فرهنگ مصادیق:تفکّر

از پژوهشکده امر به معروف
(تغییرمسیر از تفکّر)
پرش به: ناوبری، جستجو
تفکّر

کتب مرتبط

ردیف عنوان
۱ چرا باید فکر کنیم

مقالات مرتبط

ردیف عنوان
۱ احادیث تفکر
۲ تفکر - ویکی پدیا
۳ تفکر به روش نوابغ
۴ مفهوم اسرار آمیز خلاقیت

مصادیق مرتبط

ردیف عنوان

چندرسانه‌ای مرتبط

ردیف عنوان

مرتبط‌های بوستان

ردیف عنوان

نرم‌افزارهای مرتبط

ردیف عنوان

تفکر - ویکی فقه

مقدمه

اندیشیدن را تفکّر گویند و از این عنوان به مناسبت در باب های طهارت، صلات، جهاد و امر به معروف و نهی از منکر یاد شده است.

معنا

تفکر مصدر باب تفعّل، یا اسم مصدر باب تفعیل (تفکیر) [۱] از ریشه «ف ـ ک ـ ر»، در لغت به معنای تأمل [۲] و در اصطلاح، تصرف قلب در معانی اشیا برای ادراک مطلوب است. [۳] فکر نیز از همین ریشه و در لغت به معنای تأمل [۴] و در اصطلاح حرکت نفس از مطالب (مجهولات) تصوری و تصدیقی به مبادی [۵] و سیر در معلومات موجود است تا مجهولاتی که ملازم با آن هایند معلوم گردند [۶] این حرکت، نفس را برای افاضه صور عقلی از مبدأ قدسی آماده می کند [۷] نیز فکر، نیرویی است در شخص که برای طلب معنا، در امری دقیق و باریک می گردد و تفکر جولان این نیرو بر حسب نظر عقل است و جز بر آنچه صورت آن در قلب حاصل گردد گفته نمی شود. [۸] [۹] فکر در اصطلاح عامه مردم نیز عبارت است از هر انتقالی که برای نفس در ادراکات جزئی صورت گیرد. [۱۰]

واژه های مرتبط

واژه تفکر با واژه هایی همچون اعتبار، تذکر ، تدبّر ، نظر، عقل و علم همسو و مرتبط است، گرچه تفاوت هایی نیز بین آن ها وجود دارد، چنان که گفته شده: حقیقت تفکر احضار دو معرفت در قلب برای نتیجه گرفتن معرفت سوم و «اعتبار» عبور از دو معرفت به معرفت سوم و تذکر برخورد به دو معرفت است. [۱۱] برخی در تفاوت تفکر با تذکر گفته اند: «تفکر» شناخت چیزی است، هرچند قبلا هیچ گونه اطلاعی از آن وجود نداشته باشد؛ ولی «تذکر» در موردی است که انسان قبلا با آن موضوع هرچند از طریق آگاهی های فطری آشنایی داشته باشد. [۱۲] [۱۳] برخی هم تذکر را تفکر در اموری برای راه یافتن به نتیجه ای دانسته اند که مورد غفلت واقع شده یا پیش از آن مجهول بوده است. [۱۴]
در تفاوت بین تفکر و تدبر هم گفته شده که «تدبر» تصرف قلب در توجه به عواقب امور [۱۵] و رموز آن [۱۶] ولی «تفکر» تصرف قلب در توجه به ادله است. [۱۷] نظر نیز به معانی مختلفی [۱۸] مانند فکر و اندیشه کردن آمده است.
عقل هم به معنای مصدری، ادراک کامل چیزی و به معنای اسمی، حقیقتی است که خوب و بد و حق و باطل و راست و دروغ را تشخیص می دهد. [۱۹] به گفته ای، ثمره فکر ، علم است و از آن در قلب تغییری حاصل می شود که حال نامیده می شود و از حالْ تغییری در جوارح پدید می آید که عمل خوانده می شود. [۲۰]
در قرآن کریم افزون بر واژه تفکر که مشتقات آن که ۱۸ بار به کار رفته، مشتقّات واژه های مرتبط با موضوع تفکر، نظیر تدبّر، تذکر، تفقه ، تفکیر، اعتبار ، نظر و عقل نیز فراوان به کار رفته است.

اهمیت

در آیات متعدّد و نیز روایات بسیار به تفکّر، ترغیب و سفارش شده و در فضیلت آن آمده است: تفکّر ساعتی برتر از یک شب عبادت [۲۱]و در روایتی دیگر برتر از یک سال عبادت [۲۲]است.

حکم

استحبابی

تفکّر در پدیده های عبرت آموز که انسان را بر انجام دادن اعمال نیک برمی انگیزد و نیز در قدرت و عظمت خداوند و مشیّت او؛ [۲۳] [۲۴] [۲۵]همچنین تدبّر در معانی آیات قرآن کریم، [۲۶]مستحب است.
هنگام تشییع جنازه، تفکّر در فرجام زندگی دنیایی و عبرت گرفتن از آن، مستحب است. [۲۷] تفکّر در حال تخلّی؛ به اینکه به خوردنی ها و آشامیدنی ها بیندیشد که با چه تلاش و رنجی آن ها را به دست آورده و اکنون باید آن ها را با زحمت و تحمّلِ اذیّت و آزاری دیگر دفع کند و نیز به قدرت خدا بیندیشد که چگونه او را از این گرفتاری رهایی بخشیده است. [۲۸]
شایسته است انسان بالغ و عاقل، پیش از اقدام به هر کاری، به عاقبت آن بیندیشد. اگر آن را نیک و خیر یافت انجام دهد وگرنه ترک کند. [۲۹]

حرام

تفکّر در ذات حق تعالی جایز نیست و در روایات از آن نهی شده است؛ زیرا ذات او برتر از دسترسی افکار و عقول است.
البتّه تفکّر در آیات و نشانه های پروردگار برای بنده، ممکن و سزاوار است.[۳۰] [۳۱]

از نظر امیرالمؤمنین علی(ع)

علی (ع) می فرماید:
(من اکثر الفکر فیما تعلَّم اتقن علمه وفهم مالم یکن یفهم.) [۳۲]
هرکه بسیار اندیشد در آنچه آموخته، دانش آن را استوار سازد و بنیوشد، آنچه را ننیوشیده است.

نگاهی به زندگی ملا احمد نراقی

بسیاری، گوناگونی و نوآوری، سه ویژگی است که نگاشته های ملّا احمد نراقی را برجستگی و حیات علمی او را زینت بخشیده اند.
وی، در عمر کوتاه خود (۱۱۵۰هـ. ش ـ ۱۲۰۸هـ. ش) چهل اثر علمی نگاشت که در بین آن ها مستند الشیعه ، بسیار گسترده است.
او در این نگاشته ها، عرصه ها و میدان های گوناگونی را در نوردیده و سمند تحقیق را به هو سوی تاخته و از گوناگون دانش ها: کلام ، فلسفه ، عرفان ، اخلاق]] ، فقه ، اصول ، تفسیر ، حدیث ، ریاضی ، طب ، نجوم و… قبس هایی برگرفته است.
در زبان نگارش و شکل عرضه، نیوشا و نیوشنده سخن خود را در نظر گرفته که از چه رده فکری و پایه علمی است و نیاز و پرسش و شبهه او چیست.
او، هم به فارسی نگاشت و هم به عربی، هم به زبان ساده نوشت و هم به زبان علمی، هم از نظم بهره گرفت و هم از نثر.
نیوشندگان سخن او، رده های گوناگون علمی بودند.
از آبشخور دانش او، بسیار کسان بهره بردند و بهره می برند.
از پله هایی که او به سوی آسمان سعادت افراشت، بسیار بالا رفتند و به بام بلند سعادت بار یافتند.
دانشی مرد شگفت بود، همه بسیار نویس بود و هم نوآور، دو پدیده ای که در یک اقلیم کم گنجند.
بسیارند بسیار نویسان به دور از نوآوری و آفرینندگی و بالندگی، امّا کمیابند و کیمیا بسیارنویسان نوآور و آفریننده و بالنده.
ملااحمد نراقی در قلّه این خیزش بزرگ علمی، تندرآسا درخشید، هم بسیار نگاشت و هم ناب.
هر آنچه نگاشت، با همه بسیاری ملال نینگیخت، که سرور انگیخت و بر شادابی علمی فزود؛ زیرا نو بود و هر نوی سرورانگیز و شادابی فزاست و خیزش آفرین.
او، به هر عرصه ای که گام گذاشت، سخنی نو در افکند و پایه های نوین استوار ساخت و افق های جدیدی گشود.

تلاش برای احیای سیاست ناب اسلامی در ساحت اندیشه

او، هم در فقه بنیان های جدیدی پی ریخت، اصل بلند و سر به آسمان سوده ولایت فقیه را به زیبایی و درخششی شگفت انگیز، افراخت و همه شبهه ها و علف هرزها را از پیرامون آن زدود و تاراند و هم در نجوم و هیئت، راه های نارفته ای رفت و عرصه های ناپیموده ای را پیمود و هم در جامعه خود و پس از خود شوری اخلاقی انگیخت و سیاست ناب اسلامی را با تلاش سخت توان فرسا در ساحت اندیشه و عمل، برای همیشه از انزوا به در آورد و به پهنه جامعه کشاند و بر اندیشه بنیاد سوز و تباهی آفرین جدایی دین از سیاست، خط بطلان کشید و شیعه را با توان و نیرویی بیش از پیش و با پشتوانه ای سخت سترگ و استوار، که از دل اسلام ناب برآمده بود و فقیهان با تکیه بر روح اسلام و امامت پاینده و جاودانه آن، و سخنان ائمه اطهار، بر آن مهر تأیید زده بودند، به آوردگاه جدید وارد ساخت و روی در روی ستم پیشگان قرار داد.
پرتوهای دانش و بینش و منش او، هم در دوران خود او، در دل تاریکی ها شعله افروختند و هم در دوران های بعد، ظلمت شکستند و روشنایی آفریدند.
معراج السعاده ، عوائد الایام ، مستند الشیعه و….
او، چلچراغ شبستان های سرد و خموس شدند، تاریکی زدودند و گرما بخشیدند.

رمز توفیق

آنچه برای امروز ما حوزویان می تواند سودمند و مفید باشد، دستیابی به راز و رمز این توفیق ها و کامیابیهاست.
باید درنگ کرد و به جست وجو پرداخت و همه سوی را کاوید، تا آنچه مایه برکت و پرباری عمر نراقی ها، شده، دریافت و فهمید.
اینان، چسان راه های سازندگی و دانش اندوزی را پیموده که این سان، سایه گستراندند و همگان را از نعمت وجود خود بهره مند ساختند.
اینان در زندگی علمی خود، از چه روشی بهره بردند و چه خط مشی را دنبال کردند، که این گونه، زیبا و رخشان بر تارک حوزه ها درخشیدند و پس از گذشت قرن ها، هنوز محفل افروزِ محفل ها و انجمن های علمی اند و نگاشته هایشان همچون کاغذ زر دست به دست می شوند و مورد استناد قرار می گیرند.
این در حالی است که بسیاری از همدوره ها و همگنان آنان، با همه تلاش ها و بهره وری ها از محضر استادان بزرگ و نامور، نتوانستند اوج بگیرند و در سیر و دگرگونی اندیشه جامعه خود نقشی بیافرینند و اثری بگذارند و سرچشمه خیزش و حرکتی شوند و بنیادی را استوار سازند و مشعلی فرا راه حقیقت جویان برافروزند.
ما بر این باوریم، رمز پرتو افشانی این مردان بزرگ، در انقلابی بوده که در حرکت علمی خویش پدید آورده اند.
آنان تمام حرکت های علمی و تلاش های مدرسی خود را بر مدار اندیشیدن سامان داده و همسنگی و هماهنگی بین آموختن و اندیشیدن برقرار ساخته و از فروافتادن در گرداب فراگیری، گردآوری و انباشت مطالب، به دور از اندیشه و بررسی ژرف در جُستارها و گزاره ها، پرهیخته اند.
افزون بر این، از پرداختن و اندیشیدن در گزاره ها و جُستارها و پُرسمآن های غیرلازم، چه در پژوهش و چه در تحصیل و فراگیری، دوری گزیده اند.
ملّا احمد نراقی در زمره این دانشی مردان است.
که این از رفتار و سلوک علمی و نگاشته های پربار او به دست می آید.
با نگاهی و درنگی در دوران تحصیل و سپس ها در دوران پژوهش او، به خوبی روشن می شود که نراقی، سنجیده و هدف مند و با برنامه ریزی، راه علمی خود را می پوییده است.
در این حرکت و پویش، تلاش می ورزیده از هر چیزی که او را از رسیدن به قلّه های معنی و دانش و در نوردیدن آن ها باز می داشته، دامن بگیرد و با چشم دوختن به افق های دور که باید به آن ها دست یابد و درنگ روی مجال و وقت، آن قدر زاد و توشه بر می گرفته که در پیمودن این مسیر، او را لازم بوده و بیش از آن را هدر رفتن وقت و بازماندن از هدف می دانسته است.
این، همان اوجی است که بزرگان و ناموران دانش و معنی به آن دست یافته و اثرگذار شده و کران تا به کران را روشنایی بخشیده اند.
نراقی، از این زاویه و با این بینش، بر طالب علمان روا نمی دانسته که بیش از اندازه و نیاز، در دانش های مقدماتی و دانش های پیرامونی درنگ ورزند و حوزه را از کارایی لازم و افق گشایی و رسیدن به هدف های بلند و متعالی بازدارند.
او بر این عقیده بوده و خود نیز به آن سخت پای بندی نشان داده که طالب علمان نباید وقت و عمر خویش را در فرع های نادره و شبهه هایی که جز در ذهن جای ندارند، صرف کنند و تمام تلاش خویش را برای فهم سخنان دیگران به کار بندند که کاری است ناروا و عمر برباد ده. [۳۳]
او، افزون بر این دقیقه شناسی در زندگی علمی، با تلاش و درنگ به رمزی بزرگ دست یافت و آن را در هر تلاش علمی به کار بست و از آن بهره گرفت و آن، اندیشیدن و دقیق، همه سویه، ژرف و درست اندیشیدن بود.
او، به روشنی دریافت که اندیشیدن، در تکاپو و تلاش علمی بودن، چه جایگاه و نقشی و چه انقلاب و رستاخیزی در انسان جویای کمال و دانش پدید می آورد و چه افق هایی را می گشاید و چه راه های پرسنگلاخی را هموار می سازد و چه سختی هایی را آسان می کند و….
به روشنی دریافت، اندیشیدنِ همه سویه و دقیق، افق های جدیدی را به روی انسان اندیش مند می گشاید و به ذهن انسانِ، توان بال گشایی و پرواز در آسمان های بی کران دانش را می بخشد و انسان را از بسته ذهنی و کوتاه اندیشی می رهاند و چشم اندازی بس دلگشا و روح افزا، فرا روی او قرار می دهد.
از این روی، در تلاش بزرگ علمی خود، به تکاپو برخاست، تا آنچه تفکر را از رشد باز می دارد و جلوی بالندگی آن را می گیرد، بشناسد و از آن بپرهیزد و آنچه مایه رشد، شکوفایی و بالندگی تفکر می شود، بشناسد و به آن در آویزد [۳۴] و زندگی علمی خود را بر این ساختار و سامانه استوار سازد.
این دگرگونی و انقلاب، دگرگونی ها و انقلاب هایی را در پی داشت.
این اندیشه، که همانا محور و مدار قراردادن اندیشه باشد، در چگونگی فراگیری و پژوهش او اثر ژرف گذاشت، به گونه ای، با این که بر خلاف روش معمول حوزه ها و مشی طالب علمان، مدت کمی از عمر خود را در راه فراگیری از محضر استادان به کار برد، جزء سرامدان روزگار خویش شد و از بسیاری از همگنان خود پیشی گرفت و به آن پایه و مایه علمی رسید که شیخ انصاری جویای دانش را بر حلقه درس خود کشاند و چهار سال وی را در این مقام مقیم ساخت.
شیخ انصاری از محضر نراقی بهره بسیار برد، تا جایی که به باور شماری از صاحب نظران و اهل اندیشه، شخصیت علمی وی پس از دوران چهارساله ای که در محضر نراقی بود، نمود و بروز یافت و آنچه را که از دانش در دوران تحصیل اندوخته بود، با اخگری که او بر جانش انداخت، شعله ور شد.

خرده گیری به نراقی

امّا کسانی که روی دگرگونی و انقلابی که اندیشه ورزی در شخص پدید می آورد، درنگ نکرده بودند، به این وهم و پندار گرفتار آمدند که جایگاه علمی هر فرد بسته به حضور بیش تر او در محضر استادان برجسته است، از این روی، بر نراقی خرده می گرفتند و تلاش می ورزیدند، جایگاه علمی او را کم رنگ بنمایانند و حتی نگاشته های او را کم ارزش انگارند، [۳۵] غافل از این که آنچه را آنان کاستی می انگارند نقطه قوت است و اوج بالندگی و رشد و پویایی.
کم استاد دیدن، بسیار اندیشیدن و این آثار شگرف را آفریدن، در جامعه و پیرامون خویش و حتی فرهیختگان و اهل دانش و صاحبان اندیشه اثرگذاردن و در آنان دگرگونی پدید آوردن هنر است و اوج شکوفایی و کمال.
البته این هنر و اوج، از چشم و دیده تیزنگران و بیداران و صاحبان خرد به دور نمانده و آنان کم استاد دیدن و بسیار اندیشیدن را کمال شخصی دانسته و زبان به ستایش این کسان گشوده و از آنان، به بزرگی یاد کرده اند. [۳۶]

جایگاه تفکر در نظام آموزشی

برابر آموزه های دین، نظام آموزشی اسلام ، بر سه عنصر اساسی استوار است: تعلّم ، تفکر و تزکیه .
پیوند و بستگی این سه با هم، پیوند کامل سازی و کمال پذیری است.
سامانه و منظومه آموزشی ای موفق و کارآمد خواهد بود که بتواند، نقش هر یک از عنصرهای سه گانه را شناسایی کند، پیوند و بستگی بین آن ها برقرار سازد و برابر آن بر نامه ریزی آموزشی ارائه دهد.
در هر برهه ای از تاریخ ، در هر کجا، در هر کانون و انجمن که این سه عنصر مهم و بنیادین، با هم بوده و هماهنگی داشته و بر یک مدار چرخیده و در رشد و بالندگی یکدیگر نقش آفریده اند، دگرگونی و انقلاب پدید آورده و نسلی را بر صراط حق پویانده اند.
و هر شخص نیز که این سه عنصر دگرگونی آفرین را با هم و در کنار هم در زندگی علمی و معنوی خویش داشته و بر مدار آن ها حرکت کرده و جهت گیری های خود را سامان داده است، هم خود را به اوجِ کمال رسانده و از گرداب های جهل و بی اندیشگی و آلودگی رهانده و هم ابر پربرکتی شده و برخشکی و دریا باریده و فوج فوج انسان ها را از دام جهل و خرافه، بی فکری و ره گم کردکی، رکود و کندیدگی، خشکی و تشنگی، رهایی بخشیده است.
این مهم را می توان از نگاشته ها، نوآوری ها، شاگردان برجسته و مطالعه حیات علمی آنان به دست آورد.
بسیاری، چون این سه عنصر را با هم، در زندگی علمی خود پیاده نکرده و به کار نبسته اند، با همه شهرت و آثار فراوان، اوجی نداشته و حرکتی نیافریده و ابتکاری بر ابتکارها نیفزوده و مشعلی فرا راه حق جویان نیفروخته اند.
سرامدان اندیشه، کمال یافتگان عرصه های گوناگون دانش ، پیمایندگان پله های دانش، معنی و سعادت ، همه و همه، بی هیچ گمان و شکی، از دایره این سه عنصر، بیرون نبوده اند.
اینان، با تفکر، هم دانش های اندوخته را استواری و ثبات بخشیده و هم روزنه های جدیدی از فهم و دانش را به روی خود گشوده اند. [۳۷]
در اساس، اندیشیدن، از روح پرسش گر انسان سرچشمه می گیرد.
برانگیزاننده قوّه اندیشه، هماره، پرسشی است که فرا روی انسان قرار می گیرد و او، با کرداران و کارکردهای ذهنی خود، به گونه ای آزمون و خطا دست می زند.
برای پاسخ به پرسش و حلّ مشکل، راه حلّ های گوناگون را می آزماید و سرانجام، راه حلّ مناسب را بر می گزیند و با این کار، به راه های جدید دست می یابد و دیدگاه های نو را کشف می کند.
از این روی، روان شناسان، این را گونه ای یادگیری، بلکه کارکردها و کرداران عالی یادگیری می نامند.
حوزه های علمیه شیعه ، از دیرباز تاکنون، در برقراری پیوند و بستگی بین تعلّم و تزکیه، گام های بلندی برداشته و از کامیابی هایی برخوردار بوده و در این راه، تلاش های راه گشا انجام داده اند.
در حوزه ها و کانون ها و انجمن هایی که عالم وارسته و خودساخته محور و مدار بوده، فراگیری و خودسازی ، تعلیم و تزکیه، دوشادوش هم در حرکت بوده، جهل و آلودگی را از سینه ها و دل ها می زدوده و انسان نمونه و کامل را می ساخته و از هر بدی و زشتی می پیراسته اند.
ولی، دریغ و درد، که اندیشیدن و تفکر در کانون توجه ها قرار نگرفته و حوزه های علمیه، به این مهم، سال های سال است، آن بهای لازم را نداده و آن را در برین جایگاه خود، ننشانده و از نور آن، پرتو نگرفته اند.
آنچه انجام گرفته، کارهای فردی است، نه کوشش در خور و نظام مند و فراگیر.
با این که نیاز حوزه ها و فردافرد حوزویان، در کار نظام مند و فراگیر بر می آید.
این که هر کس به تنهایی این مهم را در دستور کار خود بدهد و بر آن پایه، بنای خویش را استوار سازد، آن گونه که باید و شاید بار نخواهد داد و افقی را نخواهد گشود و پایندانی وجود نخواهد داشت که این تلاش، همیشه جاری و ساری باشد و بپاید و بپوید.
از این روی، باید کار سامان مند و نظام واره باشد، تا هم امیدی را برانگیزد و هم نیروهای بیش تری به این کاروان بپیوندند و به سوی قلّه های مجد و کمال به حرکت درآیند.
برای دست یافتن به حوزه ای که در پرتو این سه عنصر ره بپوید و تفکر را مدار حرکت خود قرار دهد، باید به قرآن بازگشت و این کتاب شریف را مشعل راه و هر تلاش و جست وجویی قرار داد و رهنمودها و راهنمایی آن را به گوش جان نیوشید.

دیدگاه قرآن کریم

در جای جای قرآن و در گوناگون آیه های شریفه آن، به اندیشیدن ارزش بسیار داده شده و همگان به اندیشیدن فرا خوانده شده اند و از نیندیشیدن و بی توجهی به اندیشیدن، بسیار نکوهش شده است.
قرآن مجید، یا به گونه مستقیم انسان ها را به اندیشیدن فرا خوانده، یا به گونه ای پیام ها و سخنان خود را آورده و در کنار هم چیده که باید در آن ها اندیشید که صلاح و سداد حیات بسته به تفکر و درستی آن است.
خداوند به امر اندیشیدن، با گوناگون راه ها و روش ها تذکر داده است.
گاه انسان اندیش مند و اهل اندیشه و راه یافته و دارای نور، با انسان غیراندیش مند و فرو رفته در تاریکی ها مقایسه شده و برتری اهل اندیشه و علم و نور گوشزد گردیده است.
پس اگر بخواهیم درک، دریافت و فهمی بر درک و فهم و دریافت پیشینیان بیفزاییم، به سوی رشد و بالندگی گام برداریم، نوآوری و آفرینندگی داشته باشیم و بتوانیم نیروهای کارامد، نوآور، نواندیش، پاسخ گوی به دشواری ها و پیچیدگی های فکری بپرورانیم و تربیت کنیم، گریزی از رویکرد جدی به تفکر به عنوان عنصری اساسی در سامانه آموزشی نیست.

اتحاد بین عناصر سه گانه آموزشی

برای به وجود آوردن هماهنگی و همسنگی منطقی بین تعلّم و تفکر، باید هر کس و گروه به اندازه توان، گام هایی بردارد و پیشنهادهایی ارائه دهد و راه حلّ هایی را جست وجو کند که ما نیز در همین راستا، چند پیشنهاد ارائه می دهیم، به امید آن که در نزد ارباب معرفت، پذیرفته آید:
۱. بایسته است تمامی بحث ها و جُستارهایی که در منابع دینی دربارهٔ تفکر آمده، در مجموعه ای، بامعیارها و ترازهای دقیق علمی گردآوری شوند و به دقت سامان یابند، بسان کاری که شهید ثانی در آداب تعلیم و تعلم انجام داده است.
۲. همان گونه که برای بهینه سازی و سامان دهی تحصیل برنامه ریزی می شود، بایسته است که برای تفکر نیز، راه کارهای علمی و عملی در نظر گرفته شود و برنامه ریزی سنجیده و خردمندانه و هماهنگ با نیازهای روز انجام بگیرد و برنامه های مدون ارائه گردد.
۳. پدید آوردن زمینه های لازم برای اندیشه و اندیشیدن، همانند تحصیل ، مرحله هایی دارد و در هر مرحله ای، باید نیازها و بایسته ها آن مرحله ارزیابی شوند و به درستی دربارهٔ آن ها، جست وجو و مطالعه صورت گیرد.
به عنوان مثال، اگر انگیزاندن تفکر را نخستین مرحله بدانیم و رویارویی با پرسش و شبهه را مهم ترین عامل انگیزش تفکر و نظریه پردازی را گام بعدی و گزینش برتر را گام آخرین، برای رسیدن به این هدف، کم ترین کاری که باید انجام داد، باید تمامی انگیزه ها و عامل های تفکر برانگیز را شناسایی کرد و به استقبال پرسش ها و شبهه های جدید رفت و از همه توانایی ها برای رسیدن به این مهم، یاری گرفت.
دیگر آن که اطلاعات و توانایی هایی که در توانا سازی اندیشه وران به پاسخ به شبهه ها و پرسش ها یاری می رسانند، در اختیار آنان گذاشت.
سه دیگر، محیط را برای ارائه دیدگاه های منطقی، دقیق، سنجیده و برابر معیارها و ترازها آماده ساخت، تا اندیشه وران بتوانند دیدگاه ها و نظریه های خود را آزادانه ارائه دهند که به فرموده حضرت امام خمینی :
(… طبیعت انقلاب و نظام، همواره اقتضا می کند که نظرات اجتهادی فقهی، در زمینه های مختلف؛ ولو مخالف با یکدیگر، آزادانه عرضه شود و کسی توان و حق جلوگیری از آن را ندارد….) [۳۸]
و سرانجام، با نشست های علمی پیاپی و با برنامه و دقیق، امکان گزینش و انتخاب برترین ها، فراهم گردد و پیشنهاد مقام معظم رهبری در این باره، که در جمع نخبگان حوزه علمیه قم ، ارائه دادند، جدّی گرفته شود. (آذر ماه ۱۳۷۴، مدرسه فیضیه .)
۴. به تفکر، همانند تعلّم و تحصیل، ارزش و بهای لازم داده شود.
اهل فکر و افراد مستعد شناسایی شوند و برای اندیشیدن و سامان دهی و برنامه ریزی برای آن، سرمایه گذاری شود.
به این نکته نیز توجه داشته باشیم، فزونی روز افزون نیازها و انبوهی آن ها، گسترش گوناگون دانش ها، کوشش های علمی و پژوهشی، کارهای علمی و پژوهشی و پاسخ گویی و روشن گری را به سمت کارها، حرکت ها، تلاش ها و تکاپوهای گروهی و جمعی می کشاند و کار فردی در این آوردگاه بزرگ، کارایی ندارد و نمی تواند تهی گاه ها را پرکند و نیازها روزامد را برآورد.
ما، همان گونه که در حوزه پژوهش، گامهای نخستین را تجربه می کنیم، برای عرصه و میدان داری تفکرها و اندیشیدن های گروهی نیز چاره ای بیندیشیم و گام هایی برداریم، تا کامیابیهای این حرکت، سبب گردد، هر چه بیش تر در این عرصه به تلاش برخیزیم و از این تنگنایی که خود پدید آورده ایم به درآییم و شاهد رویش و شکوفایی اندیشه های بالنده باشیم.

فهرست منابع

(۱) محمد تمیمی آمدی، غررالحکم و دررالکلم، با مقدمه و تصحیح و تعلیق میرجلال الدین حسینی ارموی، دانشگاه تهران.
(۲) ملااحمد نراقی، معراج السعاده، مؤسسه انتشارات هجرت، قم.
(۳) محسن امین، اعیان الشیعه، دارالتعارف للمطبوعات، بیروت.
(۴) شهید مطهری، تعلیم و تربیت در اسلام، انتشارات الزهراء.
(۵) امام خمینی، صحیفه نور، سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی.
(۶)حر عاملی، وسائل الشیعه.
(۷)شیخ محمد حسن نجفی جواهری، جواهرالکلام.
(۸)سید محسن طباطبائی حکیم، مستمسک العروة.
(۹)محمد امین زین الدین، کلمة التقوی.
(۱۰)میرزا حسین نوری طبرسی، مستدرک الوسائل.
(۱۱) الجوهری (م. ۳۹۳ ق.)، الصحاح، به کوشش عبدالغفور العطاری، بیروت، دارالعلم للملایین، ۱۴۰۷ ق.
(۱۲) ابن منظور (م. ۷۱۱ ق.)، لسان العرب، به کوشش علی شیری، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۸ ق.
(۱۳) المصطفوی، التحقیق، تهران، وزارت ارشاد، ۱۳۷۴ ش.
(۱۴) شرح منظومة السبزواری، به کوشش حسن زاده آملی، تهران، ناب، ۱۴۱۷ ق.
(۵۱) الراغب (م. ۴۲۵ ق.)، مفردات، به کوشش صفوان داودی، دمشق، دارالقلم، ۱۴۱۲ ق.
(۶۱) الشعرانی (م. ۱۳۹۳ ق.)، نثر طوبی، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۳۹۸ ق.
(۱۷) فاطمه محجوب، الموسوعة الذهبیه، قاهرة، دارالغد العربی.
(۱۸) مکارم شیرازی و دیگران، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۳۷۵ ش.
(۱۹)الطبرسی (م. ۵۴۸ ق.)، مجمع البیان، بیروت، دارالمعرفة، ۱۴۰۶ ق.
(۲۰)الطباطبایی (م. ۱۴۰۲ ق.)، المیزان، بیروت، اعلمی، ۱۳۹۳ ق.
(۲۱) ابوهلال العسکری (م. ۳۹۵ ق.)،معجم الفروق اللغویه، قم، انتشارات اسلامی، ۱۴۱۲ ق.
(۲۲)مجله فقه، دفتر تبلیغات اسلامی، برگرفته از مقاله «اندیشیدن رمز شکوفایی»، شماره۲۹. (۲۳)فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت، ج۲، ص۵۶۲. (۲۴)دائرةالمعارف قرآن کریم، برگرفته از مقاله «تفکر».

پا نویس

  1. ابن منظور (م. ۷۱۱ ق.)، لسان العرب، ج۵، ص۶۵، «فکر»، به کوشش علی شیری، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۸ ق.
  2. الجوهری (م. ۳۹۳ ق.)، الصحاح، ج۲، ص۷۸۳، «فکر»، به کوشش عبدالغفور العطاری، بیروت، دارالعلم للملایین، ۱۴۰۷ ق.
  3. المصطفوی، التحقیق، ج۹، ص۱۲۶، «فکر»، تهران، وزارت ارشاد، ۱۳۷۴ ش.
  4. ابن منظور (م. ۷۱۱ ق.)، لسان العرب، ج۵، ص۶۵، به کوشش علی شیری، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۸ ق.
  5. السبزواری، شرح منظومة، ج۱، ص۸۴، به کوشش حسن زاده آملی، تهران، ناب، ۱۴۱۷ ق.
  6. الشعرانی (م. ۱۳۹۳ ق.)، نثر طوبی، ج۲، ص۲۷۰، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۳۹۸ ق.
  7. السبزواری، شرح منظومة، ج۱، ص۸۴، به کوشش حسن زاده آملی، تهران، ناب، ۱۴۱۷ ق.
  8. الراغب (م. ۴۲۵ ق.)، مفردات، ج۱، ص۶۴۳، «فکر»، به کوشش صفوان داودی، دمشق، دارالقلم، ۱۴۱۲ ق .
  9. الشعرانی (م. ۱۳۹۳ ق.)، نثر طوبی، ج۲، ص۲۷۰، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۳۹۸ ق.
  10. شرح منظومة السبزواری، ج۱، ص۸۴، به کوشش حسن زاده آملی، تهران، ناب، ۱۴۱۷ ق.
  11. فاطمه محجوب، الموسوعة الذهبیه، ج۱۰، ص۲۰۲، قاهرة، دارالغد العربی.
  12. مکارم شیرازی و دیگران، تفسیر نمونه، ج۹، ص۷۶، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۳۷۵ ش.
  13. الطبرسی (م. ۵۴۸ ق.)، مجمع البیان، ج۵، ص۲۳۶، بیروت، دارالمعرفة، ۱۴۰۶ ق.
  14. الطباطبایی (م. ۱۴۰۲ ق.)، المیزان، ج۸، ص۳۸۱، بیروت، اعلمی، ۱۳۹۳ ق.
  15. الفروق اللغویه، ج۱، ص۱۲۱.
  16. الشعرانی (م. ۱۳۹۳ ق.)، نثر طوبی، ج۱، ص۲۵۲، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۳۹۸ ق.
  17. ابوهلال العسکری (م. ۳۹۵ ق.)،معجم الفروق اللغویه، ج۱، ص۱۲۱، قم، انتشارات اسلامی، ۱۴۱۲ ق.
  18. الشعرانی (م. ۱۳۹۳ ق.)، نثر طوبی، ج۲، ص۴۷۵، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۳۹۸ ق.
  19. الشعرانی (م. ۱۳۹۳ ق.)، نثر طوبی، ج۲، ص۱۷۹، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۳۹۸ ق.
  20. فاطمه محجوب، الموسوعة الذهبیه، ج۱۰، ص۲۰۲، قاهرة، دارالغد العربی.
  21. حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۱۵، ص۱۹۷.
  22. میرزا حسین نوری طبرسی، مستدرک الوسائل، ج۱۱، ص۱۸۳.
  23. سید محسن طباطبائی حکیم، مستمسک العروة، ج۶، ص۵۱۵.
  24. محمد امین زین الدین، کلمةالتقوی، ج۲، ص۳۳۵.
  25. حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۱۵، ص۱۹۷-۱۹۵.
  26. حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۶، ص۱۷۰.
  27. شیخ محمد حسن نجفی جواهری، جواهر الکلام، ج۴، ص۲۷۰.
  28. سید محسن طباطبائی حکیم، مستمسک العروة، ج۲، ص۴۱.
  29. محمد امین زین الدین، کلمة التقوی، ج۲، ص۳۳۷.
  30. حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۱۶، ص۲۰۳-۱۹۳.
  31. محمد امین زین الدین، کلمة التقوی، ج۲، ص۳۳۶-۳۳۵.
  32. محمد تمیمی آمدی، غررالحکم و دررالکلم، ج۵، ص۳۹۷، با مقدمه و تصحیح و تعلیق میرجلال الدین حسینی ارموی، دانشگاه تهران.
  33. ملااحمد نراقی، معراج السعاده، ج۱، ص۵۷۹-۵۸۰، مؤسسه انتشارات هجرت، قم.
  34. ملااحمد نراقی، معراج السعاده، ج۱، ص۱۴۳-۱۶۷، مؤسسه انتشارات هجرت، قم.
  35. محسن امین، اعیان الشیعه، ج۱۰، ص۱۶۲، دارالتعارف للمطبوعات، بیروت.
  36. شهید مطهری، تعلیم و تربیت در اسلام، ج۱، ص۶-۷، انتشارات الزهراء.
  37. محمد تمیمی آمدی، غررالحکم و دررالکلم، ج۵، ص۳۹۷، با مقدمه و تصحیح و تعلیق میرجلال الدین حسینی ارموی، دانشگاه تهران.
  38. امام خمینی، صحیفه نور، ج۲۱، ص۴۷، سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی.
منبع: ویکی فقه - تاریخ برداشت: 95/03/26