فرهنگ مصادیق:تعقّل

از پژوهشکده امر به معروف
(تغییرمسیر از تعقّل)
پرش به: ناوبری، جستجو
تعقّل

کتب مرتبط

ردیف عنوان

مقالات مرتبط

ردیف عنوان
۱ رابطه تعقل وتفکر وتذکر با نوآوری در بیان قرآن
۲ عقل و تعقل از دیدگاه امام علی (ع)
۳ نگاهی بر تعقل در قرآن کریم
۴ آیا باید تعبدی بودن احکام را بپذیریم؟
۵ تعقل و تعبد در احکام شرعى

مصادیق مرتبط

ردیف عنوان

چندرسانه‌ای مرتبط

ردیف عنوان

مرتبط‌های بوستان

ردیف عنوان

نرم‌افزارهای مرتبط

ردیف عنوان

پرورش قدرت تعقل

مقدمه

اگر قدرت تفکر، تعقل و اندیشه ورزی در یک انسانی زنده و شکوفا نشود چطور می‌تواند،علم بیاموزد و آن را در خدمت کمال خود قرار دهد.

کسی که نمی‌تواند تعقل و اندیشه ورزی کند، دو حالت در مورد او می‌توان تصور کرد: 1.
- ایشان توان و استعداد عقلی، هوشی و اندیشه ورزی را دارد اما این استعداد هنوز شکوفا نشده است.
۲- یا اینکه شخص اصلا استعداد و توان تعقل ندارد مثلا هوشبهر وی کمتر از ۲۰بوده وعقب مانده شدید است.
ظاهرا سوال شما در موردگروه اول است؛ یعنی افرادی است که این استعداد را دارند ولی هنوز آن را شکوفا نکرده‌اند. در چنین مواردی راه حل منطقی شکوفا کردن این استعداد است.

توضیح

روشن است که اگر قدرت تفکر و تعقل در انسان شکوفا نگردد، نمی‌تواند حقایق را آنطور که بایسته است درک کند؛ در چنین مواردی راه حل منطقی این است که فرد به دنبال شکوفا کردن عقل و قدرت تفکر باشد. تا بتواند به وسیله ان حقایق را بهتر درک کرده و آن را در خدمت کمال قرار دهد.
در اینجا چند نمونه از راه‌هایی که برای شکوفا کردن عقل ذکر شدن است را می‌آوریم امیدواریم با مطالعه دقیق آنها بتوانید به پاسخ خود دست یابید.

راه‌های شکوفا کردن عقل

گوهر عقل، ارزشمندترین نعمت الاهی برای بشریت است و به همین جهت است که انسان اشرف مخلوقات نامیده شده است. به واسطه این نعمت بزرگ است که انسان می‌تواند خیر را از شر، هدایت را از ضلالت، دوست را از دشمن، نور را از ظلمت و... تمیز دهد و از آفات و خطرات مصون و محفوظ بماند. در مکتب حیات بخش اسلام، عقل دارای جایگاه رفیع و بلندی است. در کلام الاهی تأکیدات زیادی بر تعقل و تفکر شده است و بشارت‌های فراوانی به صاحبان فکر و اندیشه داده شده است. امام صادق (ع) در باره عقل می‌فرماید: به واسطه عقل است که خداوند پرستش و بهشت دست یافتنی می‌شود....[ الکافی، ج ۱، ص ۱۱، حدیث ۳ ) علامه طباطبائی (ره) در وصف عقل می‌گوید: عقل شریف‌ترین نیرو در وجود انسان است.[ طباطبائی، محمد حسین، المیزان، ج ۳، ص ۵۷.] گر چه عقل به تنهایی نمی‌تواند عمق همه حقایق را درک کند و برای فهم و درک عمیق به وحی نیاز مبرم دارد. اما پرورش آن و کسب استقلال فکری، انسان را در مسیر رشد و تعالی حرکت داده و بصیرت او را بالا می‌برد.
راه‌های زیادی برای پرورش عقل و فکر و کسب استقلال فکری وجود دارد که به بعضی از آنها اشاره می‌کنیم:


۱- استفاده از معلم و استاد دلسوز؛ امام علی (ع) یکی از گروه‌های سعادت مند را دانشجویانی می‌داند که درپی یافتن راه از طریق تعلیم و بهره گیری از اساتید و معلمان دلسوز هستند ( النَّاسُ ثَلَاثَةٌ فَعَالِمٌ رَبَّانِی وَ مُتَعَلِّمٌ عَلَی سَبِیلِ نَجَاةٍ وَ هَمَجٌ رَعَاع. نهج‌البلاغة، ص 496).

۲. ارتباط با کتاب و مطالعه؛ چنان که امام صادق (ع) فرمود: «مطالعه فراوان در مطالب علمی عقل را باز و شکوفا می‌سازد».[ طباطبائی، محمد حسین، المیزان،، ج ۵، ص 413].

۳. سیر و سفر در زمین و مطالعه تاریخ گذشتگان؛ قرآن در موارد متعددی انسان را امر به مسافرت‌های تحقیقاتی کرده و فرموده است: «قُلْ سِیرُوا فِی الْأَرْضِ ثُمَّ انْظُرُوا کَیْفَ کَانَ عَاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ ـ بگو: روی زمین گردش کنید! سپس بنگرید سرانجام تکذیب‌کنندگان آیات الهی چه شد؟!»( انعام،۱۱) ؛ «قُلْ سِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانْظُرُوا کَیْفَ کَانَ عَاقِبَةُ الْمُجْرِمِینَ ـ بگو: در روی زمین سیر کنید و ببینید عاقبت کار مجرمان به کجا رسید!) (نمل،۶۹) ؛ «قُلْ سِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانْظُرُوا کَیْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ ثُمَّ اللَّهُ یُنْشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ إِنَّ اللَّهَ عَلَی کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ- بگو: در زمین بگردید و بنگرید خداوند چگونه آفرینش را آغاز کرده است؟ سپس خداوند (به همین گونه) جهان آخرت را ایجاد می‌کند یقیناً خدا بر هر چیز توانا است!( عنکبوت،۲۰ ) ؛ «قُلْ سِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانْظُرُوا کَیْفَ کَانَ عَاقِبَةُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلُ کَانَ أَکْثَرُهُمْ مُشْرِکِینَ ـ بگو: در زمین سیر کنید و بنگرید عاقبت کسانی که قبل از شما بودند چگونه بود؟ بیشتر آنها مشرک بودند!( روم،42).
۴. پرهیز از تقلید کورکورانه؛ قرآن مشرکان را که به تقلید کورکورانه از پدران مشرک خود می‌پرداختند به شدت مذمت می‌نماید و می‌فرماید: و هنگامی که کار زشتی انجام می‌دهند می‌گویند: پدران خود را بر این عمل یافتیم و خداوند ما را به آن دستور داده است! «وَإِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً قَالُوا وَجَدْنَا عَلَیْهَا آبَاءَنَا وَاللَّهُ أَمَرَنَا بِهَا قُلْ إِنَّ اللَّهَ لَا یَأْمُرُ بِالْفَحْشَاءِ أَتَقُولُونَ عَلَی اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ ـ بگو: خداوند (هرگز) به کار زشت فرمان نمی‌دهد! آیا چیزی به خدا نسبت می‌دهید که نمی‌دانید؟!( اعراف،28 ).

۵. ارتباط با خردمندان و دانشمندان و دانایان؛ امیرالمؤمنین علی (ع) می‌فرماید: قطع ارتباط از خردمند مساوی با پیوستن به نادان است .[ طباطبائی، محمد حسین، المیزان،، ج ۵، ص ۱۱۴.] و یا در بخشی از حدیث پیامبر اکرم (ص) آمده است: شایسته است که شخص خردمند عاقل شبانه روز خود را به چهار بخش تقسیم کند: بخشی را به همنشینی با دانشمندی که او را در امر دینش یاری دهد، صرف نماید.[ همان، ص ۱۱۳.] (ر.ک: پایگاه اسلام کوئست وسایت www.hawzah.net).

۶- عمل کردن به دانسته

راه شکوفا شدن عقل آن است که انسان به آن مقدار که علم دارد عمل نماید ؛ آنگاه عقل نیز تا حدودی شکوفا می‌گردد و بیشتر می‌فهمد. وقتی بیشتر فهمید باز باید به فهمیده‌ها عمل نماید تا باز عقلش بیشتر شکوفا گردد. و به این طریق عقل و عمل هر دو باهم پیش می‌روند تا آدمی را به مقام قلب برسانند ؛ که از آنجا به بعد دیگر تنها رفتن نیست بلکه انسان یک قدم می‌رود و صد قدم او را می‌برند.
پس رشد وجودی با عقل حاصل می‌گردد ؛ و عقل نیز با عمل به دانسته‌ها رشد می‌کند. البته هر کسی آن عقل اوّلیه و به تعبیری عقل فطری را دارد و خوب و بدهایی اوّلیه را هم می‌شناسد که باید عمل کند تا عقلش به کارافتد. البته کمال عقل را نیز علائمی است که رصد نمودن آنها می‌توان میزان عقل حقیقی اشخاص را سنجید.
حضرت صادق علیه السّلام فرمودند: « مؤمن به ایمان کامل نمی‌رسد مگر اینکه عقلش کامل باشد و عقلش به کمال نخواهد رسید مگر اینکه در او ده خصلت باشد ؛ خیرش به همه برسد و مردم از شرش در امان باشند، کارهای نیک را از خود اندک بداند و کارهای اندک دیگران را بسیار بشمارد. اگر اندک کار زشتی از او پیدا شد او را زیاد بداند، و اگر زشتیهای زیادی از دیگران مشاهده نمود آنها را اندک بداند، اگر مردم از وی حاجات زیادی خواستند خسته نشود و در تمام عمرش از طلب علم دست باز ندارد و خسته نشود، خواری نزد او گرامی‌تر از عزت و فقر در نزد او از ثروت محبوب‌تر باشد. او در دنیا به روزی اندک قناعت کند، دهمی نداشته باشد، می‌دانی که دهمی چیست؟ آن این است که با هر کس برخورد کرد بگوید: او از من بهتر و متقی‌تر است مردم دو نفر بیشتر نیستند، مردی از وی بهتر و تقوایش بیشتر است، و دیگری بدتر و پست‌تر می‌باشد و هر گاه با کسی که از او متقی‌تر است ملاقات کرد در برابر او تواضع کند. اما اگر با کسی که بدتر از او باشد برخورد کرد، با خود گوید شاید این مرد در ظاهر بد می‌باشد و باطنش خوب است، و هر گاه در جامعه چنین فکر کند بر مردمان عصرش برتری پیدا می‌کند و به آنان ریاست می‌نماید.» ( بحار الأنوار،ج‏۶۴، ص: 297).

۷- استفاده از حواس و همچنین دقت به مثل‌ها به منظور درک بهتر پدیده‌ها

الف- خوب دیدن:
۱- آیا آنان به شتر نمی‌نگرند که چگونه آفریده شده است؟ و به آسمان نگاه نمی‌کنند که چگونه برافراشته شده؟ و به کوه‌ها که چگونه در جای خود نصب گردیده !و به زمین که چگونه گسترده و هموار گشته .( غاشیعه/۱۷الی20).
۲- همان کسی که هفت آسمان را برفراز یکدیگر آفرید. در آفرینش خداوند رحمان هیچ تضاد و عیبی نمی‌بینی. بار دیگر نگاه کن، آیا هیچ شکافی و خللی مشاهده می‌کنی ؟
بار دگر ( به عالم هستی ) نگاه کن، سرانجام چشمانت ( درجستجوی خلل و نقصان ناکام مانده ) به سوی تو باز می‌گردد در حالی که خسته و ناتوان است(ملک/3).
ب- خوب گوش کردن:
همان کسانی که سخنان را می‌شنوند و از نیکوترین آنها پیروی می‌کنند، آنان کسانی هستند که خدا هدایتشان کرده و آنها خردمندانند.( قصص /43).
ج- استفاده از عبارات حسی و تصویری
در آن هنگام که خورشید در هم پیچیده شود و در آن هنگام که ستارگان بی فروغ شوند و در آن هنگام که کوه‌ها به حرکت درآیند و در آن هنگام که با ارزش‌ترین اموال به دست فراموشی سپرده شود و در آن هنگام که وحوش جمع شوند و در آن هنگام که دریاها برافروخته شوند.... و در آن هنگام که بهشت نزدیک شود. (تکویر/۱الی6).
د- مثل‌های قرآنی :
۱- مثل آنان مثل کسی است که به زحمت آتشی بیفروخت و همین که اطراف وی را روشن ساخت، خدا نورشان را برد و در تاریکی‌ها رهایشان کرد که نبینند. (بقره/17).
۲- و مثل تو در دعوت کافران مثل کسی است که بر حیوان زبان بسته‌ای که جز صدا و ندایی نشنود بانگ زند. اینها نیز چنین اند کرانند و گنگانند و کورانند, پس نمی‌اندیشند. (بقره/ 171).
توجه به این امور چهار گانه در رشد قوهٔ تفکر اهمیت دارد. به راستی چرا ساعتی اندیشه بهتر از یک سال عبادت است؟!!
بشوی اوراق اگر هم درس مایی- که علمِ عشق در دفتر نباشد

فهرست منابع جهت مطالعهٔ بیشتر

۱. میزان الحکمه، ج۹، محمدی ری شهری، دارالحدیث.
۲. بیست گفتار، شهید مرتضی مطهری.
۳- تربیت عقلانی انسان از دیدگاه قرآن و حدیث، محمدجواد نعمتی.


منبع:سایت پرسمان دانشجویی - تاریخ برداشت: 1395/02/26