فرهنگ مصادیق:تخریب اموال عمومی

از پژوهشکده امر به معروف
(تغییرمسیر از تخریب اموال عمومی)
پرش به: ناوبری، جستجو
تخریب اموال عمومی

کتب مرتبط

ردیف عنوان

مقالات مرتبط

ردیف عنوان

مصادیق مرتبط

ردیف عنوان

چندرسانه‌ای مرتبط

ردیف عنوان

مرتبطه‌ای بوستان

ردیف عنوان

نرم افزارهای مرتبط

ردیف عنوان

پایگاه‌های اینترنتی مرتبط

ردیف عنوان

نویسنده: مصطفی کوهی
تهیه و تدوین: پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر قم-96/2/11
کلمات کلیدی: تخریب، اتلاف، اموال عمومی، دولتی، وندالیسم، بیماری اجتماعی.

محتویات

مقدّمه

تخریب اموال عمومی از جمله منکرات اقتصادی محسوب می‌شود. دین اسلام حفظ اموال دیگران و اموال عمومی را امری ضروری و پر اهمیت دانسته و کسانی را که به این مساله اهمیت ندهد، نکوهش کرده و عذاب اخروی وعده داده است. تخریب اموال عمومی باعث خسارات اجتماعی و اقتصادی فراوانی می‌شود و برای حیات اجتماعی و فردی آثار مخربی در پی دارد.
اموال عمومی دایره وسیعی دارد و شامل همه اموال ملی که مردم به شکلی با آن در ارتباط اند می‌شود.
دایره اموال عمومی از لوازم «مهد کودک» تا امکانات «مدرسه» و لوازم و امکانات«دانشگاه» را در برمی گیرد و نیز از کارمند سطح پایین تا رئیس ومدیر کل سازمان و وزیر وزارتخانه، از ظروف و پذیرایی«جلسات» کوچک تا «همایش‌های» مهم، از «تلفن عمومی» کنار خیابان و «اتوبوس شهری» تا دستگاه‌های عظیم و «اموال» و وسایل دولتی دراختیار مسئولان را در خود جای می‌دهد.
برهمگان لازم است برای حفظ اموال عمومی، دولتی وملی که متعلق به همه جامعه است، بیش ازاموال شخصی اهمیت قایل شده و از تخریب آن بپرهیزند.
امروزه تخریب اموال عمومی(وندالیسم) خصوصاً برای کسانی که در شهرهای بزرگ و پرجمعیت زندگی می‌کنند واقعیتی تلخ و دردناک است و تقریباً همه ما و تقریبا هر روز شاهد عوارض این معضل اجتماعی هستیم.
بناهای تاریخی و اماکن مذهبی، مجسمه‌های نصب شده در میادین، پارک‌ها و اماکن عمومی، سینماها، آسانسورها، پارک‌ها و فضاهای سبز عمومی، چراغ‌های راهنمایی، صندلی‌های اتوبوس و مترو، کتاب‌های کتابخانه‌ها، تلفن‌های عمومی، صندوق‌های پست و ده‌ها موضوع مورد تخریب دیگر از جمله موضوعاتی هستند که در اثر وندالیسم و تخریب متحمل خسارات و صدمات شده و مورد تخریب قرار می‌گیرند.

مفهوم تخریب اموال عمومی

تخریب اموال عمومی عملی است که بنا به دلایل متعدد و از روی آگاهی و به عمد و به منظور تباه کردن یا صدمه زدن به چیزی صورت می‌گیرد که متعلق به عموم مردم است.

انواع تخریب

به طور کلّی تخریب اموال عمومی را می‌توان به دو صورت مشاهده کرد:
۱. تخریبی که در آن برنامه و هدف مشخصی دیده می‌شود و غالبا نیز گروهی انجام می‌شود.
۲. تخریبی که در آن برنامه و هدف مشخصی دیده نمی‌شود و غالبا فردی صورت می‌گیرد.
در نوع اوّل، واضح‌ترین شکل آن را در محیط‌های ورزشی هنگام مسابقات فوتبال می‌توان مشاهده کرد. بخشی از تخریب کنندگان اموال عمومی را مبتلایان به شخصیت ضدّ اجتماعی تشکیل می‌دهند. از ویژگی‌های مبتلایان به این نوع اختلال آن است که این افراد دلبستگی به قانون ندارند و هرگز احساس مسئولیت نمی‌کنند، در پی ارضای فوری خواسته‌های خویش هستند و به سادگی دست به خشونت می‌زنند، همچنین آن‌ها قدرت تحمل کردن شرایطی که باب میل شان نیست و به تعویق انداختن خواسته هایشان را ندارند.
در یک تقسیم بندی دیگر می‌توان تخریب اموال عمومی را به دو قسم، عمدی و سهوی تقسیم نمود.

انواع اموال عمومی

اموال عمومی برچند قسم است:

انفال

انفال یعنی اموال عمومی که در اختیار پیامبر(صلّی الله علیه و آله) و جانشینان معصوم او(علیهم السلام) قرار دارد و در
زمان غیبت، اختیار آن با ولی امر مسلمین است (تحت تصرف حکومت اسلامی است) و از آن باید در مصالح عمومی جامعه و به سود همگان بهره برداری شود. [۱]
بحث انفال در مقاله‌ای مستقل تحت عنوان تملّک ظالمانه انفال مطرح شده و در سایت پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر قابل مشاهده است.

اموال دولتی

اموالی است که توسط وزارتخانه‌ها، مؤسسات و یا شرکت‌های دولتی خریداری می‌شود یا به هر طریق قانونی دیگر به تملک دولت درآمده یا در می‌آیند. [۲]

اموال و مشترکات عمومی

این اموال برای استفاده مستقیم تمام مردم آماده، یا اختصاص به حفظ مصالح عمومی داده شده و دولت، تنها از جهت ولایتی که بر عموم دارد، می‌تواند آن را اداره کند: مانند پل‌ها، موزه هاو معابر عمومی، پارک‌ها و.... [۳]

مظاهرتخریب اموال عمومی

به برخی از موضوعات و مظاهر تخریب اموال عمومی اشاره می‌شود:
۱. نوشتن روی در و دیوار شهر و موسسات عمومی؛
۲. پاره کردن صندلی اتوبوس‌های شهری و مترو؛
۳. تخریب ایستگاه‌های اتوبوس؛
۴. آسیب رساندن به باجه‌های تلفن عمومی؛
۵. شکستن لامپ‌ها و چراغ‌های خیابان؛
۶. شکستن درختان و چیدن گل و گیاه‌ها در پارک؛
۷. صدمه زدن به تاسیسات و امکانات ورزشگاه ها؛
۸. نوشتن یادگاری بر روی اموال عمومی و ....
۹. کندن گوشی تلفن عمومی و تخریب باجه‌های تلفن عمومی،
۱۰. نوشتن یادگاری بر روی دیوارهای ابنیه تاریخی و مجسمه‌ها،
۱۱. و بریدن صندلی‌های عمومی با چاقو، شکستن صندلی‌های عمومی، سوزاندن سطل‌های زباله عمومی، خراب کردن علایم راهنمایی و رانندگی، خراب کردن متعلقات مدارس مثل میز، نیمکت، تخته سیاه، کتاب و...، کندن یا پاره کردن تراکت‌های تبلیغاتی، ایجاد حریق در پارک‌های جنگلی، تخریب و آسیب به سرویس‌های بهداشتی عمومی، شکستن چراغ‌های معابر، تخریب آسانسور و.... .

خصوصیات تخریب گران اموال عمومی

خصوصیت افراد تخریب گر و انواع تخریب اموال عمومی در هر کشوری متفاوت است. به عنوان مثال در کشورهای اروپایی ریختن سس روی صندلی‌های اماکن عمومی و در آمریکا تخریب ریل‌های قطار بسیار رایج است. در ایران نیز گرچه برداشتن علایم راهنمایی و رانندگی در جاده‌ها یا تغییر شکل آن‌ها هم چون کشورهای دیگر رایج نیست، اما کندن پوست درختان برای نوشتن یادگاری، استفاده از دَرِ توالت‌های عمومی به عنوان تابلوی اعلانات و ... رایج است. پاره کردن روکش صندلی‌ها در اتوبوس و اماکن عمومی نیز همچون دیگر کشورها جذابیت‌های خاص خود را برای تخریب گرهای وطنی دارد. آن‌ها از این کار لذت می‌برند و انرژی‌های متراکم منفی خود را بدین وسیله بیرون می‌ریزند.
نسل قبلی تخریب گران به حاصل دسترنج دیگران تعدی می‌کردند، اما تخریب گران نسل حاضر، جامعه خود را متعلق به خود نمی‌پندارند، بنابراین با آن درافتاده و چیزی که در نهایت متعلق به خود آن هاست را از بین می‌برند.
موضوعات مورد نظر برای تخریب گران متعدد و متنوع است و به ترتیب فراوانی‌های مشاهده شده در مناطق مختلف از شعارنویسی و خط کشی بر روی دیوارها، میز و صندلی و درخت تا تخریب تلفن‌های عمومی، پاره کردن صندلی اتوبوس، تخریب کتب و مجلات کتابخانه، تخریب فضای سبز مخصوصا اموال پارک‌ها و مکان‌های فرهنگی و ورزشی و شکستن نرده خیابان‌ها، پل‌ها و معابر عمومی، شکستن لامپ خیابان‌ها و تخریب اتومبیل‌های شخصی را شامل می‌شود.
طبق تحقیقات انجام شده، میزان بیماری افسردگی و پرخاشگری در گروه تخریب گراها به مراتب بیش از گروه غیر تخریب گراها بوده است، به طوری که بالغ بر ۷۰درصد تخریب گراهای تهران به بیماری پرخاشگری و حدود ۶۷درصد آن‌ها به بیماری افسردگی دچار بوده‌اند.
قریب به ۶۰درصد از مددجویان تخریب گراها مورد مطالعه تجربی، سابقه تنبیه بدنی در مدرسه و بیش از نیمی از آن‌ها تجربه فرار از مدرسه را داشته‌اند. حدود نیمی از تخریب گراها، والدین خود را بی بندوبار و سهل انگار تلقی می‌کرده و حدود نیمی از آن‌ها، احساس ستیز با والدین خود داشته‌اند.
در سالیان اخیر با بالا گرفتن تب فوتبال، تماشاچیان جوان در کشور ما، لطممه‌های زیادی به اموال عمومی از جمله شرکت واحد اتوبوسرانی وارد کرده‌اند. در قضیه انتخابات هم بعضی از طرفداران پرشور کاندیداها با دیوارنویسی و چسباندن پوستر به در و دیوار منازل مردم و اماکن عمومی، موجبات ورود خسارت را فراهم آوردند. [۴]

حفظ اموال عمومی، وظیفه همگانی

حفظ و نگهداری وسایل و امکانات عمومی در پارکها و معابر عمومی یک وظیفه همگانی است. حفظ اموال عمومی و صیانت از بیت المال و آنچه ازبیت المال خریداری گردیده از عوارضی پرداختی شهروندان تهیه و جهت رفاه شهروندان در نقاط مختلف شهر تعبیه گردیده یک تکلیف بوده و فراتر از وظیفه می‌باشد.

حفظ اموال اداری

با توجه به اهمیت فوق العاده‌ای که در دین اسلام به بیت المال و حفظ آن (به عنوان امانت الهی و حقوق مردم) داده شده، وظیفه شرعی و قانونی حکم می‌کند که همه در مصرف و بهره داری از آن بسیار دقت و مراقبت کنند به ویژه در ادارات دولتی، کارمندان باید مراقب باشند که اموال عمومی و دولتی از بین نرود و در حفظ آن کوشا باشند.

تخریب اموال عمومی در قرآن

تخریب اموال عمومی از مصادیق فساد در روی زمین می‌باشد. قرآن کریم در آیات متعدد، مفسدین فی الارض را مذمّت و نکوهش کرده است و می‌فرماید: «وَإِذَا تَوَلَّی سَعَی فِی الْأَرْضِ لِیُفْسِدَ فِیهَا وَیُهْلِکَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللَّهُ لَا یُحِبُّ الْفَسَادَ؛ (نشانه آن، این است که)هنگامی که روی برمی‌گردانند (و از نزد تو خارج می‌شوند)، در راه فساد در زمین، کوشش می‌کنند، و زراعتها و چهارپایان را نابود می‌سازند؛ (با اینکه می‌دانند) خدا فساد را دوست نمی‌دارد.» [۵]
قرآن کریم در آیه دیگر از فساد در روی زمین نهی می‌کند و می‌فرماید: «وَلَا تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ‏؛ و در زمین، به فساد نکوشید!» [۶]
فساد در آغاز از نقطه کوچکی شروع می‌شود و سپس گسترش می‌یابد و تشدید می‌گردد.
قرآن کریم به مسلمانان سفارش می‌کند که اموال شخصی و عمومی را به سفیهان نسپارید؛ چرا که در حفظ آن کوتاهی کرده و آن را پایمال خواهند کرد.
«وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَکُمُ الَّتِی جَعَلَ اللَّهُ لَکُمْ قِیَامًا وَارْزُقُوهُمْ فِیهَا وَاکْسُوهُمْ وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفًا؛ اموالتان را، که خداوند وسیله قوام زندگی شما قرار داده، به دست سفیهان نسپارید و از آن، به آنها روزی دهید! و لباس بر آنان بپوشانید و با آنها سخن شایسته بگویید.» [۷]
" یونس بن یعقوب" می‌گوید: از امام جعفر صادق(علیه السلام) تفسیر آیه" وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَکُمُ‏" را پرسیدم فرمود: من لا تثق به" سفیه کسی است که مورد اعتماد نباشد". [۸] از این روایات برمیاید که" سفیه" معنی وسیعی دارد و از سپردن اموال عمومی و خصوصی به آنها نهی شده است، منتها این نهی در بعضی از موارد به عنوان تحریم است و در پاره‌ای از موارد که درجه سفاهت شدید نیست به معنی کراهت است. [۹]

تخریب اموال عمومی در روایات

امامان معصوم(علیهم السلام)، ضایع کردن و خراب کردن اموال عمومی و شخصی را امری ناپسند و نفرت انگیز معرفی کرده‌اند.
امام رضا(علیه السلام) در این زمینه می‌فرماید:
«إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یُبْغِضُ الْقِیلَ وَ الْقَالَ وَ إِضَاعَهَ الْمَالِ وَ کَثْرَهَ السُّؤَال‏؛ خدا از قیل و قال، و از تباه کردن مال، و از افزونی سؤال (زیاد درخواست و تقاضا کردن)، نفرت دارد.» [۱۰]
پیامبر اکرم(صلّی الله علیه و آله) فرمود: «لَا ضَرَرَ وَ لَا ضِرَارَ فِی الْإِسْلَام‏؛ ضرر و ضرر وارد کردن در اسلام وجود ندارد.» [۱۱]
حدیث شریف لاضرر عمومیت دارد؛ جای تردید نیست که تخریب اموال عمومی در جامعه اسلامی، در واقع ضرر رساندن به مسلمانان محسوب می‌شود. جای تردید نیست که تخریب اموال عمومی و بی توجهی به آثار و زیانهای ناشی از نابودی بی رویه اموال عمومی از مصداق ضرر و زیان به آدمیان است.
در منابع روایی اسلام، به شدت از قطع درختان و تخریب جنگل که جزء انفال و اموال عمومی است نهی شده است. بر این اساس، همواره به رزمندگان اسلام سفارش می‌شود، تا در صورت پیروزی بر دشمن از قطع درختان جنگل و غیر جنگل بپرهیزند. چنان که امام صادق(علیه السلام) فرمود: هنگامی که رسول خدا(صلی الله علیه وآله) گروهی را به جهاد می‌فرستاد، به آنان چنین رهنمود می‌داد: «لَا تَغُلُّوا وَ لَا تُمَثِّلُوا وَ لَا تَغْدِرُوا وَ لَا تَقْتُلُوا شَیْخاً فَانِیاً وَ لَا صَبِیّاً وَ لَا امْرَأَهً وَ لَا تَقْطَعُوا شَجَراً إِلَّا أَنْ تُضْطَرُّوا إِلَیْهَا؛ مبادا به کشتن زنان، پیران و کودکان مبادرت نمایید و از قطع درختان بپرهیزید؛ مگر این که ضرورتی در میان باشد.» [۱۲]
در روایت دیگر، حضرت رسول اکرم(صلی الله علیه وآله) نابودی درخت، به ویژه درخت خرما را نهی فرمود: «وَ لَا تُحْرِقُوا النَّخْلَ وَ لَا تُغْرِقُوهُ بِالْمَاءِ وَ لَا تَقْطَعُوا شَجَرَهً مُثْمِرَهً وَ لَا تُحْرِقُوا زَرْعا؛ هرگز درخت خرمایی را مسوزانید، آن‌ها را با آب ویران نکنید، درختان میوه دار را قطع نکنید، مزرعه‌ها را نسوزانید.» [۱۳]
طبق حدیث فوق، آتش زدن، قطع کردن درختان پارک‌ها، بوستان‌های شهری و خیابان‌ها، امری مذموم و منکر محسوب می‌شود.

احکام تخریب اموال عمومی

حرمت تخریب اموال عمومی

وارد نمودن هر گونه تخریب و ضرر بر انفال و اموال عمومی از ناحیه اشخاص حقیقی یا حقوقی و حتّی دولت حرام است؛ مگر این که در جایی مقدمه آبادی و عمران باشد. [۱۴]

ضمان در تخریب اموال عمومی

استفتاء: بسیاری از شهروندان هنگام روبرو شدن با وسایل عمومی؛ مثل اتوبوس واحد، تلفنهای عمومی، پارکها و غیره اقدام به وارد کردن خسارت به آنها می‌کنند؛ مثلا تلفن عمومی را تخریب می‌کنند، صندلیهای اتوبوس واحد را پاره می‌کنند و ... آیا ضامن بهای آن خواهند بود؟
جواب: ضمان آنها واضح است و نیازی به سؤال ندارد. [۱۵]
استفتاء دوم: رانندگانی که هنگام رانندگی بر اثر رانندگی بر خلاف مقررات موجب اتلاف اموال عمومی مانند ستون‌های برق، نرده‌های اطراف میادین و کنار خیابانها و جاده‌ها و ... شده و متواری می‌شوند، آیا ضامن خسارتهای وارده می‌باشند؟
جواب: بلی ضامن هستند. [۱۶]
استفتاء سوم: استفاده کردن از وسایل و ابزار و درخت و گلها و چمنهای پارکها به گونه‌ای که موجب خسارت شود، ضمان آور است؟
جواب: آن مقدار استفاده مجازی که مستلزم از بین رفتن قهری است، موجب ضمان نیست و زیاده بر آن ضمان آور است. [۱۷]
استفتاء چهارم: افرادی که از راه باز کردن پلاکهای نصب شده در جاده‌ها، بریدن سیمها و کابلهای برق و تلفن، کندن نرده‌های کنار جاده و ... امرار معاش می‌کنند، ضامن بهای آنها هستند؟
جواب: ضمان آنها نسبت به اصل و هزینه نصب آن واضح است. [۱۸]

قطع درختان و گل‌ها

استفتاء نخست: قطع کردن درختان در شهرهای بزرگ برای ساختن برج و ویلا چه حکمی دارد؟ جواب: اگر منع قانونی وجود داشته باشد، قطع درختان جایز نیست. [۱۹]
استفتاء دوم: شکستن شاخه ی درختان چه حکمی دارد؟
جواب: بی جهت نباید شاخه ی درختان را شکست. اگر این درخت متعلق به مردم یا مثلاً اموال بیت المال است، این کار حرام است. اگر هم باغ شخصی ما است، گاهی اوقات شکستن یک شاخه ی درخت، اسراف یا ازبین بردن بی جهت اموال است. [۲۰]
اما یک وقت است که شما درخت را هرس می‌کنید که آن هم کار اهل فن است برای اینکه درخت میوه ی بیشتری دهد،
این اشکال ندارد.
استفتاء سوم: آیا کندن شاخه‌ای کوچک از درخت یا گیاهی که در پارک یا فضای عمومی وجود دارد برای کاشتن در منزل یا جای دیگر اشکال شرعی دارد؟
جواب بله؛ اگر منع قانونی دارد اشکال دارد؛ اگر هم نمی‌دانید که منع قانونی دارد یا خیر، باز هم نمی‌توانید ببرید و در جای دیگری قلمه بزنید. اما اگر منع قانونی نداشته باشد اشکالی ندارد. البته معمولاً این کارها اجازه می‌خواهد. [۲۱]

استفتاء چهارم: من چندین سال پیش با جسم تیزی بر روی درختی نوشته‌ای را حک کرده‌ام؛ الان باید چکار کنم؟
اگر آن درخت ملک شخصی فردی بوده و به هرحال شما تصرفی در ملک او کرده‌اید که ضرر به آن وارد شده، باید صاحب آن را راضی کنید. اگر آن درخت جزو اموال عمومی و بیت المال بوده و خسارت دیده است، به مقدار خسارتش باید به بیت المال برگردانید.
اما اگر نه، خسارتی وارد نشده است و می‌دانید هم که صاحبش راضی بوده است، خب این ضمان ندارد. اما اگر خسارتی وارد نشده، در عین حال تصرف شده است در درخت متعلق به دیگری و صاحب درخت راضی نبوده که روی درخت او با چاقو یادگاری بنویسند، باید رضایت صاحب درخت جلب شود. [۲۲]
استفتاء: چیدن گل‌ها و گیاهان برای تزیین مجالس چه حکمی دارد؟
جواب: اصل این کار اشکال ندارد؛ البته در صورتی که اولاً منع قانونی وجود نداشته باشد و ثانیاً گل متعلق به ملک خودمان را بچینیم یا با اجازه ی صاحب ملک دیگری باشد. [۲۳]

نوشتن و خراب کردن اسکناس و پول

سوال: نظر حضرتعالی درباره نوشتن بر روی اسکناس‌های رایج در کشور چیست؟
پاسخ آیت الله العظمی حسینی زنجانی: شریعت به حفظ اموال عمومی تاکید زیاد دارد. شایسته است از نوشتن روی اسکناس‌ها پرهیز شود.
پاسخ آیت الله العظمی علوی گرگانی: درصورتی که صدق ضرر و زیان به حکومت اسلامی شود حرام و موجب ضمان است.
پاسخ آیت الله العظمی نوری همدانی: اشکال دارد. [۲۴]

راه رفتن بر روی چمن

استفتاء: راه رفتن بر روی چمن‌های خیابان‌ها و ادارات که برای آنها هزینه می‌شود با توجه به اینکه پس از مدتی که بر روی آنها راه رفته شود از بین می‌روند و فضای سبز چهره ی زشتی پیدا می‌کند چه حکمی دارد؟
جواب: به طورکلی آسیب زدن و از بین بردن زمین کاشته شده، حالا چه محصولات گیاهی خوردنی در آن باشد، چه گیاهان زینتی، چه آن گیاهان کم باشد یا زیاد، چه در ملک شخصی دیگران باشد یا متعلق به املاک عمومی باشد مثل فضای سبز وسط خیابان‌ها یا بوستان‌ها حرام است.
حالا ممکن است برخی بگویند چرا حفاظی برای این فضا نگذاشته‌اند؟ خب نگذاشته باشند؛ برای آنها که واجب نیست حفاظ بگذارند. ما باید بدانیم که ضرر رساندن به اموال دیگران جایز نیست. [۲۵]

نهی از منکر تخریب اموال عمومی

استفتاء: اگر کسی را از ریختن زباله در فضای عمومی و لطمه زدن به محیط زیست نهی کنیم مصداق نهی از منکر پیدا می‌کند؟ جواب: اگر ما معنای منکر را بدانیم، می‌فهمیم که آیا این کار نهی از منکر هست یا خیر؛ منکر از نظر فقهی هر کار ناپسندی است؛ حالا ممکن است مکروه باشد یا حرام. نهی دیگران از حرام واجب است و نهی از کار مکروه مستحب است. بنابراین اگر نگوییم که ریختن زباله در این مکان‌ها حرام هست - که در بعضی از موارد واقعاً ریختن زباله و لطمه زدن به محیط زیست حرام هست ـ نهی کردن دیگران از این کار هم مصداق نهی از منکر مستحب یا واجب است. ما باید جلوگیری کنیم از لطمه زدن به محیط زیست. [۲۶]

ریختن زباله در مکان‌های عمومی

استفتاء: ریختن مصالح و مخروبه‌های ساختمانی در محیط‌های طبیعی خالی از سکنه چه حکمی دارد؟
جواب: اگر آن مکان‌ها ملک شخصی افراد هست یا جزو املاک عمومی هست که منع قانونی دارد، تخلیه ی این ضایعات ساختمانی در آنجاها جایز نیست. [۲۷]

تخریب اموال عمومی و دولتی در سازمان‌ها

از دیدگاه شرع مقدّس اسلام، کسی که اموال بیت المال را در اختیار دارد، چنانچه به طور مستقیم یا به دلیل کوتاهی در انجام وظیفه و یا سوء مدیریّت، موجب از میان رفتن آن گردد، ضامن شمرده شده و باید خسارت‌های وارده را جبران کند. [۲۸]
استفتاء: فردی که برخی اموال دولتی را تضییع کرده است چه وظیفه‌ای دارد؟
جواب: باید آن مال را به همان شعبه ی مخصوص بدهد و ضامن است، مگر این که یقین کند که با برگرداندن، در همان مورد خودش مصرف نمی‌شود. مانند برگرداندن به بانک‌ها، که در این صورت باید از باب ردّ مظالم آن را به فقیر مؤمن بپردازد. [۲۹]

تخریب موقوفات و مساجد

استفتاء نخست: مکانی وقفی وجود دارد که در آن مسجد، مدرسۀ علوم دینی و کتابخانه عمومی بنا شده است که همگی آنها الان فعّال هستند. این مکان در حال حاضر جزء نقشۀ مکان‌هایی است که از طرف شهرداری باید خراب شوند. چگونه باید با شهرداری برای تخریب آن و گرفتن امکانات هم کاری کرد تا بتوان آن را تبدیل به ساختمان بهتری نمود؟
جواب: اگر شهرداری اقدام به تخریب آن و دادنِ عوض نماید و آن را تحویل دهد، اشکال ندارد، ولی اصل خراب کردن مسجد و مدرسۀ وقفی فی نفسه جایز نیست، مگر در صورتی که مصلحتِ اهمِ غیر قابل چشم پوشی اقتضا کند. [۳۰]
استفتاء دوم: عدّه‌ای از افراد بدون اجازه متولّی خاص، اقدام به تخریب کتابخانه واقع بین اتاق مدرسه مسجد جامع و آشپزخانۀ حسینیه که متصل به مسجد است نموده‌اند و آن را جزء مسجد کرده‌اند، آیا این کار آنان صحیح است؟ و آیا نماز خواندن در آن مکان جایز است؟
جواب: اگر ثابت شود که زمین کتابخانه، فقط برای کتابخانه وقف شده است، کسی حقّ تغییر و تبدیل آن به مسجد را ندارد و نماز خواندن در آن جایز نیست و هر کسی که ساختمان آن را خراب کرده، واجب است آن را به حالت اولیه اش برگرداند، ولی اگر وقف آن برای خصوص کتابخانه ثابت نشود، نماز خواندن در آن اشکال ندارد. [۳۱]
مسأله: در وقف عامی [۳۲] که بصورت وقف انتفاع است مثل مساجد و مدارس و کاروانسراها و پلها و مقبره‌ها و مانند آنها که وقف بر جهات یا عناوین عمومی هستند تا موقوف علیهم از آنها انتفاع ببرند در صورتی که توسط غاصب غصب شوند و آنها را در جهتی غیر از منافعی که برای آنها وقف شده‌اند بکار ببرد باید اجرت المثل تصرفاتش در چیزهایی از قبیل مدارس و کاروانسراها و حمامها را بپردازد بر خلاف مساجد و مقبره‌ها و زیارتگاه‌ها و پلها که ضامن اجرت المثل تصرفاتش در آنها نیست و اگر عین این موقوفات را تلف کند باید عوض مثلی یا قیمی آنها را بدهند که آن هم در بدل وقف تلف شده مصرف می‌شود. [۳۳]

تخریب اموال عمومی در چهارشنبه سوری

یکی از روزها و موقعیت‌هایی که در آن برخی‌ها اموال عمومی را خراب و ضایع می‌کنند، مراسم چهارشنبه سوری است که باید پرهیز شود.
سؤال: آیا شرکت در مراسم چهارشنبه سوری و خرید ترقه ممنوعیت شرعی دارد؟
جواب: در صورتی که موجب اذیت و آزار دیگران باشد و یا تبذیر مال محسوب شود و یا خلاف قانون و مقررات نظام جمهوری اسلامی باشد جایز نیست؛ علاوه بر آنکه هیچ مبنای شرعی ندارد و مستلزم ضرر و فساد زیادی است لذا از آن اجتناب شود. [۳۴]

علل تخریب اموال عمومی

این عمل منکر و حرام نیز مانند سایر بزهکاری‌های دیگر اجتماعی دلایل و ریشه‌هایی دارد که در صورت یافتن آگاهی از انگیزه‌های آنان، راهکارها و روش‌های بهتری برای مقابله یا پیشگیری از انجام این منکر می‌توان جستجو کرد. به چند مورد از دلایل تخریب اموال عمومی اشاره می‌شود:

هیجانات روحی

دلیل تخریب اموال عمومی هر چه باشد، در شکل نهایی از یک هیجان روحی ناشی می‌شود که به صورت عصبانیت، پرخاشگری، عصیان جمعی و خودنمایی به تخریب می‌انجامد. کاهش هیجانات نامطلوب و هدایت و تخلیه بخشی از آن به اقتضای سن، موقعیت فردی و اجتماعی، فشارها و ناملایمات زندگی روزمره به وجود می‌آید، یکی از وظایف مهم دولت‌ها و نهادهای حکومتی است.
این اعمال اعتراض افراد نسبت به چیزی است که به دست نیاورده‌اند و با تخلیه هیجانی همراه است. در واقع می‌توان گفت این افراد به جای خودآزاری یا دگرآزاری به شیء آزاری می‌پردازند که در نهایت به ضرر خود ایشان و دیگران است.

تربیت در خانواده غیر منضبط

غالبا مخربین اموال عمومی در خانواده‌های غیر منضبط و به دور از هنجار اجتماعی و دینی رشد و رورش یافته‌اند. این گونه افراد غالبا احساس درماندگی می‌نمایند. این گونه افراد به دلیل ناتوانی در هماهنگی خود با ارزش‌های حاکم بر جامعه و همچنین بریدگی و عدم پیوند با ارزش‌های تحمیل شده، با ارزش‌های فرهنگی جامعه بیگانه شده و نبرد خود را با آن آغاز می‌کنند.

ضعف تقوا و ایمان

یکی دیگر از علل زمینه ساز تخریب اموال عمومی، ضعف ایمان و تقوا است. قرآن کریم در این زمینه می‌فرماید: «وَإِذَا تَوَلَّی سَعَی فِی الْأَرْضِ لِیُفْسِدَ فِیهَا وَیُهْلِکَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللَّهُ لَا یُحِبُّ الْفَسَادَ؛ (نشانه آن، این است که)هنگامی که روی برمی‌گردانند (و از نزد تو خارج می‌شوند)، در راه فساد در زمین، کوشش می‌کنند، و زراعتها و چهارپایان را نابود می‌سازند؛ (با اینکه می‌دانند) خدا فساد را دوست نمی‌دارد.» [۳۵]
افرادی که فاسد و فاسق هستند به حفظ اموال دیگران و اموال عمومی اهمیت نمی‌دهد و برای اینکه در زمینه فساد ایجاد کند به کارهای متعددی دست می‌زند از جمله تخریب اموال عمومی بدون دلیل عقلایی.

بی کاری

یکی دیگر از عوامل تخریب اموال عمومی، بی کاری برخی جوانان بی فرهنگ است. کار و اشتغال موجب می‌شود که ذهن و افکارو توان خود را به تولید و مسائل کاری مفید اختصاص دهد و از تخریب اموال عمومی بپرهیزد.

انتقام جویی

بسیاری از صاحب نظران بر این باورند که تخریب اموال عمومی نوعی تلافی یا انتقام جویی است که تخریب اموال عمومی و محیط زیست عمده‌ترین حاصل آن است. آنها معتقدند که اگر چه تخریب گری ریشه در عدم سلامت روانی افراد و ناکامی‌ها دارد امّا تخریب اموال عمومی، نوعی انتقام جویی در برابر کمبودهای رفاهی و اجتماعی است که افراد انتظار دارند، به این ترتیب که وقتی رفاه اجتماعی و خدمات ضعیف است افراد خود را برای حفظ آنچه اموال عمومی نامید می‌شود مسئول نمی‌دانند.

ضعف در اعمال قانون

یکی از علل افزایش تخریب اموال عمومی، عدم اعمال قوانین و مجازات برای تخریب کنندگان اموال عمومی است. اگر قوانین به صورت جدّی اعمال شود، فرد متخلّف از اعمال قانون درباره عملش می‌هراسد.

آثار تخریب اموال عمومی

تخریب اموال و فضاهای عمومی به ویژه در جوامع شهری، از پدیده‌هایی است که نه تنها خسارت‌های ناشی از آن، مدیریت‌های شهری را گرفتار مشکل و تنگنای نگهداری از فضاها و تجهیزات عمومی می‌کند، بلکه شهروندان را نیز از داشتن امکانات و تجهیزات مورد نیازشان محروم و بی بهره می‌سازد. تخریب اموال عمومی بر کاهش کیفیت زندگی شهری موثر بوده و با افزایش پرخاشگری و خشونت در شهرها نه تنها در افت کاری و استفاده عمومی از مکان‌های تفریحی عمومی تاثیر دارد، بلکه به افزایش احساس ترس و ناآرامی و نابهنجاری نیز تاثیر گذار می‌باشد.
یکی از مهمترین آسیب‌های تخریب اموال عمومی، زیان‌های اقتصادی ناشی از تعمیر و بازسازی وسایل تخریب شده می‌باشد که هر ساله بخش عظیمی از بودجه کشورها را به خود اختصاص می‌دهد. علاوه بر این، با از دست رفتن زمانی که صرف تعمیر و بازسازی آثار تخریب شده می‌گردد عملاً بر کاهش رفاه و آسایش شهروندان تأثیرگذار می‌باشد که خود این موضوع نیز می‌تواند منجر به بروز نارضایتی‌ها و اعتراضاتی گردد که در نتیجه بر اعتماد عمومی مردم تأثیرات منفی بسیاری دارد.
یکی دیگر از نتایج تخریب اموال عمومی، آثار منفی روان شناختی آن می‌باشد. زشت شدن مناظر شهری، تأثیر منفی زیادی بر روحیه مردم می‌گذارد. دیوارهایی که مملو از جملات مختلف و گاه ناپسند و خلاف عفت عمومی می‌باشد، کیوسک‌های تلفن تخریب شده، شیشه‌های شکسته اتوبوس‌ها، صندلی‌های منقش به تصاویر زشت و تخریب شده مترو، و ... هر رهگذری را مکدر می‌سازد و بدتر ار آن اینکه مشاهده این قبیل تصاویر، انگیزه‌های تخریب گری بیشتر را نه تنها در بین تخریب گران که ممکن است حتی در بین شهروندان دیگر نیز تشدید نماید یا لااقل از حساسیت آنان نسبت به این رفتارها بکاهد.

راهکارهای جلوگیری از تخریب

برای جلوگیری از تخریب اموال عمومی راهکار متعددی وجود دارد که به چند مورد اشاره می‌شود:
۱. افزایش فضای کار و اشتغال مفید همراه با تحرک بدنی به منظور تخلیه انرژی افراد بویژه نوجوانان و جوانان و ارائه تسهیلات برای استفاده اقشار مختلف یکی از راهکارهای مناسب برای کاهش پدیده شوم تخریب اموال عمومی است.
متاسفانه بسیاری از شهرهای بزرگ و کوچک کشورمان در این زمینه با محرومیت جدی مواجهند و حتی در کلانشهر تهران برخلاف تصور عموم، با کمبود شدید فضای کار مثبت و تحرّک بدنی روبرو هستیم و درنتیجه آن، انرژی جوانان هرز می‌شود، به تخریب و اخلال منجر می‌شود.
۲. ارائه ی آموزش‌های لازم به اقشار و گروه‌های مختلف شهرنشین با استفاده از تبلیغات محیطی، کتابهای درسی و آموزشی، رسانه‌های گروهی، همایشها و مجامع و ... فرهنگسراها، پارکها، بوستانها و خانه‌های محل که در مناطق مختلف شهری توسط شهرداریها اداره می‌شوند و مدارس بهترین مکان برای انتقال آموزه‌های شهرنشینی و آشنا ساختن مردم با حقوق و وظایف شهروندیشان است. استفاده از مربیان با تجربه و کارشناسان شهرداری‌ها و سازمانهای مرتبط می‌تواند شهروندان را با ملزومات زندگی شهری آشنا سازد.
۳. افزایش نظارت و کنترل اجتماعی در اماکن عمومی و فراهم سازی اخذ گزارشات مردمی در خصوص تحرکات تخریب گرها به مراجع ذی صلاح.
۴. توسعه به کارگیری نگهبان محله و پارکبان در اماکن و معابر عمومی و پارکها و تفرجگاه‌های شهری و آموزش و تجهیز آنان.
۵. بررسی و تحلیل آمار وقوع، کشف، جغرافیا و بازه زمانی تخریب و سرقت اموال عمومی به منظور اتخاذ تدابیر پیشگیرانه با هر منطقه.
۶. نشانه گذاری اموال به نحوی که مشخص باشد متعلق به شهرداری یا سایر نهادهای خدمات عمومی می‌باشد.
۷. به کارگیری ظرفیت سازمانهای مردم نهاد؛
۸. به کارگیری سیستم نظارت تصویری با اولویت نقاط دارای بیشترین آمار وقوع منکر و جرم؛
۹. پیگیری جمع آوری معتادان و افراد ولگرد و ساماندهی آنان در کمپ‌های ویژه دارای ظرفیت و امکانات لازم با همکاری سایر نهادهای ذی صلاح.
۱۰. بهبود استانداردهای زندگی شهری در تمامی مناطق و محلات شهری و به ویژه در مناطق و محلات محروم. از بین بردن نشانه‌های تبعیض در امر مناطق مختلف شهری کمک می‌کند تا احساس ناکامی و اجحاف در شهروندان به خصوص نوجوانان و جوانان که سرشار از هیجان و انرژی بوده و آماده تخلیه هیجانی هستند، کاهش یافته و آنها بتوانند از امکانات مورد نیاز خود در محل زندگی نیز بهره مند شوند.
۱۱. تببین حکم حرمت و قباحت تخریب اموال عمومی در مساجد از سوی عالِمان دین.
۱۲. تربیت خانوادگی: پایه و اساس شخصیت فرد در خانواده شکل می‌گیرد بنابراین خانواده باید از همان دوران کودکی شخص را نسبت به اطرافش مسئولیت پذیر بار بیاورند و به او یاد بدهند که همان قدر که خودش حق بهره بردن از نعمات و امکانات را دارد دیگران نیز چنین حقی دارند.

مجازات تخریب اموال عمومی

یکی از مواردی که قانون گذران کشورهای مختلف آن را جرم دانسته‌اند، جرم تخریب اموال عمومی است. باید دانست که قانون گذار در این موارد ساکت ننشسته و به نوعی این جرایم را جرم انگاری کرده است. همانطور که می‌دانیم اموال عمومی که در اختیار دولت قرار دارند جهت اعمال با رویکرد منفعت عمومی مورد بهره برداری قرار گرفته و مالا هدف از این بهره وری، رفاه، آسایش و تأمین اجتماعی است. این اموال هرگاه مورد تعرض قرار گیرند از طرف دولت یا مراجع وابسته به آن حمایت شده و حسب مورد مرتکب به مجازات قانونی یا جبران خسارت وارده محکوم می‌شود. چرا که اموال عمومی متعلق به جامعه بوده و با تخریب آنها حق استفاده از این اموال از مردم سلب شده و اضافه بر آن خسارات فراوانی نیز به دولت وارد می‌کند. از سوی دیگر باید در نظر داشت که در پی این جرم ممکن است اموال خصوصی مردم نیز تخریب شود؛ لذا نیروهای انتظامی و مراجع قضایی خود را مکلف می‌دانند که به نحو و ترتیبی که قانون مشخص می‌کند با این متجاوزان به اموال عمومی برخورد داشته باشند.
ماده ۶۸۷ قانون تعزیرات مصوب ۱۳۷۵ مقرر می‌دارد:
«هر کس در وسایل و تاسیسات مورد استفاده عمومی از قبیل شبکه‌های آب و فاضلاب، برق، نفت، گاز، پست و تلگراف و تلفن و مراکز فرکانس و ماکروویو (مخابرات) و رادیو و تلویزیون و متعلقات مربوط به آنها اعم ازسد و کانال و انشعاب لوله کشی و نیروگاه‌های برق و خطوط انتقال نیرو و مخابرات (کابل‌های هوای یا زمینی یا نوری) و دستگاه‌های تولید و توزیع و انتقال آنها که به هزینه یا سرمایه دولت یا با سرمایه مشترک دولت و بخش غیردولتی یا توسط بخش خصوصی برای استفاده عمومی ایجاد شده و همچنین در علایم راهنمایی و رانندگی و سایر علایمی که به منظور حفظ جان اشخاص یا تامین تاسیسات فوق یا شوارع و جاده‌ها نصب شده است، مرتکب تخریب یا ایحاد حریق یا از کارانداختن یا هر نوع خرابکاری دیگر شود بدون آنکه منظور او اخلال در نظم و امنیت عمومی باشد به حبس از سه ماه تا ده سال ( حبس تعزیری درجه ۴) محکوم خواهد شد.»
ماده ۵۵۸ قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۷۵ بخش تعزیرات در خصوص تخریب ابنیه و اماکن تاریخی است که در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده‌اند. بر اساس این ماده «هر کس به تمام یا قسمتی از ابنیه، اماکن، محوطه‌ها و مجموعه‌های فرهنگی- تاریخی یا مذهبی که در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است یا تزیینات، ملحقات، تاسیسات، اشیا، لوازم، خطوط و نقوش منصوب یا موجود در اماکن مذکور که مستقلا نیز واجد حیثیت فرهنگی ـ تاریخی یا مذهبی باشد، خرابی وارد آورد، علاوه بر جبران خسارات وارده، به حبس از یک الی ۱۰ سال محکوم می‌شود.»

کتاب شناسی

۱. دغاغله، عقیل، آسیب‌های شهری در تهران : وندالیسم، دختران فراری، زنان سرپرست خانوار و تکدی گری، جامعه شناسان، تهران، ۱۳۸۹ ه ش.
۲. محسنی تبریزی، علیرضا، وندالسیم، انتشا رات آن ، تهران، ۱۳۸۳ ه ش.
۳. کا میا ب ، جمال، وندالیسم ؛ تفریح یا بیما ری، هنر معما ری قرن ، تهران، ۱۳۹۲ ه ش.
۴. فرید علی آبا د، محمدامین ، تخریب اموال عمومی از دیدگا ه کیفری در نظا م حقوقی ایران و انگلستا ن ، خرسندی، تهران، ۱۳۹۴ ه ش.
۵. تبریزی، غلامرضا، اموال عمومی و حفاظت از آن، انتشارات بوی شهر بهشت، چاپ اول، ۱۳۸۸ ه ش.

مقاله شناسی

۱. شاکری نیا، ایرج، جامعه شناسی وندالیسم دانش آموزان، مجله: رشد آموزش علوم اجتماعی، تابستان ۱۳۹۴ - شماره 67.
۲. ربیعی، ناصر، وندالیسم یا خرابکاری، مجله اصلاح و تربیت، مهر ۱۳۸۶ - شماره 66.
۳. غریبی، الهام، نگاهی به پدیده ی وندالیسم و رفتارهای وندال‌ها: راه‌های کنترل و هدایت خرابکارها، مجله: رشد آموزش مشاور مدرسه، زمستان ۱۳۸۵ - شماره 6.
۴. سهامی، سوسن، بزهکاری و خرابکاری، مجله تازه‌های رواندرمانی، پاییز و زمستان ۱۳۷۹ - شماره ۱۷ و 18.

فهرست منابع

قرآن کریم
۱. ابن بابویه، محمد بن علی، معانی الأخبار، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، قم، چاپ: اول، ۱۴۰۳ ق.
۲. امام خمینی، سید روح الله موسوی، توضیح المسائل (محشّی - امام خمینی)، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، قم، هشتم، ۱۴۲۴ ه‍ ق.
۳. شیخ حر عاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعه إلی تحصیل مسائل الشریعه، مؤسسه آل البیت علیهم السلام ، قم، چاپ: اول، ۱۴۰۹ ق.
۴. کلینی، محمد بن یعقوب بن اسحاق، الکافی (ط - الإسلامیه)، ، دار الکتب الإسلامیه، تهران، چاپ: چهارم، ۱۴۰۷ ق.
۵. گیلانی، فومنی، محمد تقی بهجت، استفتاءات (بهجت)، دفتر حضرت آیه الله بهجت، قم، چاپ اول، ۱۴۲۸ ه‍ ق.
۶. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، دار الکتب الإسلامیه، تهران، چاپ۱۰، ۱۳۷۱ ه ش.

پانویس

  1. . آیت الله امام خامنه‌ای(دامت برکاته)، انفال، پایگاه اطلاع رسانی http://farsi.khamenei.ir/.
  2. . آیین نامه اموال دولتی، ماده2 آیین نامه دولتی، مصوب27/04/1372، پایگاه اطلاع رسانی http://rc.majlis.ir.
  3. . کاتوزیان، ناصر؛ اموال و مالکیت، ص68ـ 69.
  4. . کیاسالار، رضا، «واو» مثل وندالیسم، پایگاه اطلاع رسانی sociology82.blogfa.com.
  5. . بقره/205
  6. . اعراف/74.
  7. . نساء/5.
  8. . مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج3، ص269.
  9. . همان، ج3، ص269.
  10. . کلینی، محمد بن یعقوب بن اسحاق، الکافی (ط - الإسلامیه)، ، ج‏5 ؛ ص301.
  11. . ابن بابویه، محمد بن علی، معانی الأخبار، .ص281.
  12. . کلینی، محمد بن یعقوب بن اسحاق، الکافی (ط - الإسلامیه)، ج‏5 ؛ ص27.
  13. . شیخ حر عاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعه إلی تحصیل مسائل الشریعه، ج‏15 ؛ ص59.
  14. . نجف آبادی، حسین علی منتظری، رساله استفتاءات (منتظری)، ج 2، ص: 471.
  15. . نجف آبادی، حسین علی منتظری، استفتاءات مسائل ضمان، ص: 58، سوال114.
  16. . همان، ص58، سوال115.
  17. . همان، ص58، سوال116.
  18. . همان، ص59، سوال117.
  19. . آیت الله خامنه‌ای(دامت برکاته)، سید علی، استفتائات، پاسخ به سؤالات شرعی مخاطبان درباره ی احکام محیط زیست، سوال15.
  20. . همان، سوال16.
  21. . همان، سوال17.
  22. . همان، سوال18.
  23. . همان، سوال21.
  24. . خبرگزاری آنلاین، پایگاه اطلاع رسانیhttp://www.khabaronline.ir.
  25. . آیت الله خامنه‌ای(دامت برکاته)، سید علی، استفتائات، پاسخ به سؤالات شرعی مخاطبان درباره ی احکام محیط زیست، سوال23.
  26. . آیت الله خامنه‌ای(دامت برکاته)، سید علی، استفتائات، پاسخ به سؤالات شرعی مخاطبان درباره ی احکام محیط زیست، سوال26.
  27. . همان، سوال28.
  28. . بجنوردی، میرزا حسن، القواعد الفقهیه، ج2، ص4 تا 40.
  29. . گیلانی، فومنی، محمد تقی بهجت، استفتاءات (بهجت)، ج 4، ص: 337 ، سوال5733.
  30. . امام خمینی، سید روح الله موسوی، توضیح المسائل (محشّی - امام خمینی)، ج 1، ص516.
  31. . امام خمینی، سید روح اللّه موسوی، توضیح المسائل (محشّی - امام خمینی)، ج 2، ص650.
  32. . وقف به اعتبار موقوف علیه به عام و خاص تقسیم می‌شود.
    وقف عام ، وقفی است که مقصود از آن امور خیریه است و مخصوص دسته و طبقه معینی نیست مانند وقف بر فقرا، وقف بر طلّاب و مدارس و مساجد، و مقابل آن وقف خاص است و آن وقفی است که مخصوص دسته معین و خاصی است، مانند وقف بر اولاد یا افراد و یا طبقه‌ای خاص از مردم.( مغنیه، محمد جواد، الفقه علی المذاهب الخمسه ،ص ۵۸۶.)
  33. . امام خمینی، سید روح اللّه موسوی، توضیح المسائل (محشّی - امام خمینی)، ج 2، ص: 653.
  34. . آیت الله خامنه‌ای(دامت برکاته، سیّد علی، استفتائات، چهارشنبه سوری و خرید ترقه، پایگاه اطلاع رسانیhttp://www.leader.ir.
  35. . بقره/205.