فرهنگ مصادیق:تشبه به کفار و فرق ضالّه

از پژوهشکده امر به معروف
پرش به: ناوبری، جستجو
تشبه به کفار و فرق ضالّه

کتب مرتبط

ردیف عنوان
۱ احکام نگاه و پوشش
۲ تربیت جنسی ج1
۱ تربیت جنسی ج2
۲ حدود پوشش و نگاه در اسلام

مقالات مرتبط

ردیف عنوان
۱ تشبه به کفار از منظر فقه امامیه

مصادیق مرتبط

ردیف عنوان
۱ تشبه به جنس مخالف
۲ تشبه به منافقان
۳ خرید و فروش کتب و مجلات ضالّه
۴ ازدواج دائم مرد مسلمان با فرق انحرافی
۵ تبلیغ فرق انحرافی

چندرسانه‌ای مرتبط

ردیف عنوان

مرتبط‌های بوستان

ردیف عنوان

نرم‌افزارهای مرتبط

ردیف عنوان

نویسنده: الیاس صالحی
تهیه و تدوین :پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر قم

تعریف اصطلاحی

تشبّه[۱] در اصطلاح عبارت است از اینکه شخصی در نحوه رفتار یا پوششی که (به لحاظ جنسیت، دین و یا غیر آن) نشانه و مشخّصه طایفه‌ای از انسانها به شمار می‌رود، همانند آنان گردد مانند: آویختن صلیب به گردن توسط مسلمان[۲].

انواع تشبه به کفار

تشبه به کفار از منظرهای گوناگون مورد توجه قرار می‌گیرد، یک منظر آن تشبه در عبادت و غیر عبادت می‌باشد و خود تشبه در غیر عبادت به صورت‌های مختلف تقسم می‌شود که در ذیل به آنان اشاره می‌شود:

تشبه به کفار در عبادت

به این معنی که شخص، عبادت را با وضع خاص یا لباس خاصی که شبیه کافران است انجام دهد؛ چنان که در روایتی آمده است:
عن جعفربن محمد(ع) انه قال: اذا کنت قائماً فی الصلاه فلا تضع یدک الیمنی علی الیسری و لا الیسری علی الیمنی فان ذلک تکفیر اهل الکتاب[۳].
امام باقر(ع) فرمود: هنگامی که برای نماز ایستاده‌ای، دست راست را روی دست چپ یا دست چپ را روی دست راست قرار نده؛ زیرا این کار خضوعی (تکفیر) است که اهل کتاب انجام می‌دهند.

تشبه به کفار در غیر عبادت

یعنی انسان در غیر عبادت در جنبه‌های گوناگون زندگی، تشبه به کفار نموده و خود را همانند آنان سازد، تشبه به کفار در غیر عبادت، شکل‌های گوناگونی دارد، ولی می‌توان آنها را به سه دسته اساسی تقسیم کرد:

تشبه به کفار در پوشش

بدین معنی که مسلمانان در لباس، کفش، کلاه، انگشتر، گردن بند و سایر پوشیدنی‌ها، خود را شبیه کافران سازند؛ همانند پوشیدن کراوات، پاپیون و لباس‌هایی با مدل‌ها و تصاویر مخصوص به کفار که شعار و مروج فرهنگ آنان است. در روایات، تشبه به کفار در خصوص پوشش مورد توجه قرار گرفته و مؤمنان از آن نهی شده‌اند[۴].

تشبه به کفار در آرایش

بدین معنی که مسلمانان در آرایش سر، صورت و سایر مواضع آرایشی، خود را شبیه کافران سازند؛ همانند مدل‌های آرایش سر و صورت برخی افراد که امروزه کم و بیش در جامعه مشاهده می‌شود. در این باره نیز روایات، مؤمنان را از تشبه به کفار بر حذر داشته‌اند[۵].

تشبه به کفار در آداب و رسوم

منظور از آن، همانند شدن با کفار در آداب و رسومی است که از ویژگی و شعارهای آنان به شمار می‌رود و اکنون در جامعه نمونه‌هایی از آن به چشم می‌خورد، مانند سگ بازی و آوردن آن به خانه و ماشین و مانند غذا خوردن نزد صاحبان عزا که در برخی مناطق کشور معمول است و مخارج سنگینی بر صاحبان عزا تحمیل نموده و مصیبتی فوق مصیبت است. در این زمینه نیز اولیای دین، مؤمنان را راهنمایی نموده و آنها را از تشبه به کفار بر حذر داشته‌اند[۶].

آیات

آیات متعددی[۷] برای اثبات حرکت تشبه به کفار مورد استناد قرار گرفته[۸] ولی دلالت آنها بر مدعا تمام به نظر نمی‌رسد، زیرا از دقت در متن آیات یاد شده و موضوع مورد بحث در آنها، به دست می‌آید که این آیات مربوط به مسایل بنیادی دین همانند توحید و شرک، عبودیت، رسالت پیامبر اکرم(ص) و حکم بر طبق «ما انزل الله» است چنان که سخنان مفسرین نیز گویای همین مطلب است[۹].
بنابراین، استدلال به آیات یاد شده بر موضوع تشبه به کفار مورد استناد قرار نمی‌گیرد، اما دلالت آیه زیل و آیات مانند آن بر حرمت تشبه به کفار در برخی موارد تمام است.
«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا الَّذِينَ كَفَرُوا يَرُدُّوكُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خَاسِرِينَ»[۱۰].
ای کسانی که ایمان آورده‌اید اگر از کسانی که کفر ورزیده‌اند، اطاعت کنید شما را به گذشته هایتان باز می‌گردانند و سرانجام زیانکار خواهید شد.

روایات

تشبه به کفار در پوشش

۱. قال رسول الله(ص): «من تشبه بقوم فهو منهم»[۱۱].
حضرت رسول صلی الله علیه و آله فرموند: کسی که به قومی شباهت پیدا کند از همان قوم است.
۲. عن علی(ع) انه قال: «من تشبه بقوم عد منهم»[۱۲].
از حضرت علی(ع) روایت شده که فرمود: کسی که خود را شبیه قومی نماید، از آنها شمرده خواهد شد. ۳. قال امیرالمؤمنین(ع): «ان لم تکن حلیماً فتحلم فانه قل من تشبه بقوم الا اوشک ان یکون منهم»[۱۳].
علی(ع) فرمود: اگر بردبار نیستی، خود را بردبار بنمای؛ زیرا کم می‌شود کسی خود را شبیه قومی سازد و اندک اندک از آنها نشود.
۴. عن ابی عبدالله(ع) قال: «اوحی الله عزوجل الی نبی من انبیائه قل للمومنین: لاتلبسوا لباس اعدائی و لاتطعموا طعام اعدائی و لاتسلکوا مسالک اعدائی فتکونوا اعدائی کما هم اعدائی»[۱۴].
امام صادق(ع) فرمود: خداوند به پیامبری از پیامبرانش وحی فرمود: به مؤمنان بگو که لباس دشمنان مرا نپوشید و طعام دشمنان مرا نخورید و راه‌های دشمنان مرا نپیمایید وگرنه در زمره دشمنان من به شمار خواهید رفت.
۵. عن ابی عبدالله (ع) قال: «کان امیرالمومنین(ع) یقول: لاتزال هذه الامه بخیرمالم یلبسوا لباس العجم و یطعموا اطعمه العجم فاذا فعلوا ذلک ضربهتم الله بالذل»[۱۵].
امام صادق(ع) فرمود: امیرالمومنین(ع) می‌فرمود: این امت مادامی که لباس عجم را نپوشند و خوراک‌های عجم را نخورند، پیوسته درخیر هستند و هر گاه چنین کنند، خداوند برای آنها ذلت را مقرر خواهد کرد. ۶. عن عائشه ان رسول الله (ص) کان لایترک فی بیته شیئاً فیه تصلیب الاقبضه.
عایشه روایت کرده: پـیامبر اکرم (ص) درخانه چیزی را که بر آن نقش صلیب بوده، رها نمی‌کرد مگراینکه آن را می‌برید.

تشبه به کفار درآرایش

۱. قال رسول الله(ص): ان المجوس جزوا لحاهم وفروا شواربهم و انا نجز الشوارب و نعفی اللحی وهی الفطره[۱۶].
مجوس ریش‌های خود را می‌تراشیدند و سبیل‌ها را پرپشت می‌گذاشتند؛ ولی ما سبیل‌های خود را می‌تراشیم و ریش‌های خود را بلند می‌گذاریم، روش ما مطابق فطرت است.
۲. قال رسول الله(ص): حفوا الشوارب واعفوا اللحی و لا تشبهوا بالیهود[۱۷].
سبیل‌های خود را کوتاه و ریش‌های خود را بلند نگه دارید و خود را شبیه یهود مگردانید.
۳. قال رسول الله(ص): غیروالشیب ولا تشبهوا بالیهود والنصاری[۱۸].
پیامبراکرم(ص) فرمود: موهای سپید خود را (با خضاب) تغییر دهید و خود را شبیه یهود و نصاری نسازید.

تشبه به کفار در آداب و رسوم

۱. اوحی الله عزوجل الی نبی من انبیائه قل للمومنین... ولاتسلکوا مسالک اعدائی[۱۹].
نهی درعبارت «لاتسلکوا مسالک اعدائی» شامل آداب و رسومی می‌شود که از ویژگی‌ها و شعارهای کفار است؛ در صورتی که شخص آن را زی خود قرار دهد به گونه‌ای که در عرف، طی کننده طریق آنها شمرده شود و نهی، ظهور در حرمت دارد[۲۰]، چنان که شیخ حر عاملی نیز آن را حمل بر حرمت نموده است.[۲۱] پس طبق این حدیث، تشبه به کفار در آداب و رسوم آنها، بر وجهی که ذکر شد حرام خواهدبود. ۲. قال الصادق(ع): «الاکل عند اهل المصیه من عمل الجاهلیه والسنه البعث الیهم بالطعام کما امر به النبی فی آل جعفربن ابی طالب لما جاء نعیه»[۲۲].
امام صادق(ع) فرمود: غذاخوردن نزد صاحب عزا از کارهای اهل جاهلیت است، سنت آن است که غذا برای آنها فرستاده شود چنانکه پیامبر(ص) دربارهٔ آل جعفر ابن ابی طالب، هنگامی که خبر شهادتش رسید، چنین دستوری صادر فرمود.
۳. قال ابوعبدالله(ع): «اکنسوا افنیتکم ولاتشبهوا بالیهود»[۲۳].
حیاط منازل خود را جارو کنید و مانند یهود نباشید.

حکم تشبه به کفار

بدون شک تشبه به کفار و پیروی از آنان، در صورتی که انگیزه آن داخل شدن درهیات کفار و خارج شدن از هیات مسلمین باشد، حرام است. زیرا اگرشخص توجه داشته باشد که این عمل به معنای عدول از اسلام است، ارتکاب آن موجب ارتداد است واگرمتوجه این نکته نباشد بلکه فقط به انگیزه همرنگ شدن با کفار در امور خود ازآنان پیروی کند، این کار گناهی بزرگ و جهلی سترگ محسوب می‌شود.

حکم تشبّه مسلمان به کفّار در لباس و آرایش

از جمله مصادیق تشبه به کفار در پوشش و زینت عبارت است از: بر سر گذاشتن برطله[۲۴] نوعی کلاه ویژه یهودیان) و بستن کمر به چیزی شبیه زنار (کمربندی که مسیحیان در گذشته به کمر می‌بستند و امروزه کشیشان، آن را به گردن می‌آویزند[۲۵] برخی احتیاط را در ترک این نوع تشبّه دانسته‌اند[۲۶]. بلکه برخی قائل به حرمت آن شده‌اند[۲۷] تشبّه به کفار در رفتار (که در ظاهر به آنان شباهت پیدا می‌کند هرچند انگیزه فاعل، این تشابه نباشد) مکروه است؛ بدین جهت در روایات از نمازگزاردن در جایی که آتش افروخته می‌شود مانند آشپزخانه- به جهت تشبّه به عمل مجوسیان[۲۸] و نیز پیش روی انسان یا مقابل عکس ذی روح- به جهت شباهت پیدا کردن به عمل بت پرستان و غیر آن- نهی شده است[۲۹].

تشبّه به کفار در ویژگی‌های مذهبی

طبق آموزه‌های دینی و فتوای فقهای شیعه تشبّه مسلمان به کفار در استفاده از نشانه‌های ویژه مذهبی آنان که از شعائرشان محسوب می‌گردد، همچون صلیب حرام است[۳۰].

آثار و عواقب تشبه به کفار

تشبه به کفار حتما عوارض و مضراتی داشته که مورد نهی قرار گرفته است و آثار و عواقب و مفسادی بر این عمل مترتب می‌باشد، از جمله عواقب و آثار آن می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
۱. تشبه به کافران، موجب سلطه آنان بر مسلمانان در زمینه سیاسی، نظامی، اقتصادی و مانند آن شود. بدین نحو که مثلا تشبه مردم به کفار در سطح گسترده، برای کفار توهم همراهی مردم با آنان را ایجاد نماید و زمینه حمله نظامی آنها را فراهم سازد.
۲. تشبه به کفار در انظار جهانی، به معنی اعراض مردم از حکومت اسلامی تلقی شود و موقعیت دولت اسلامی در روابط بین المللی تضعیف شود.
۳. بر تشبه به کفار، مفاسد اجتماعی مترتب باشد و یا آنکه موجب ترویج دین کافران گردد.
۴. در شریعت اسلامی برای کافران، هیچ راه تسلطی بر مسلمانان قرارداده نشده است. از این روی با توجه به آیه «ولن یجعل الله للکفافرین علی المومنین سبیلاً»[۳۱]؛ خداوند هرگز برای کافران، بر مؤمنان راهی (برای تسلط) قرار نداده است، هر چیزی که موجب دخول مسلمان در ملک کافر یا موجب سلطه کافر بر مسلمان گردد، به دلیل آیه یاد شده باطل است[۳۲]. بنابر این چنانچه تشبه به کفار، موجب سلطه آنان بر مسلمانان گردد، عمل تشبه، تعاون بر اثم بوده و از این بابت نیز مصداق حرام خواهد بود. خداوند متعال فرموده است: «و لاتعاونوا علی الاثم و العدوان»[۳۳]، در گناه و تعدی دستیار هم نشوید[۳۴].
۵. تشبه به کفار موجب می‌شود مسلمانان رفته رفته، بدون آنکه خود بخواهند در ورطهٔ پیروی فکری از آنان بیفتند، که نتیجه آن ورود در زمره دشمنان اسلام و سلب استقلال و شکوه اسلام خواهد شد. ۶. با توجه به روایت حضرت امیر المومنین(ع) که فرموند : من تشبه بقوم اوشک ان یکون منهم; کسی که خود را شبیه قومی کند، نزدیک است که از آنان بشمار آید،[۳۵] تشبه به کفار نیز شخص را از به کیش کافران نزدیک می‌کند.

چند تذکر

۱- دلالت برخی روایات بر کراهت تشبه به کفار در مواردی مانند پوشیدن لباس عجم، غذا خوردن نزد صاحب عزا و عدم نظافت حیاط منزل، منافاتی با ادلهٔ حرمت تشبه به کفار ندارد؛زیرا:
اولاً: خروج برخی افراد از تحت ادله یاد شده، ضرری به سایر موارد نمی‌رساند؛ چنان که مقتضای عام و خاص همین است.
ثانیاً: همان گونه که پیش از این گفته شد، ادله حرمت تشبه به کفار مربوط به مواردی است که تشبه به کفار در اموری باشد که ازویژگی‌ها و شعارهای آنان است، به گونه‌ای که شخص با انجام آنها، متلبس به لباس کافران یا هم شکل آنان و یا طی کننده راه آنان به شمار رود. پس جمع میان ادله، اقتضا دارد که روایات دال بر کراهت را حمل بر موردی نماییم که تشبه به کفار در این حد نباشد، چنان که دقت در برخی از این روایات نیز ما را به این نکته رهنمون می‌سازد.
۲- همان گونه که مباحث گذشته نشان می‌دهد، تشبه به کفار مربوط به اموری است که در عرف، از ویژگی‌ها و شعارهای آنان به شمار رود، به نحوی که پیش از این ذکر شده است؛ روشن است که این امر با اختلاف زمان‌ها و مکان‌ها متفاوت خواهد بود. بنابر این اگر عملی در کشوری از ویژگی‌های کفار به شمار رود و در کشور دیگر چنین نباشد، حکم آن در آن دو کشور متفاوت خواهد بود و همچنین اگر عملی در زمانی از ویژگی‌های کفار باشد ولی پس از آن طوری میان مسلمانان رواج یابد که دیگر از ویژگی‌های آنان محسوب نشود، حکم تشبه به کفار را ندارد[۳۶].
۳- همان گونه که دلایل پیشین نشان می‌دهد، حرمت تشبه به کفار مربوط به اموری مانند پوشش، آرایش و آداب و رسوم زندگی است؛ پس مسایل علمی و صنعت و مانند آن، مشمول دلایل یادشده نیستند.

فهرست منابع

۱. قرآن.
۲. نهج البلاغه.
۳. احمد بن فارس بن زکریا، معجم مقائیس اللغه.
۴. زبیدی، تاج العروس، تحقیق علی شیری، دارالفکر، بیروت.
۵. شمس العلوم و دواء کلام العرب من الکلوم.
۶. فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، زیر نظر محمود هاشمی شاهرودی . قم ، موسسه دایره المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت علیهم السلام.
۷. صدوق، علل الشرائع، ج۱، النجف الأشرف: المکتبه الحیدریه ومطبعتها ۱۳۸۵-۱۹۶۶م.
۸. طوسی، تهذیب الاحکام، ، تهران: دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۵ش.
۹. شیخ حر عاملی، وسائل الشیعه، مؤسسه آل البیت(ع)، قم، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
۱۰. شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، محقق و مصحح: غفاری، علی اکبر، دفتر انتشارات اسلامی، قم، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
۱۱. طبرسی، مجمع البیان فی تفسیرالقرآن، تحقیق هاشم رسولی محلاتی، موسسه اعلمی، بیروت.
۱۲. طباطبایی، محمد حسین، تفسیرالمیزان، ترجمه موسوی همدانی، سید محمد باقر، ج ۱، ص ۶۶۵، قم، دفتر انتشارات جامعه مدرسین.
۱۳. هیثمی، الصواعق المحرقه المکتبه العصریه، بیروت.
۱۴. تمیمی مغربی، نعمان بن محمد، دعائم الاسلام، ج۲، مصر: دارالمعارف، ۱۳۸۵ق.
۱۵. محدث نوری، مستدرک الوسائل، مدرسه آل البیت لاحیاء التراث، ۱۴۰۸ هـ.ق.
۱۶. عاملی، محمد بن مکی (شهید اول) ، الدروس الشرعیه فی فقه الامامیه، ج۲، قم: جامعه مدرسین، ۱۴۱۷.
۱۷. نجفی، محمد حسن، جواهر الکلام، بیروت، دار احیاء التراث، ۱۳۶۲.
۱۸. حلی، تذکره الفقهاء، موسسه آل البیت، قم.
۱۹. مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، انتشارات اسلامیه، تهران، ۱۳۶۴ش.

پا نویس

  1. تعریف لغوی: واژه «تشبّه» مصدر باب تفعّل است، و از ریشه «شَبَه» گرفته شده است. ماده شبه در «معجم مقاییس اللغه» چنین تبیین شده است: الشین و الباء و الهاء، أصلُ واحدُ یدلّ علی تشابُه الشّی ء و تشاکُلِه لوناً و وَصْفا،( احمد بن فارس بن زکریا، معجم مقائیس اللغه. ج۳، ص۲۴۳) یعنی شبیه بودن به شیء و به شکل آن شی در آمدن در رنگ و وصف. تاج العروس در معنای ماده تشبّه می‌نویسد: تَشَبَّه بکذا: تَمَثَّلَ(محب الدین واسطی زبیدی حنفی و سید محمد مرتضی حسینی، تاج العروس من جواهر القاموس. ج۱۹، ص۵۱، نشوان بن سعید حمیری، شمس العلوم و دواء کلام العرب من الکلوم. ج۶، ص۳۳۷۰) یعنی مثل و مانند شدن به شیء.
  2. جمعی از پژوهش گران زیر نظر سید محمود هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (ع)، ج۲، ص۴85.
  3. نوری، 5، 421.
  4. صدوق، علل الشرایع، 348؛ طوسی، تهذیب 6، 173؛ حر عاملی، 3، 279.
  5. وسائل الشیعه ج1، ص423.
  6. صدوق، فقیه ج1، ص182؛ وسائل الشیعه، ج2، ص889.
  7. نساء، آیه51؛ مائده، آیه94؛ یونس، آیه53؛ مؤمنون،آیه17.
  8. خرازی، 62.
  9. تفسیر طبرسی ج2، ص110؛ المیزان،ج 5، ص28 .
  10. آل عمران/149.
  11. ابن ابی جمهور، 1، 56؛ ابوداوود، 2، 255؛هیثمی، 01، 271.
  12. قاضی مغربی، 2،513؛ نوری، 71،440.
  13. نهج البلاغه، 1180.
  14. ، فقیه، 1،25؛ علل الشرایع، 348؛ تهذیت،6، 172؛ حر عاملی، 3، 279.
  15. وسائل الشیعه، ج5، ص27.
  16. صدوق، فقیه، ج1،ص031، وسائل الشیعه ج 1،ص324.
  17. صدوق، فقیه ج1، 0ص31؛وسائل الشیعه ج1، ص324.
  18. وسائل الشیعه، ج1، ص104.
  19. الشرایع، 843؛ وسائل الشیعه، ج3، ص972.
  20. مظفر1، 201، آخوند خراسانی 941.
  21. 3، 872.
  22. صدوق، فقیه ج1، ص281؛ وسائل الشیعه، ج2، ص988.
  23. اصول کافی ج6، ص135؛ وسائل الشیعه، ج3، ص175.
  24. الدروس الشرعیه ج۱، ص۱۵۲.
  25. منتهی المطلب ج۴، ص۲۴۸.
  26. کلمه التقوی ج۳، ص۴۹۷.دلیل الناسک (حکیم) ص۴۸۸.
  27. وسائل الشیعه ج۵، ص۲۶.
  28. جواهر الکلام ج۸، ص۳۶7.
  29. منتهی المطلب ج۴، ص۳۴۱، جامع المقاصد ج۲، ص۱۳۸، المهذب البارع ج۱، ص۳۹۷.
  30. شرائع الإسلام ج۲، ص۲۶۳، تذکره الفقهاء (ق)ج ۲، ص۳۷۹.
  31. نساء ، آیه141.
  32. وسائل الشیعه ج 1 ،ص44.
  33. مائده ، آیه2.
  34. سایت ایکا
  35. بحار الانوار،ج 78، ص 93،ح 106.
  36. سایت: نرم افزار پاسخ، مرکز مطالعات و پاسخ گویی به شبهات.