار (ط - بیروت)، ۱۱۱جلد، دار إحیاء التراث العربی - بیروت، چاپ: دوم، ۱۴۰۳ ق.
۵- شیخ حر عاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعه إلی تحصیل مسائل الشریعه، ۳۰جلد، مؤسسه آل البیت علیهم السلام - قم، چاپ: اول، ۱۴۰۹ ق.
۶- کلینی، محمد بن یعقوب بن اسحاق، الکافی (ط - الإسلامیه)، ۸جلد، دار الکتب الإسلامیه - تهران، چاپ: چهارم، ۱۴۰۷ ق.
۷- ابن حیون، نعمان بن محمد مغربی، دعائم الإسلام و ذکر الحلال و الحرام و القضایا و الأحکام، ۲جلد، مؤسسه آل البیت علیهم السلام - قم، چاپ: دوم، ۱۳۸۵ق.
۸- فیض کاشانی، محمد محسن بن شاه مرتضی، الوافی، ۲۶جلد، کتابخانه امام أمیر المؤمنین علی علیه السلام - اصفهان، چاپ: اول، ۱۴۰۶ ق.
۹- منسوب به جعفربن محمد علیه السلام، امام ششم علیه السلام، مصباح الشریعه، ۱جلد، اعلمی - بیروت، چاپ: اول، ۱۴۰۰ق.
۱۰- شهید ثانی، زین الدین بن علی، شرح مصباح الشریعه / ترجمه عبد الرزاق گیلانی، ۱جلد، پیام حق - تهران، چاپ: اول، ۱۳۷۷ ش.
۱۱- فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی، تفسیر الصافی، ۵جلد، مکتبه الصدر - تهران، چاپ: دوم، ۱۴۱۵ ق.
۱۲- ابن بابویه، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، ۴جلد، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم - قم، چاپ: دوم، ۱۴۱۳ ق.
۱۳- نوری، حسین بن محمد تقی، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، ۲۸جلد، مؤسسه آل البیت علیهم السلام - قم، چاپ: اول، ۱۴۰۸ق.
۱۴- العروسی الحویزی، عبد علی بن جمعه، تفسیر نور الثقلین، ۵جلد، اسماعیلیان - قم، چاپ: چهارم، ۱۴۱۵ ق.
۱۵- ابن طاووس، علی بن موسی، الإقبال بالأعمال الحسنه فیما یعمل مره فی السنه (ط - الحدیثه)، ۳جلد، دفتر تبلیغات اسلامی - قم، چاپ: اول، ۱۳۷۶ش.
۱۶- حکیمی، محمدرضا و حکیمی، محمد و حکیمی، علی، الحیاه / ترجمه احمد آرام، ۶جلد، دفتر نشر فرهنگ اسلامی - تهران، چاپ: اول، ۱۳۸۰ش.
۱۷- طوسی، محمد بن الحسن، مصباح المتهجّد و سلاح المتعبّد، ۱جلد، مؤسسه فقه الشیعه - بیروت، چاپ: اول، ۱۴۱۱ ق.
۱۸- طبرسی، حسن بن فضل، مکارم الأخلاق، ۱جلد، الشریف الرضی - قم، چاپ: چهارم، ۱۴۱۲ ق / ۱۳۷۰ ش.
۱۹- بحرانی، سید هاشم بن سلیمان، البرهان فی تفسیر القرآن، ۵جلد، مؤسسه بعثه - قم، چاپ: اول، ۱۳۷۴ ش.
۲۰- ابن أبی الحدید، عبد الحمید بن هبه الله، شرح نهج البلاغه لابن أبی الحدید، ۱۰جلد، مکتبه آیه الله المرعشی النجفی - قم، چاپ: اول، ۱۴۰۴ق.
۲۱- تمیمی آمدی، عبد الواحد بن محمد، غرر الحکم و درر الکلم (مجموعه من کلمات و حکم الإمام علی علیه السلام)، ۱جلد، دار الکتاب الإسلامی - قم، چاپ: دوم، ۱۴۱۰ ق.
۲۲- تمیمی آمدی، عبد الواحد بن محمد، تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، ۱جلد، دفتر تبلیغات - ایران ؛ قم، چاپ: اول، ۱۳۶۶ش.
۲۳- ابن بابویه، محمد بن علی، علل الشرائع، ۲جلد، کتاب فروشی داوری - قم، چاپ: اول، ۱۳۸۵ش / ۱۹۶۶م.
۲۴- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، اجتماعی و اجتهادی، ناشر: دار الکتب الإسلامیه، مکان چاپ: تهران، سال چاپ: ۱۳۷۴ ش، نوبت چاپ: اول
۲۵- قرائتی محسن، تفسیر نور، اجتماعی و تربیتی، ناشر: مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، مکان چاپ: تهران، سال چاپ: ۱۳۸۳ ش، نوبت چاپ: یازدهم
۲۶- موسوی همدانی سید محمد باقر، ترجمه تفسیر المیزان، قرآن به قرآن و اجتهادی، ناشر: دفتر انتشارات اسلامی جامعه ی مدرسین حوزه علمیه قم، مکان چاپ: قم، سال چاپ: ۱۳۷۴ ش، نوبت چاپ: پنجم ۲۷- صالح قنادی، دفتر پنجم(قرآن شناسی) پرسش ها و پاسخ های دانشجویی، ۱جلد، دفتر نشر معارف - قم، چاپ: دهم، 1389.
۲۸- علامی ابوالفضل، آداب تلاوت قرآن، موسسه انتشارات حضور، قم، ویرایش دوم، چاپ اول ۱۳۸۲
۲۹- حاتم پور کرمانی، محمدرضا، ویژگیهای قرآن و آداب تلاوت، ناشر: زعیم، تهران، چاپ اول ۱۳۸۹
۳۰- شجاعی محمد، مقالات، ناشر: سروش (انتشارات صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران)، تهران، چاپ هفتم ۱۳۸۸
۳۱- مرتضی مطهری، مجموعه آثار (نبوت)، از نرم افزار مجموعه آثار شهید مطهری، تولیدی موسسه تحقیقات رایانه ای نور، قم
۳۲- بستانی، فؤاد افرام، فرهنگ ابجدی، ۱جلد، انتشارات اسلامی - تهران، چاپ: دوم، ۱۳۷۵ش.
۳۳- عسکری، حسن بن عبدالله، الفروق فی اللغه، ۱جلد، دار الآفاق الجدیده - بیروت، چاپ: اول، ۱۴۰۰ق.
۳۴- تارنمای رادیو معارف

پانویس

  1. - عَنْ جَابِرِ بْنِ یَزِیدَ قَالَ: قَالَ أَبُو الْوَرْدِ وَ أَنَا حَاضِرٌ لِمُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ ع قُلْتُ أَخْبِرْنِی عَنْ أَفْضَلِ مَا عُبِدَ اللَّهُ بِهِ فَقَالَ: .... وَ الصَّبْرُ عَلَی تِلَاوَهِ الْقُرْآنِ . بحار الأنوار (ط - بیروت) ؛ ج 40 ؛ ص61
  2. - قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص: إِذَا الْتَبَسَتْ عَلَیْکُمُ الْفِتَنُ کَقِطَعِ اللَّیْلِ الْمُظْلِمِ فَعَلَیْکُمْ بِالْقُرْآنِ ... وَ مَنْ جَعَلَهُ أَمَامَهُ قَادَهُ إِلَی الْجَنَّهِ- وَ مَنْ جَعَلَهُ خَلْفَهُ سَاقَهُ إِلَی النَّارِ- وَ هُوَ الدَّلِیلُ یَدُلُّ عَلَی خَیْرِ سَبِیلٍ .... [فِیهِ ] مَصَابِیحُ الْهُدَی... . وسائل الشیعه ؛ ج 6 ؛ ص171
  3. - عَنْ مُعَاوِیَهَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع یَقُولُ کَانَ فِی وَصِیَّهِ النَّبِیِّ ص لِعَلِیٍّ ع أَنْ قَالَ یَا عَلِیُّ أُوصِیکَ فِی نَفْسِکَ بِخِصَالٍ فَاحْفَظْهَا عَنِّی ثُمَّ قَالَ اللَّهُمَّ أَعِنْه ....... وَ عَلَیْکَ بِتِلَاوَهِ الْقُرْآنِ عَلَی کُلِّ حَال . الکافی (ط - الإسلامیه) ؛ ج 8 ؛ ص79
  4. - عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (الامام الصادق) ع: یَنْبَغِی لِلْمُؤْمِنِ أَنْ لَا یَمُوتَ حَتَّی یَتَعَلَّمَ الْقُرْآنَ أَوْ یَکُونَ فِی تَعْلِیمِهِ. الکافی (ط - الإسلامیه)، ج 2، ص: 607
  5. - سوره صافات آیه 3
  6. - وَقَالَ الرَّسُولُ يَا رَبِّ إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هَذَا الْقُرْآنَ مَهْجُورًا . فرقان 30
  7. - عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: ثَلَاثَهٌ یَشْکُونَ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مَسْجِدٌ خَرَابٌ لَا یُصَلِّی فِیهِ أَهْلُهُ وَ عَالِمٌ بَیْنَ جُهَّالٍ وَ مُصْحَفٌ مُعَلَّقٌ قَدْ وَقَعَ عَلَیْهِ الْغُبَارُ لَا یُقْرَأُ فِیهِ. الکافی (ط - الإسلامیه) ؛ ج 2 ؛ ص613
  8. - وَرَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلًا (مزمل 4 )
  9. - منبع: سایت رادیو قرآن
  10. - فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ مزمل 20
  11. - مزمل 4
  12. - عَنْ عَلِیٍّ ع: أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ وَرَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلًا قَالَ : ..... قِفُوا عِنْدَ عَجَائِبِهِ وَ حَرِّکُوا بِهِ الْقُلُوبَ وَ لَا یَکُنْ هَمُّ أَحَدِکُمْ آخِرَ السُّوَرِ. دعائم الإسلام ج 1 ص 161. و همچنین بحار الأنوار (ط - بیروت) ؛ ج 82 ؛ ص50
  13. - اللَّهُمَ فَإِذْ أَفَدْتَنَا الْمَعُونَهَ عَلَی تِلَاوَتِهِ، وَ سَهَّلْتَ جَوَاسِیَ أَلْسِنَتِنَا بِحُسْنِ عِبَارَتِهِ، فَاجْعَلْنَا مِمَّنْ یَرْعَاهُ حَقَّ رِعَایَتِهِ. الصحیفه السجادیه ؛ ؛ ص176 و نیز: قال أمیر المؤمنین علیه السلام فی وصیته لابنه محمد بن الحنفیه رضی اللَّه عنه : و علیک بتلاوه القرآن و العمل به و لزوم فرائضه و شرائعه و حلاله و حرامه و أمره و نهیه و التهجد به و تلاوته فی لیلک و نهارک... . الوافی ؛ ج 26 ؛ صص 23 تبل3-229
  14. - عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: قُرَّاءُ الْقُرْآنِ ثَلَاثَهٌ رَجُلٌ قَرَأَ الْقُرْآنَ فَاتَّخَذَهُ بِضَاعَهً وَ اسْتَدَرَّ بِهِ الْمُلُوکَ وَ اسْتَطَالَ بِهِ عَلَی النَّاسِ. وَ رَجُلٌ قَرَأَ الْقُرْآنَ فَحَفِظَ حُرُوفَهُ وَ ضَیَّعَ حُدُودَهُ وَ أَقَامَهُ إِقَامَهَ الْقِدْحِ- فَلَا کَثَّرَ اللَّهُ هَؤُلَاءِ مِنْ حَمَلَهِ الْقُرْآنِ. وَ رَجُلٌ قَرَأَ الْقُرْآنَ فَوَضَعَ دَوَاءَ الْقُرْآنِ عَلَی دَاءِ قَلْبِهِ. فَأَسْهَرَ بِهِ لَیْلَهُ وَ أَظْمَأَ بِهِ نَهَارَهُ وَ قَامَ بِهِ فِی مَسَاجِدِهِ وَ تَجَافَی بِهِ عَنْ فِرَاشِهِ فَبِأُولَئِکَ یَدْفَعُ اللَّهُ الْعَزِیزُ الْجَبَّارُ الْبَلَاءَ وَ بِأُولَئِکَ یُدِیلُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِنَ الْأَعْدَاءِ وَ بِأُولَئِکَ یُنَزِّلُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ الْغَیْثَ مِنَ السَّمَاءِ فَوَ اللَّهِ لَهَؤُلَاءِ فِی قُرَّاءِ الْقُرْآنِ أَعَزُّ مِنَ الْکِبْرِیتِ الْأَحْمَرِ. الکافی (ط - الإسلامیه) ؛ ج 2 ؛ ص627
  15. - مِصْبَاحُ الشَّرِیعَهِ، قَالَ الصَّادِقُ ع مَنْ قَرَأَ الْقُرْآنَ وَ لَمْ یَخْضَعْ لِلَّهِ وَ لَمْ یَرِقَّ قَلْبُهُ وَ لَا یَکْتَسِی حُزْناً وَ وَجَلًا فِی سِرِّهِ فَقَدِ اسْتَهَانَ بِعَظِیمِ شَأْنِ اللَّهِ تَعَالَی وَ خَسِرَ خُسْراناً مُبِیناً. فَقَارِئُ الْقُرْآنِ یَحْتَاجُ إِلَی ثَلَاثَهِ أَشْیَاءَ قَلْبٍ خَاشِعٍ وَ بَدَنٍ فَارِغٍ وَ مَوْضِعٍ خَالٍ. بحار الأنوار (ط - بیروت) ؛ ج 82 ؛ ص43
  16. - فَإِذَا خَشَعَ لِلَّهِ قَلْبُهُ فَرَّ مِنْهُ الشَّیْطَانُ الرَّجِیمُ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّیْطانِ الرَّجِیمِ . بحار الأنوار (ط - بیروت) ؛ ج 82 ؛ ص43
  17. - وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُهَا. هود- 66
  18. - وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ . لقمان- 34
  19. - ذَرْهُمْ يَأْكُلُوا وَيَتَمَتَّعُوا وَيُلْهِهِمُ الْأَمَلُ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ . حجر 3
  20. - فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ. هود 105
  21. - نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا (زخرف 32)
  22. - «فَعَلَهُ رِئاءً و سُمْعَهً»: آن کار را کرد تا{دیگران} ببینند و بشنوند. فرهنگ ابجدی ؛ متن ؛ ص499
  23. - وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا(کهف 110)
  24. - مطلبی که در میان کمانک آمده، راهکاری است از آیت الله بهجت ره برای درمان ریا؛ که قطعه ی تصویری آن موجود است.
  25. - مَا عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَمَا عِنْدَ اللَّهِ بَاقٍ (نحل 96)
  26. - إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ (حجرات- 13)
  27. - وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ (طلاق- 3، 2) یعنی هرکس تقوا داشته باشد خداوند راه رهایی را پیش رویش قرار می دهد و از جایی که گمان نمی برد، او را روزی می دهد.
  28. - شرح مصباح الشریعه / ترجمه عبد الرزاق گیلانی، صص: 113 و 114 (به همراه بازگردان عبارات به فارسی روان و اندکی تصرف)
  29. - وَ إِذَا تَفَرَّغَ نَفْسُهُ مِنَ الْأَسْبَابِ تَجَرَّدَ قَلْبُهُ لِلْقِرَاءَهِ فَلَا یَعْتَرِضُهُ عَارِضٌ فَیُحْرَمَ بَرَکَهَ نُورِ الْقُرْآنِ وَ فَوَائِدَهُ. وَ إِذَا اتَّخَذَ مَجْلِساً خَالِیاً وَ اعْتَزَلَ مِنَ الْخَلْقِ بَعْدَ أَنْ أَتَی بِالْخَصْلَتَیْنِ الْأَوَّلَتَیْنِ اسْتَأْنَسَ رُوحُهُ وَ سِرُّهُ بِاللَّهِ وَ وَجَدَ حَلَاوَهَ مُخَاطَبَاتِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ عِبَادَهُ الصَّالِحِینَ وَ عَلِمَ لُطْفَهُ بِهِمْ وَ مَقَامَ اخْتِصَاصِهِ لَهُمْ بِفُنُونِ کَرَامَاتِهِ وَ بَدَائِعِ إِشَارَاتِهِ. فَإِذَا شَرِبَ کَأْساً مِنْ هَذَا الْمَشْرُوبِ لَا یَخْتَارُ عَلَی ذَلِکَ الْحَالِ حَالًا وَ لَا عَلَی ذَلِکَ الْوَقْتِ وَقْتاً بَلْ یُؤْثِرُهُ عَلَی کُلِّ طَاعَهٍ وَ عِبَادَهٍ لِأَنَّ فِیهِ الْمُنَاجَاهَ مَعَ الرَّبِّ بِلَا وَاسِطَهٍ. بحار الأنوار (ط - بیروت) ؛ ج 82 ؛ ص43
  30. - مصباح الشریعه ص 13 و 14- همچنین: تفسیر الصافی ؛ ج 1 ؛ ص73
  31. - وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكُمْ نُورًا مُبِينًا (نساء 174)
  32. - رُوِیَ فِی خَبَرٍ آخَرَ: أَنَّ الْوُضُوءَ عَلَی الْوُضُوءِ نُورٌ عَلَی نُور. من لا یحضره الفقیه ؛ ج 1 ؛ ص41
  33. - اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ. نور 35
  34. - آداب تلاوت قرآن- ص 19-21
  35. - عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (ع) قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص): " نَظِّفُوا طَرِیقَ الْقُرْآنِ. قِیلَ: یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَا طَرِیقُ الْقُرْآنِ؟ قَالَ: أَفْوَاهُکُمْ. قِیلَ: بِمَا ذَا؟ قَالَ: بِالسِّوَاکِ". وسائل الشیعه، ج 2، ص 22.
  36. - قَال النَّبِیُّ (ص): أَفْضَلُ الْعِبَادَهِ الْقِرَاءَهُ فِی الْمُصْحَفِ . مستدرک الوسائل، ج 4، ص 267.
  37. - داستان های شگفت، ص 63-72، نقل از آداب تلاوت قرآن ص60-61
  38. - النَّظَرُ إِلَی الْمُصْحَفِ مِنْ غَیْرِ قِرَاءَهٍ عِبَادَه. وسائل الشیعه ؛ ج 6 ؛ ص205-- الوافی ؛ ج 12 ؛ ص39
  39. - قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ (الصادق) ع : .... لَیْسَ شَیْ ءٌ أَشَدَّ عَلَی الشَّیْطَانِ مِنَ الْقِرَاءَهِ فِی الْمُصْحَفِ نَظَراً. بحار الأنوار (ط - بیروت) ؛ ج 89 ؛ ص204
  40. - ر.ک مقالات ج 3ص
  41. - عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ النَّبِیُّ ص: لِکُلِّ شَیْ ءٍ حِلْیَهٌ وَ حِلْیَهُ الْقُرْآنِ الصَّوْتُ الْحَسَنُ. الکافی (ط - الإسلامیه)، ج 2، ص: 615- و روایات دیگر با همین مضمون
  42. - عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: أَعْرِبِ الْقُرْآنَ فَإِنَّهُ عَرَبِیٌ . الکافی (ط - الإسلامیه) ؛ ج 2 ؛ ص615- و نیز ر.ک ص 614
  43. - عن النبی صلی الله علیه و آله وسلم: اقْرَؤُا الْقُرْآنَ بِأَلْحَانِ الْعَرَبِ وَ أَصْوَاتِهَا، وَ إِیَّاکُمْ وَ لُحُونَ أَهْلِ الْفِسْقِ وَ أَهْلِ الْکَبَائِرِ، فَإِنَّهُ سَیَجِی ءُ مِنْ بَعْدِی أَقْوَامٌ یُرَجِّعُونَ الْقُرْآنَ تَرْجِیعَ الْغِنَاءِ وَ النَّوْحِ وَ الرَّهْبَانِیَّهِ، لَا یَجُوزُ تَرَاقِیَهُمْ، قُلُوبُهُمْ مَقْلُوبَهٌ، وَ قُلُوبُ مَنْ یُعْجِبُهُ شَأْنُهُمْ. هدایه الأمه إلی أحکام الأئمه علیهم السلام ؛ ج-3 ؛ ص74 - و نیز تفسیر نور الثقلین ؛ ج 3 ؛ ص169
  44. - نبوت. صص 229-236
  45. - عَنِ الزُّهْرِیِّ قَالَ: قُلْتُ لِعَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ ع أَیُّ الْأَعْمَالِ أَفْضَلُ؟ قَالَ: الْحَالُ الْمُرْتَحِلُ. قُلْتُ: وَ مَا الْحَالُ الْمُرْتَحِلُ؟ قَالَ: فَتْحُ الْقُرْآنِ وَ خَتْمُهُ، کُلَّمَا جَاءَ بِأَوَّلِهِ ارْتَحَلَ فِی آخِرِه . الکافی (ط - الإسلامیه) ؛ ج 2 ؛ ص605
  46. - عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ ع قَالَ: .... وَ إِنْ خَتَمَ الْقُرْآنَ .... وَ کَانَتْ لَهُ دَعْوَهٌ مُجَابَهٌ وَ کَانَ خَیْراً لَهُ مِمَّا بَیْنَ السَّمَاءِ إِلَی الْأَرْضِ. الکافی (ط - الإسلامیه) ؛ ج 2 ؛ ص611
  47. - مقالات، جلد 3، ص 105 - 106
  48. - آیا پاداش (و پاسخ) نیکی جز نیکی است؟ (الرحمن60)
  49. - عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْمُغِیرَهِ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ ع قَالَ: قُلْتُ لَهُ: ..... فَکَانَ أَبِی یَخْتِمُهُ أَرْبَعِینَ خَتْمَهً فِی شَهْرِ رَمَضَانَ ثُمَّ خَتَمْتُهُ بَعْدَ أَبِی فَرُبَّمَا زِدْتُ وَ رُبَّمَا نَقَصْتُ ..... فَإِذَا کَانَ فِی یَوْمِ الْفِطْرِ جَعَلْتُ لِرَسُولِ اللَّهِ ص خَتْمَهً وَ لِعَلِیٍّ ع أُخْرَی وَ لِفَاطِمَهَ ع أُخْرَی ثُمَّ لِلْأَئِمَّهِ ع حَتَّی انْتَهَیْتُ إِلَیْکَ فَصَیَّرْتُ لَکَ وَاحِدَهً، مُنْذُ صِرْتُ فِی هَذَا الْحَالِ فَأَیُّ شَیْ ءٍ لِی بِذَلِکَ ؟ قَالَ: لَکَ بِذَلِکَ أَنْ تَکُونَ مَعَهُمْ یَوْمَ الْقِیَامَهِ. قُلْتُ: اللَّهُ أَکْبَرُ فَلِی بِذَلِکَ؟ قَالَ: " نَعَمْ " ثَلَاثَ مَرَّاتٍ. الکافی (ط - الإسلامیه) ؛ ج 2 ؛ ص618
  50. - الإقبال بالأعمال الحسنه (ط - الحدیثه) ؛ ج 1 ؛ ص231 و 232 -- یعنی: خدایا! گواهی می دهم که این کتاب فرو فرستاده از سوی تو است بر پیامبرت محمد بن عبد الله، و کلام ناطق تو بر زبان پیامبر است، که آن را راهنمایی از خود برای آفریدگانت قرار دادی، و ریسمانی که میان تو و بندگانت پیوسته است، خدایا! من عهد نامه تو و کتاب تو را باز کردم. خدایا! نگاه کردن مرا در آن عبادت، و خواندنم را اندیشیدن، و اندیشیدنم را مایه عبرت گرفتن ساز، و مرا از کسانی قرار ده که از اندرزهای تو در آن پند گیرم، و از نافرمانی تو دوری گزینم. و هنگام خواندن آن بر گوش من مهر مزن، و بر چشمانم پرده میفکن. و خواندنم را خواندنی بدون تدبیر و اندیشیدن مساز؛ بلکه چنان کن که در آیات و احکام آن بیندیشم، و شرایع دین تو را بپذیرم. و نگریستن مرا در آن غفلت و خواندنم را بیهوده خوانی قرار نده، که تو مهربان و بخشنده ای. الحیاه / ترجمه احمد آرام ؛ ج 2 ؛ ص242
  51. - فَأَخْبِرْنِی مَا ابْتِدَاءُ الْقُرْآنِ وَ مَا خَتْمُهُ ؟ قَالَ: یَا ابْنَ سَلَامٍ ابْتِدَاؤُهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ وَ خَتْمُهُ صَدَقَ اللَّهُ الْعَلِیُّ الْعَظِیم . بحار الأنوار (ط - بیروت) ؛ ج 57 ؛ ص243 امام صادق علیه السلام در روایتی که مربوط به عمل ام داوود در نیمه ماه رجب است فرمودند: پس از خواندن سوره ها در حالی که رو به قبله هستی بگو: صَدَقَ اللَّهُ الْعَظِیمُ الَّذِی لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْحَیُّ الْقَیُّوم ..... .مصباح المتهجد و سلاح المتعبد، ج 2، ص: 807
  52. - بحار الأنوار (ط - بیروت) ؛ ج 89 ؛ ص207 - یعنی: خدایا! کتابت را - که به آن سفارش کرده بودی - خواندم، همان کتابی را که بر پیامبر راستگویت فرستادی. خدایا من را از کسانی قرار بده ( که دقیقا تسلیم حرفهایش هستند و به آنها دل می دهند یعنی) حلالش را حلال می دانند و حرامش را حرام. به همه آیاتش در عمل ایمان دارند. در قبر و هنگام محشور شدن آن را انیس و مونسم قرار ده. من را از افرادی قرار ده که با خواندن هر آیه از آن در اعلی علیین درجه ای صعود می کنند. ای مدیر و مدبر همه عالم ها این دعایم را مستجاب گردان!
  53. - مکارم الأخلاق ؛ ؛ ص342
  54. - مصباح المتهجد و سلاح المتعبد ؛ ج 1 ؛ ص323
  55. - سوره مزمل، آیه 4
  56. - عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع: فِی قَوْلِهِ تَعَالَی « وَرَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلًا  » قَالَ: هُوَ أَنْ تَتَمَکَّثَ فِیهِ وَ تُحَسِّنَ بِهِ صَوْتَکَ. وسائل الشیعه ؛ ج 6 ؛ ص207 و 208
  57. - عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّ الْقُرْآنَ نَزَلَ بِالْحُزْنِ فَاقْرَءُوهُ بِالْحُزْنِ. الکافی (ط - الإسلامیه) ؛ ج 2 ؛ ص614
  58. - عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَوْحَی إِلَی مُوسَی بْنِ عِمْرَانَ ع إِذَا وَقَفْتَ بَیْنَ یَدَیَّ فَقِفْ مَوْقِفَ الذَّلِیلِ الْفَقِیرِ وَ إِذَا قَرَأْتَ التَّوْرَاهَ فَأَسْمِعْنِیهَا بِصَوْتٍ حَزِینٍ. الکافی (ط - الإسلامیه)، ج 2، ص: 615
  59. - فَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ (نحل 98)
  60. - مقالات، جلد3، ص108
  61. - لَوْ أَنْزَلْنَا هَذَا الْقُرْآنَ عَلَى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خَاشِعًا مُتَصَدِّعًا مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ . حشر 21
  62. - عن الصادق علیه السلام أنه قال: وَ اللَّهِ لَقَد تَجَلَی اللَّهُ لِخَلقِه فِی کَلَامِه وَ لَکِن لَا یُبصِرُونَ. تفسیر الصافی ؛ ج 1 ؛ ص73
  63. - محجه البیضاء، جلد 2، ص 219، نقل از کتاب آداب تلاوت اثر ابوالفضل علامی، ص 138
  64. - و کان عِکرِمَه بن أبی جهل إذا نشر المصحف غُشی علیه ، و یقول: هذا کلام ربی . البرهان فی تفسیر القرآن ؛ ج 2 ؛ ص778
  65. - عن الصادق علیه السلام: ..... تَفَکَّرْ فِی أَمْثَالِهِ وَ مَوَاعِظِهِ. مصباح الشریعه ص 13 و 14
  66. - سَمِعْتُ عَلِیَّ بْنَ الْحُسَیْنِ (ع) یَقُولُ:" آیَاتُ الْقُرْآنِ خَزَائِنُ فَکُلَّمَا فُتِحَتْ خِزَانَهٌ یَنْبَغِی لَکَ أَنْ تَنْظُرَ مَا فِیهَا". الکافی، ج 2، ص 609
  67. -لَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ. (واقعه 79)
  68. - قَالَ النبی ص: رُبَّ تَالٍ لِلْقُرْآنِ وَ الْقُرْآنُ یَلْعَنُه . مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل ؛ ج 4 ؛ ص249
  69. - عَنِ الصَّادِقِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ قَالَ: مَنْ قَرَأَ الْقُرْآنَ یَأْکُلُ بِهِ النَّاسَ جَاءَ یَوْمَ الْقِیَامَهِ وَ وَجْهُهُ عَظْمٌ لَا لَحْمَ فِیهِ . بحار الأنوار (ط - بیروت) ؛ ج 89 ؛ ص181
  70. - وَسِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى جَهَنَّمَ زُمَرًا حَتَّى إِذَا جَاءُوهَا فُتِحَتْ أَبْوَابُهَا وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَتْلُونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِ رَبِّكُمْ وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا قَالُوا بَلَى وَلَكِنْ حَقَّتْ كَلِمَةُ الْعَذَابِ عَلَى الْكَافِرِينَ (71)
    قِيلَ ادْخُلُوا أَبْوَابَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ(72)
    وَسِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ زُمَرًا حَتَّى إِذَا جَاءُوهَا وَفُتِحَتْ أَبْوَابُهَا وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا سَلَامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوهَا خَالِدِينَ (73)
    وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنَا وَعْدَهُ وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشَاءُ فَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ (74)
    وَتَرَى الْمَلَائِكَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَقِيلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ (75)
  71. - عَنِ الصَّادِقِ ع قَالَ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص أَتَی شَبَاباً مِنَ الْأَنْصَارِ- فَقَالَ إِنِّی أُرِیدُ أَنْ أَقْرَأَ عَلَیْکُمْ فَمَنْ بَکَی فَلَهُ الْجَنَّهُ فَقَرَأَ آخِرَ الزُّمَرِ وَ سِیقَ الَّذِینَ کَفَرُوا إِلی جَهَنَّمَ زُمَراً- إِلَی آخِرِ السُّورَهِ. فَبَکَی الْقَوْمُ جَمِیعاً إِلَّا شَابّاً. فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ! قَدْ تَبَاکَیْتُ فَمَا قَطَرَتْ عَیْنِی. قَالَ إِنِّی مُعِیدٌ عَلَیْکُمْ فَمَنْ تَبَاکَی فَلَهُ الْجَنَّهُ. قَالَ: فَأَعَادَ عَلَیْهِمْ فَبَکَی الْقَوْمُ وَ تَبَاکَی الْفَتَی فَدَخَلُوا الْجَنَّهَ جَمِیعاً. وسائل الشیعه ؛ ج 6 ؛ ص219
  72. - برای دیدن داستانی دیگر پیرامون همین مساله ر.ک مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل ؛ ج 4 ؛ ص270 و 271 : مَرَّ عَلَیْنَا سَعْدُ بْنُ أَبِی وَقَّاصٍ فَأَتَیْتُهُ مُسَلِّماً عَلَیْهِ ... .
  73. - عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ ع قَالَ: سَبْعَهٌ لَا یَقْرَءُونَ الْقُرْآنَ الرَّاکِعُ وَ السَّاجِدُ وَ فِی الْکَنِیفِ وَ فِی الْحَمَّامِ وَ الْجُنُبُ وَ النُّفَسَاءُ وَ الْحَائِضُ. وسائل الشیعه ؛ ج 6 ؛ ص246
  74. - عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنِ اسْتَمَعَ حَرْفاً مِنْ کِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ غَیْرِ قِرَاءَهٍ کَتَبَ اللَّهُ لَهُ حَسَنَهً وَ مَحَا عَنْهُ سَیِّئَهً وَ رَفَعَ لَهُ دَرَجَه. الکافی (ط - الإسلامیه) ؛ ج 2 ؛ ص612
  75. - وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ . سوره اعراف، آیه 204 الاستماع هو استفاده المسموع بالاصغاء الیه لیفهم و لهذا لا یقال ان الله یستمع . الفروق فی اللغه ؛ ؛ ص81
  76. - اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتَابًا مُتَشَابِهًا مَثَانِيَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ.
    و نیز: إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ انفال آیه 2
  77. - وَإِذَا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آيَاتُهُ زَادَتْهُمْ إِيمَانًا . (انفال آیه 2)
  78. - عن مولانا جعفر الصادق ع: طَلَبْتُ الْأُنْسَ فَوَجَدْتُهُ فِی قِرَاءَهِ الْقُرْآن . مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل ؛ ج 12 ؛ ص174
  79. - الکافی (ط - الإسلامیه) ؛ ج 2 ؛ ص613 ( مُتِّعَ بِبَصَرِهِ )
  80. - عَنِ النَّبِیِّ ص قَالَ: إِنَّ الْقُلُوبَ تَصْدَأُ .... قِرَاءَهُ الْقُرْآنِ وَ ذِکْرُ الْمَوْت. مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل ؛ ج 2 ؛ ص104
  81. - عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ ع قَالَ: شَکَا رَجُلٌ إِلَی النَّبِیِّ ص وَجَعاً فِی صَدْرِهِ فَقَالَ ص اسْتَشْفِ بِالْقُرْآنِ... . الکافی (ط - الإسلامیه)، ج 2، ص: 600 - اسْتَشْفُوا بِهِ فَإِنَّهُ شِفَاءُ الصُّدُورِ (257/ 2). تصنیف غرر الحکم و درر الکلم ؛ ؛ ص111
  82. - تصنیف غرر الحکم و درر الکلم ؛ ؛ ص111- ( شَافِعٌ مُشَفَّعٌ )
  83. - بِهِ تَشْرَحُ الصُّدُورُ وَتَسْتَنیرُ السّرآئرُ. غرر و درر موضوعی، باب القرآن، ص 320.

    7- مراد از شرح صدر رسول خدا (ص) گستردگی و وسعت نظر وی است، به طوری که ظرفیت تلقی وحی را داشته باشد، و نیز نیروی تبلیغ آن و تحمل ناملایماتی را که در این راه می بیند داشته باشد، و به عبارتی دیگر نفس شریف آن جناب را طوری نیرومند کند که نهایت درجه استعداد را برای قبول افاضات الهی پیدا کند. ترجمه المیزان، ج 20، ص: 530 ذیل آیه أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ ( سوره شرح 1 )- همچنین تفسیر نمونه، ج 27، صص: 122 و 121
  84. - .... تُخَفِّفُ الْعَذَابَ عَنِ الْوَالِدَیْنِ وَ لَوْ کَانَا کَافِرَیْنِ. الکافی (ط - الإسلامیه) ؛ ج 2 ؛ ص613
  85. - قَالَ النَّبِیُّ ص: نَوِّرُوا بُیُوتَکُمْ بِتِلَاوَهِ الْقُرْآنِ وَ لَا تَتَّخِذُوهَا قُبُوراً .... فَإِنَّ الْبَیْتَ إِذَا کَثُرَ فِیهِ تِلَاوَهُ الْقُرْآنِ کَثُرَ خَیْرُهُ... . الکافی (ط - الإسلامیه) ؛ ج 2 ؛ ص610 - همچنین: الکافی (ط - الإسلامیه) ؛ ج 2 ؛ ص610 ( تَحْضُرُهُ الْمَلَائِکَهُ وَ تَهْجُرُهُ الشَّیَاطِینُ )
  86. - قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ع: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی لَیَهُمُّ بِعَذَابِ أَهْلِ الْأَرْضِ جَمِیعاً حَتَّی لَا یُرِیدَ أَنْ یُحَاشِیَ مِنْهُمْ أَحَداً إِذَا عَمِلُوا بِالْمَعَاصِی وَ اجْتَرَحُوا السَّیِّئَاتِ فَإِذَا نَظَرَ إِلَی الشِّیبِ نَاقِلِی أَقْدَامِهِمْ إِلَی الصَّلَوَاتِ وَ الْوِلْدَانِ یَتَعَلَّمُونَ الْقُرْآنَ رَحِمَهُمْ وَ أَخَّرَ عَنْهُمْ ذَلِک . علل الشرائع ؛ ج 2 ؛ ص521
  87. - عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ: لِکُلِّ شَیْ ءٍ رَبِیعٌ وَ رَبِیعُ الْقُرْآنِ شَهْرُ رَمَضَانَ. الکافی (ط - الإسلامیه)، ج 2، ص: 630
  88. - أَمَّا اللَّیْلَ فَصَافُّونَ أَقْدَامَهُمْ، تَالِینَ لِأَجْزَاءِ الْقُرْآنِ، یُرَتِّلُونَهَا تَرْتِیلًا، یُحَزِّنُونَ بِهِ أَنْفُسَهُمْ. نهج البلاغه (للصبحی صالح)، ص: 304
  89. - جهت مطالعه پاداش و تاثیرات تلاوت. ر.ک بخشهای "پاداش تلاوت" و "آثار تلاوت"
  90. - نهج البلاغه (للصبحی صالح) ؛ ؛ ص31
  91. - فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ . مزمل 20
  92. - دست کم به اندازه دروسی مثل ریاضی و فیزیک
  93. - عن الامام الصادق ع: مَنْ شُدِّدَ عَلَیْهِ فِی الْقُرْآنِ کَانَ لَهُ أَجْرَانِ وَ مَنْ یُسِّرَ عَلَیْهِ کَانَ مَعَ الْأَوَّلِینَ. الکافی (ط - الإسلامیه)، ج 2، ص: 607 و 606
  94. - إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ عن امیرالمومنین علیه السلام: أفْضَلُ الذِّکْرِ ألْقُرْآنُ، بِهِ تَشْرَحُ الصُّدُورُ وَ تَسْتَنیرُ السّرآئرُ. غرر و درر موضوعی، باب القرآن، ص 320.
  95. - أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ . رعد 28
  96. - إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ(انفال آیه 2) و همچنین ر.ک سوره حج آیه 35
  97. - . تفسیر نمونه، ج 10، ص: 215 نقل به مضمون.
  98. - تفسیر نور، ج 6، ص: 230
  99. - تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ. زمر 23 -- تفسیر نور، ج 6، ص: 230
  100. - قَالَ النَّبِیُّ ص فِی وَصِیَّتِهِ : یَا عَلِیُّ إِنَّ فِی جَهَنَّمَ رَحًی مِنْ حَدِیدٍ تُطْحَنُ بِهَا رُءُوسُ الْقُرَّاءِ وَ الْعُلَمَاءِ الْمُجْرِمِینَ: وَ قَالَ ص: رُبَّ تَالٍ لِلْقُرْآنِ وَ الْقُرْآنُ یَلْعَنُه . مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل ؛ ج 4 ؛ ص249