فرهنگ مصادیق:تبلیغ کالای حرام

از پژوهشکده امر به معروف
(تغییرمسیر از تبلیغ کالای حرام)
پرش به: ناوبری، جستجو
تبلیغ کالای حرام

کتب مرتبط

ردیف عنوان

مقالات مرتبط

ردیف عنوان

مصادیق مرتبط

ردیف عنوان

چندرسانه‌ای مرتبط

ردیف عنوان

مرتبطه‌ای بوستان

ردیف عنوان

نرم افزارهای مرتبط

ردیف عنوان

پایگاه‌های اینترنتی مرتبط

ردیف عنوان


نویسنده: صالح ویسی
کلمات کلیدی: تبلیغ، توصیف، تمجید، مدح بی جا، کالای حلال، کالای حرام،

تعریف کالا

در اصطلاح علم اقتصاد، محصولات و موادّ مختلفی که توسط تولیدکننده، به بازار عرضه شود و در برابر دریافت پول، یکی از نیازهای انسان را تأمین و رفع کند، کالا نام دارد. کالاهایی که در بازار عرضه می‌شوند، و به فروش می‌رسند تا توسط مصرف کنندگان خریداری شوند و به مصرف برسند، کالاهای مصرفی نام دارند. کالاهایی که تولیدکنندگان دیگری برای تولید کالاهای مختلف دیگر، آن‌ها را خریداری کنند و مورد استفاده قرار دهند، کالای واسطه‌ای نامیده می‌شود. کالاهایی که نیازهای اوّلیّه مصرف کنندگان را تأمین می‌کند، کالاهای ضروری و کالاهایی که برای تأمین نیازهای کم اهمیت تر مصرف می‌شود، کالاهای تجملّی نامیده می‌شود. [۱]

انواع کالا

کالای حرام

حرام، یا ذات و عین آن حرام است، مانند سگ و خوک و خاک و غیر این‌ها، یا به سبب صفتی که در آن پدید آمده حرام شده است، مانند شراب به واسطه آنکه مست کننده است و غذای مسموم و زهر آلود، یا به علّت خللی که در اثبات مالکیّت و تصرف آن رخ نموده است که این قسم آخر خود دارای اقسام بسیار است که در کتب فقه مذکور است [۲] و به طور کلی هر مالی که از یکی از راه‌های کسب حلال نباشد، یا جامع آداب و شروط نباشد را شامل می‌شود.
از جمله کالاهای که خرید و فروش و تبلیغ برای آنها هم حرام می‌باشد عبارتند از: مشروبات مسکر، و سگ غیر شکاری و خوک، و همچنین مردار نجس ـ بنا بر احتیاط واجب ـ و در غیر اینها در صورتی که بشود از عین نجس استفاده قابل توجهی نمود که حلال باشد، مانند فضولات نجس که برای کود دادن بکار می‌رود.
مال غصبی و دزدی و تبلیغ برای آن.
پول‌هایی که از اعتبار ساقط شده، یا پول‌های تقلبی است
آلات حرام، یعنی چیزهایی که به هیئتی ساخته شده است که معمولاً برای استفاده حرام بکار می‌آید و ارزش آن به سبب استفاده حرام است مانند بت و صلیب و وسایل قمار و آلات لهو حرام. آلات موسیقی حرام. ابزار و وسایلی که مخصوص مجالس لهو و لعب می‌باشند.
وسایلی که از مردار و چیزهای نجس ساخته شده‌اند و یا مخلوطی از مردار و اشیاء نجس دیگر می‌باشند که از جمله آنها می‌توان به برخی لوازم آرایشی که از مردار و یا از حیواناتی چون سگ و خوک تهیه می‌شوند اشاره نمود.
و هر کالایی که برای انسان ضرر داشته باشد. برای مثال استفاده از چاقو برای امور روزمره عمل حلال بشمار می‌رود و برای استفاده حرام و تهدید و زخمی کردن انسان و کشتن حرام می‌شود فلذا استفاده کردن از کالا نقش تعیین کننده‌ای برای حلیت و حرمت ایفا می‌کند.
شرکت‌های تهیه انواع چیپس، پفک، نوشابه و مواد خوراکی دیگر فضای رسانه را در اختیار خودشان می‌گیرند و به نوعی تبلیغات هیجان آوری دارند که بر آن‌ها اثر می‌گذارند اگر این تبلیغات پیامدهایی در وضعیت بهداشت بدنی داشته باشد که مسلماً دارد، نه تنها بر خود فروشنده و تولیدکننده آثاری دارد، بلکه بر رفتار واسطه‌های ترویج و تبلیغ آن نیز احکام فقهی و وضعی دارد، و حتی این نوع معامله شاید باطل باشد.
بنابر حدیث لا ضرر و لا ضرار می‌توان ادعا کرد کالاهایی که برای انسان ضرر دارند از انواع کالاهای حرام هستند.
سؤال: یک شرکت تجاری با شعبه‌های فرعی برای فروش مواد غذایی به مردم وجود دارد که بعضی از مواد غذایی آن شرعاً حرام می‌باشد (مانند آن دسته از گوشتهای وارداتی که مردار هستند) در نتیجه بخشی از اموال شرکت، از نظر شرعی حرام محسوب می‌شود، آیا خرید ما یحتاج از شعبه‌های این شرکت که هم کالای حرام دارد و هم کالای حلال، جایز است؟ و بر فرض جواز، آیا گرفتن باقیمانده پولی که به فروشنده داده می‌شود، به دلیل اینکه مجهول المالک است، احتیاج به اجازه حاکم شرع دارد؟ و بر فرض که احتیاج به اجازه داشته باشد، آیا به کسی که کالاهای مورد نیاز خود را از آن شعبه‌ها خریداری می‌کند، این اجازه را می‌دهید؟
جواب: علم اجمالی به وجود مال حرام در اموال شرکت تا زمانی که همه آنها مورد ابتلاء مکلف نباشند مانع از صحّت خرید کالاهای مورد نیاز از آن شرکت نیست، بنا بر این خریداری کالاهای مورد نیاز از آن برای همه مردم بدون اشکال است و همچنین دریافت باقیمانده پول، تا زمانی که همه اموال شرکت مورد ابتلاء شخص مشتری نباشند اشکال ندارد و همچنین تا زمانی که انسان علم به وجود مال حرام در عین کالائی که از شرکت خریده است نداشته باشد، اشکال ندارد و احتیاجی به اجازه حاکم شرع برای تصرف در کالا و پولی که از شرکت دریافت می‌کند، نیست. [۳]

کالای حلال

حلال به کالایی گفته می‌شود که در دین اسلام مصرف آنها مجاز است. حلال همچنین عنوان مجموعه‌ای از نام نشان‌های تجاری (برند) است که بر محصولات خوراکی، پوشاکی، وسایل و ابزار آلات و ... درج می‌شود.
قرآن کریم در آیات بسیاری غذاهای حلال و دیگر کالاهای حلال را معرفی می‌کند و از انسانهای مومن می‌خواهد که حلال‌ها را بر خود حرام نکنندکه از جمله آنها در سوره المائده آیه ۸۷ می‌فرماید:
﴿ یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تُحَرِّمُوا طَیِّباتِ ما أَحَلَّ اللَّهُ لَکُمْ وَ لا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ الْمُعْتَدین‏ ﴾
ای کسانی که ایمان آورده‌اید چیزهای پاکیزه‌ای را که خدا برای [استفاده] شما حلال کرده حرام مشمارید و از حد مگذرید که خدا از حدگذرندگان را دوست نمی‌دارد.
مسلمانان جهان با جمعیت حدود ۲ میلیاردی، نزدیک به یک سوم جمعیت مردم جهان را تشکیل می‌دهند آنها توانسته‌اند با استفاده از تعالیم اسلام بازار کالای حلال را به کشورهای غیر مسلمان نیز بکشانند تا جایی که در حال حاضر خرید و فروش و تبلیغ کالاهای حلال در سرتاسر جهان گسترده شده است.
بغیر از آنچه در مورد کالای حرام بیان شد انواع کالاها حلال می‌باشند و استفاده از آنها مجاز است. اعم از کالاهایی که برای استفاده شخصی است چون خوراکی و پوشاکی و یا برای استفاده عموم می‌باشد.

تبیلغ کالای حرام در قرآن

از جمله تبلیغات کالای حرام را می‌توان تبلیغ بت پرستی دانست که در جوامع قبل اسلام و در میان اقوام و ملل بسیاری، متعارف بوده و بت به نوعی در بازار، کالا به حساب می‌آمده و در خرید و فروش‌های روزمره نقشی داشته است. به گونه‌ای که شغل بعضی افراد ساختن بت، و شغل برخی دیگر فروختن بتها به عنوان خداوند(به قولی) یا به عنوان نماینده خداوند (به قول دیگر) بوده و بازار کسب کار فراوانی نیز داشت. چنانچه در مورد زندگانی عموی حضرت ابراهیم (ع) چنین نقل شده است.
حضرت ابراهیم علیه السلام مخالفت عملی خود با بت پرستی را قبل از نبوت با شکستن بتی که آزر با هنرمندی تمام تراشیده بود به وی نشان داد و هنگامی که آزر او را برای فروش بتها به بازار فرستاد، بتها را در لجن زار غوطه‌ور ساخته، در بین مردم فریاد زد: «چه کسی چیزی را که سود و زیانی برایش ندارد می‌خرد؟! و پس از این اقدام به جرم توهین به بتها به فرمان آزر زندانی شد [۴] و آنگاه خود را برای هرگونه عکس العملی آماده کرد.»
آزر او را به رجم تهدید کرد: «لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّکَ» [۵] و ابراهیم ضمن پافشاری بر وظیفه خویش به نشان تواضع، تهدید وی را با سلام پاسخ گفت: «قالَ سَلامٌ عَلَیْکَ» [۶] او پس از اینکه آزر گفت: از من دور شو: «وَ اهْجُرْنِی مَلِیًّا» [۷] اعلام کرد که از شما و آنچه غیر از خدا می‌پرستید کناره‌گیری می‌کنم‏ [۸] «وَ أَعْتَزِلُکُمْ وَ ما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ» [۹] و به وی هشدار داد که بت‌پرستی ریشه در وسوسه شیطان داشته، به انقطاع شخص از ولایت الهی و در نهایت ولایت شیطان بر او که به معنای نابودی و خذلان است‏ [۱۰] خواهد انجامید.
از جمله عوامل تبلیغ کالای حرام تبلیغ بت پرستی از جانب شیطان است خدای سبحان او را دشمن آشکار انسان معرفی کرده و از فرزندان آدم پیمان گرفته است که از او پیروی نکنند؛ ولی بت پرستان با بی توجهی به تحذیر الهی فریب نیرنگهای شیطان را خوردند و به پرستش بتها روی آوردند. در دوران غیبت حضرت سلیمان شیطان همسر وی را به بهانه گرامیداشت پدرش که در جنگ کشته شده بود به بت پرستی و سجده بر تمثال پدر تشویق کرد و کنیزان و خدمتکاران دیگر از او پیروی کردند. [۱۱] که این کار شیطان نمونه بارزی از تبلیغ کالای حرام آن هم از جهت دینی است که به مراتب آسیب بیشتری برای انسان دارد.
این موارد نشان دهنده تبلیغ کالای حرام برای به انحراف کشیدن انسان است که در این عصر تقریبا منسوخ شده – هرچند در برخی کشورها مثل هند هنوز هم باقی ماندگانی دارند- البته اشیاء دیگری به شکل‌های متنوع جایگزین آن شده‌اند که از جمله آنها می‌توان به مجسمه‌های رنگارنگ اشاره داشت که هرچند علماء خرید و فروش آنها را حرام نمی‌دانند و احتیاط در ترک می‌دهند ولیکن تبلیغات ساخت این کالا به صورت گسترده در جامعه وجود دارد.
در این باره حضرت آیت الله شبیری زنجانی(زیدعزه) می‌فرماید: ساختن مجسّمۀ جاندار حرام است و همچنین نقّاشی جاندار بنابر احتیاط حرام است، ولی خرید و فروش آن مانعی ندارد هر چند احتیاط استحبابی در ترک آن است. [۱۲]
و نظر علماء درمورد کسب و کار چنین است که می‌فرمایند: کسب با هر چیزی که خدا بر بندگانش حرام کرد جایز نیست. [۱۳]
در چهار آیه از قرآن کریم خوردن گوشت خوک به صراحت تحریم شده است و مسلمانان همواره از آن پرهیز کرده‌اند. در عین حال در بسیاری از کشورها گوشت خوک یک کالای پرفروش و رایج بازار است. و برای آن تبلیغ نیز می‌کنند که به تبع تصریح به حرمت گوشت تبلیغ آن نیز حرام می‌باشد.
(انَّما حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَهَ وَ الدَّمَ وَ لَحْمَ الْخِنْزیرِ...) [۱۴]
« [خدا] تنها (خوردن) مردار و خون و گوشت خوک و آنچه [به هنگام سربریدن، نام] غیر خدا بر آن بانگ زده شده را بر شما حرام کرده است»
قرآن کریم برخی اعمال و افعال را شیطانی دانسته و آنها را تحریم کرده است که از جمله آنها: شراب، قمار، بتها و از لام می‌باشند که در این آیه به آنها اشاره می‌نماید.
یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَ الْمَیْسِرُ وَ الْأَنْصابُ وَ الْأَزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّیْطانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ، إِنَّما یُرِیدُ الشَّیْطانُ أَنْ یُوقِعَ بَیْنَکُمُ الْعَداوَهَ وَ الْبَغْضاءَ فِی الْخَمْرِ وَ الْمَیْسِرِ وَ یَصُدَّکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ وَ عَنِ الصَّلاهِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ‏. [۱۵]
ای کسانی که ایمان آورده‌اید شراب و قمار و بتها و از لام (که یک نوع بخت‌آزمایی بوده) پلیدند و از عمل شیطانند از آنها دوری کنید تا رستگار شوید.
شیطان می‌خواهد در میان شما بوسیله شراب و قمار عداوت ایجاد کند، و شما را از ذکر خدا و از نماز باز دارد آیا (با اینهمه زیان و فساد و با این نهی اکید) خودداری خواهید کرد؟ [۱۶]
حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَهُ وَ الدَّمُ وَ لَحْمُ الْخِنْزیرِ وَ ما أُهِلَّ لِغَیْرِ اللَّهِ بِهِ وَ الْمُنْخَنِقَهُ وَ الْمَوْقُوذَهُ وَ الْمُتَرَدِّیَهُ وَ النَّطیحَهُ وَ ما أَکَلَ السَّبُعُ إِلاَّ ما ذَکَّیْتُمْ وَ ما ذُبِحَ عَلَی النُّصُبِ وَ أَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلامِ ذلِکُمْ فِسْق‏... [۱۷]
بر شما حرام شد ( خوردن ) مردار و خون و گوشت خوک و آنچه ( در وقت کشتن ) نام غیر خدا بر آن برده شده و حیوان خفه شده و به وسیله زدن مرده ، و از بلندی پرت شده و مرده و به شاخ حیوان دیگری مرده و آنچه درنده آن را کشته و از آن خورده ، مگر آنچه را ( از موارد فوق که قابل تذکیه بوده ) تذکیه کرده‌اید و همچنین آنچه بر روی سنگ مقدّس ( یا برای بت‌ها ) سر بریده شده ، و ( نیز حرام شد ) قسمت کردن ( گوشت حیوانی ) با تیرهای قمار ، که همه این اعمال فسق است...
در این آیات برخی از افعال پلید دانسته شده، و از جانب شیطان می‌باشند از این حکم می‌توان استفاده نمود که تمام کارهایی که در ارتباط با این افعال هستند نیز حرام می‌باشند که از جمله آنها خرید و فروش، تبلیغ کردن و ارایه آنها است.
بنابر آیات فوق هر شی را که قرآن حرام می‌داند تبلیغ و خرید و فروش آن هم حرام می‌شود. خواه از ماکولات و مشروبات باشد و خواه از ابزار و آلات لهو و لعب چون آلات قمار و بخت آزمایی باشد.

تبلیغ و تجارت در روایات

تجارت در اسلام دارای آداب و رسومی است که بر پایه عدل و انصاف پایه گزاری شده است. یکی از بارزترین صفاتی که زیبنده هست هر بازاری مسلمان بدان آراسته باشد این است که:
صادق و امانت دار باشد. صداقت تاجر در خلال پایبندی به وعده‌هایی که می‌دهد، توصیفی که از ویژگی‌های جنس مورد معامله می‌کند، راستگویی در مقدار سودی که عائدش می‌شود ـ اگر خواست آن را بیان کند ـ ظاهر می‌گردد. و امانت داری اش نیز از عدم خیانت و دغل بازی با طرف معامله نمایان می‌شود. بلکه باید برای مشتری و طرف معامله خود خیر خواهی نموده و او را به طرف مسیر خوبی سوق دهد که برای خود می‌پسندد. بازاریِ مسلمان و درست کردار، در دنیا و آخرت به فضل و رحمت الهی دست می‌یابد، چنانچه نبی مکرم اسلام (ص) می‌فرمایند: «التاجر الصدوق الأمین مع النبیین و الصدیقین و الشهداء.» تاجر راستگوی درستکار با پیامبران و صدیقان و شهیدان است. [۱۸]و نیز می‌فرمایند: «التاجر الصدوق لا یحجب من أبواب الجنه.» برای تاجر راستگوی بر درهای بهشت حجابی نیست. [۱۹]
کسانی که از مسیر صداقت، امانتداری و تقوا در معاملات و داد و ستدهای خود روی گردانده‌اند، باید بدانند که در روز قیامت به عنوان انسان‌های تجاوزگر حشر خواهند شد. در روایات آمده: روزی رسول الله (ص) وقتی به طرف مسجد می‌رفتند، دیدند که مردم در حال داد و ستد هستند فرمودند: ای گروه بازاریان!. همه متوجه رسول الله (ص) شدند و سرهای خود را بالا گرفته و به نبی رحمت نگریستند. ایشان فرمودند:« إن التجار یُبعثون یوم القیامه فُجَّارًا، إلا مَن اتَّقی الله»
قطعا تاجران در قیامت، تبهکار برانگیخته خواهند شد، مگر کسی که از خدا بترسد و راستی و درستی را پیشه سازد. [۲۰]
امانت داری و راستگویی در واقع سرمایه اصلی تاجر مسلمان است. بنابراین تاجر باید تبلیغ و فروش کالا از تعریف و تمجید اغراق آمیز خودداری ورزد و اوصافی را که کالاهایش فاقد آن هاست، تبلیغ نکند و این امر خود صداقت و راستی تاجر مسلمان را می‌رساند.
در مقابل احادیث امانتداری، روایات دیگری نیز مذموم بودن برخی خرید و فروش‌ها را نشان می‌دهد که از جمله آنها خرید و فروش کنیز آوازه خوان می‌باشد. در این باره رسول گرامی اسلام ( ص) می‌فرمایند:
« لایَحِلُّ تَعْلِیْمُ الْمُغَنِّیاتِ وَ لا بَیْعُهُنَّ، وَ أَثْمانُهُنَّ حَرامٌ وَ قَدْ نَزَلَ تَصْدِیْقُ ذلِکَ فِی کِتابِ اللَّه تَعالی‏: وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یَشْتَرِی لَهْوَ الْحَدِیْثِ ...»
«آموزش دادن کنیزان خواننده، و خرید و فروش آنها حرام است و درآمدی که از این راه به دست می‌آید نیز حرام است، گواه این مطلب چیزی است که خداوند در کتابش فرموده: وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یَشْتَرِی لَهْوَ الْحَدِیْثِ ...» [۲۱]
بنابر روایت فوق که خرید و فروش این موارد را ممنوع کرده است می‌توان گفت تبلیغ برای اینگونه موارد نیز از موارد تبلیغات حرام می‌باشد. که از جمله آنها می‌توان به فروش کاست و سی دی‌هایی که در این راه استفاده می‌شوند اشاره نمود.
یکی از جرم‌هایی که قانون جمهوری اسلامی باید با آن به صورت جدی مقابله نماید ضبط و دانلود فیلمهای غیر اخلاقی از شبکه‌های ماهواره‌ای یا سایت‌های اینترنتی است که با انجام یکسری تبلیغات چشم گیر و فریب دهنده این فیلها را به فروش می‌رسانند.
مقتضیات فرهنگی جامعه ما تصویب قوانین و مقررات خاصی را لازم دارد که در دیگر کشورها یا وجود ندارد یا به این شکل نیست؛ از جمله خرید و فروش و نگهداری لوح‌های فشرده که با فرهنگ ما سازگاری ندارد و اصطلاحا مبتذل نامیده می‌شود البته قوانین مقابله با این ناهنجاری و جرمها تصویب شده و نیاز به مقابله جدی دارد که کار آنها به تبلیغات گسترده کشانده نشود.
همچنین ابزار آلات موسیقی و رقص و آواز نیز از موارد خرید و فروش کالای حرام بشمار می‌آید.
سوال: خریدوفروش و نگهداشتن آلات موسیقی که برای لهو و لعب و نیز برای مارشهای انقلابی و نظامی به کار می‌آید چه صورت دارد؟
جواب: خریدوفروش و نگهداری آلات لهو جائز نیست، و همچنین در آلات مشترکه اگر به قصد استفادۀ محرّم باشد. [۲۲]

انواع تبلیغ

تبلیغ نیز همانند کالا دو قسم است: حلال و حرام.
تبلیغ حلال آن است که مطابق با موازین شرعی بوده و برای مصرف حلال مورد استفاده قرار گیرد و تبلیغ حرام آن است که برای مصرف حرام باشد و تشویق به خریدن و استفاده از کالای حرام یکی از منکرات اقتصادی و فرهنگی می‌باشد.

تبلیغ غرری کالا

از دیدگاه علمای فقه اسلامی هرگاه تبلیغات بازرگانی شرکت‌های تجاری به گونه‌ای باشد که منجر به جهل به اوصاف ذاتی کالا و مانع علم تفصیلی مخاطبان آگهی و مصرف کنندگان بر محصول تبلیغی گردد، سبب ایجاد معامله غرری می‌شود که با استناد به مستندات قاعده نفی غرر، معامله باطل می‌باشد. این حکم علی الخصوص در انعقاد قراردادهای الکترونیکی مبتنی بر تبلیغات اینترنتی و فروشگاه‌های مجازی که امروزه یکی از معاملات شایع در اقتصاد و بازار است - در انتساب اوصاف موهوم بر موضوع آگهی ظهور بیشتری دارد که البته باتوجه به خاصیت و ماهیت قراردادهای الکترونیکی، از آنجا که امکان رویت کالای تبلیغاتی وجود ندارد، مساله را با مشکل مواجه می‌سازد. [۲۳]
البته در برخی از فروشگاه‌ها نیز اجناسی به فروش می‌رسد که شامل بیع غرری می‌شوند. از جمله آنها می‌توان به بسته‌هایی اشاره نمود که خریدار از کالای داخل آنها بی اطلاع است و یا اینکه نهایتا می‌تواند حدس بزند که کالای داخل آن بسته اسباب بازی برای کودکان است.(سک سک)
فقهای عظام به استناد روایات و احادیث مختلف بیع غرری را به علت فقدان شرایط اساسی صحت معاملات باطل دانسته‌اند. در این خصوص عباراتی همچون «نهی النبی عن بیع الغرر وهو بیع السمک فی الماء والطیر فی الهواء» برای اهل فن کاملا شناخته شده است. همان طور که از این عبارات به خوبی برمی آید. بیعی که نتیجه آن معلوم نیست یا خطر وجود ضرر در آن موج می‌زند بیع غرری است. اجمالا بیعی که در آن ثمن یا مبیع مجهول باشد یا جهل به عوضین وجود داشته باشد بیع غرری است.

تبلیغ و استفاده ازکالای قاچاق

اجناسی که از مرزهای کشور به صورت قاچاق وارد می‌شوند، در بازارها رونق بسیاری پیدا کرده است. قاچاق کالا و ورود آنها به بازار اگر به صورت عمده انجام گیرد موجب ضرر و زیان اقتصادی برای تولید کنندگان داخلی می‌شود. سازمان مبارزه با قاچاق کالا در کشور نیز به همین دلیل فعالیت می‌کند و دولت ضوابط خاصی را برای فروش این نوع کالاها در نظر گرفته است.در این زمینه به مقاله خرید وفروش کالای قاچاق در سایت fmaroof.ir مراجعه شود.
سؤال: اجناسی که بطور قاچاق از خارج وارد می‌شود و در بازار بفروش می‌رسد آیا خرید این قبیل اجناس (پوشیدنی- تزییناتی و غیره) از نظر شرع اشکال دارد یا نه؟
جواب:اگر دولت اسلامی مقرراتی در آن دارد باید مراعات شود و اگر مزاحمتی ندارد خریدوفروش در بازار مانع ندارد. [۲۴]
جواب: مخالفت با قوانین نظام جمهوری اسلامی، جایز نیست. [۲۵]
بنابر استفتاء فوق ، تبلیغ کالای قاچاق نیز اگر مقرراتی برای آن وضع شده است باید مراعات گردد و اگر برای اقتصاد کشور مزاحمتی ایجاد می‌کند از قبیل تبلیغ کالای حرام محسوب می‌شود، که البته با توجه به اقتصاد مقاوتی و اهتمام به تولید ملی این گونه تبلیغات منع قانونی داشته و به تبع آن ممنوعیت شرعی نیز در پی دارد.
دستورالعمل تهیه آگهی‌ها و تبلیغات رادیویی و تلویزیونی
دستورالعمل و مجموعه ضوابط تولید آگهی‌های و تبلیغات رادیویی و تلویزیونی که به وسیله اداره کل بازرگانی صدا و سیما تهیه شده و در اختیار سازندگان و سفارش دهندگان آگهی‌ها قرار می‌گیرد. این دستورالعمل در دو بخش مقدمه و اصول کلی تنظیم گردیده است. مقدمه شامل بندهای (الف تا ک) و اصول کلی شامل ۸۱ اصل است.
برخی از این اصول بگونه‌ای تنظیم شده است که تبلیغ کالای حرام را در بر نمی‌گیرد ولی متاسفانه در صدا و سیما جمهوری اسلامی ایران چندان مورد توجه قرار نمی‌گیرند.
از جمله آنها:
اصل11
آگهی نباید به هیچ وجه متضمن فریب بوده و فراتر از واقعیت، کالا یا خدمات مورد نظر را با ادعای خلاف واقع معرفی کند. همچنین از اغراق باید پرهیز شود.
اصل 12
استفاده از عبارات و قیود تکراری اخباری چون اطلاعیه، اطلاعیه- توجه، توجه- مژده، مژده- اطمینان بخش- مطمئن- کاملاً سالم- کاملاً بهداشتی و ... در آگهی مجاز نیست. استفاده از صفات مطلق ساز و اغراق آمیز نیز جایز نیست.
اصل25
تعیین جایزه برای تشویق مخاطبین آگهی به خرید و مصرف بی رویه مجاز نیست.
اصل 26
در آگهی اعلام تخفیف در صورتی مجاز است که قیمت کالا نیز طبق تأیید مراجع ذی صلاح در آگهی با صراحت اعلام شود.
اصل 27
در صورتی که موضوع آگهی مواد خوراکی غیرمتناسب با فرهنگ ایرانی باشد، آگهی نباید تداعی کننده ی این باشد که موضوع آگهی غذای غالب خانواده‌های ایرانی است.
این دستورات و تمامی مقررات تبلیغ آگهی بازرگانی بر پایه دین اسلام برنامه ریزی شده و به حکم شرع تخطی از این قوانین که باعث حرج و مرج گشته جایز نمی‌باشد.
اما متاسفانه در برخی از تبلیغات این موارد رعایت نمی‌شوند از بیلبوردها تا پیامهای بازرگانی. [۲۶]

تبلیغ از رسانه ملی

رهبر انقلاب در دیدار با مسئولان و مدیران صدا و سیما در رابطه با ترویج فرهنگ مصرف گرایی از طریق تبلیغات تلویزیونی و برنامه‌های بی محتوا فرمودند: «...تبلیغات رسانه‌ای و گاهی تبلیغ‌های خیلی پُررنگ که مردم را به طرف مصرف گرایی سوق می‌دهد، با برنامه‌ای که فرضاً شما ساخته‌اید تا مصرف گرایی را تقبیح کنید، عملاً در تناقض است؛ با هم هماهنگ نیست». [۲۷] آنچه در برخی از تبلیغات مسلم است، متاسفانه این نوعی قرعه کشی و بخت آزمایی است و تاسف آورتر از آن این است که واکنشی از سوی مسئولین ذیربط در این راستا مشاهده نمی‌شود. شاید ظاهر قرعه کشی تغییر کرده باشد، اما منطق ماجرا همان قرعه کشی است.
بخشی از برنامه‌های صدا و سیما هستند که تبلیغات برندهای مختلف کالا در آن‌ها به عنوان بخشی از روند درآمدزایی سازمان صدا و سیما منظور شده است. البته در شرایطی که دولت توان تامین بودجه‌های سنگین مورد نیاز رسانه ملی را ندارد، حرکت به سمت تامین بودجه مورد نیاز، فی نفسه اقدامی مشکل دار نیست. اما در این میان برخی روش‌های آزاردهنده که فاقد هوشمندی لازم است، سبب کاهش رقابت پذیری صحیح و افول رغبت مخاطبین به رسانه ملی را فراهم می‌کند. صحبت بر سر تبلیغات کالاهایی حلالی از قبیل محصولات غذایی و محصولات آشپزخانه ایی است. این تبلیغات به گونه‌ای است که می‌توان آن را بازتولیدی از بلیط‌های بخت آزمایی دانست. در شرایط اقتصادی کنونی جامعه، بسیاری از خانواده‌ها به امید برنده شدن در قرعه کشی این محصولات، که امکان تحول در زندگیشان را فراهم می‌کند، نسبت به خرید این محصولات اقدام می‌کنند. این حقیقت مسئله‌ای است که با تحقیقی ساده و فاقد جهت گیری، قابل اثبات است؛ اما صاحبان برندهای فوق سعی دارند مسائلی مانند کیفیت محصول خود را عامل انتخاب توسط خریداران عنوان کنند. فارغ از اینکه قاطبه خریدارانی محصولات مذکور به امید دستیابی به جوایز عنوان شده، خریداری خود را سامان می‌دهند، بیش از همه به نیت خود واقف اند و با وارونه نشان دادن حقیقت چیزی تغییر نمی‌کند.
این نوع تبلیغ و بازاریابی تبعات سوء و مخربی به دنبال خواهد داشت که از جمله می‌توان به تغییر فرهنگ جامعه و ترغیب و ترویج روحیه مصرف گرایی اشاره کرد. در این فرهنگ، افراد به سمت خرید کالاهایی می‌روند که به آن نیاز ندارند یا به بیان دیگر نیاز اساسی ندارند. حال آنکه این سرمایه می‌توانست در خدمت تامین مایحتاج مهم تر و حتی پس انداز برای آینده خانواده تبدیل شود.
اگرچه رسانه ملی، در تبلیغات تجاری خود در مقایسه با سایر رسانه‌های خارجی ازلحاظ پاکی و عفت بی نظیر است، اما با همه این احوال، تبعیت از قوانین و مقررات جمهوری اسلامی ایران ضامن سلامتی هر چه تمام تر این تبلیغات است.
سوال: آیا تبلیغ کالای حلال از طریق بخت آزمایی حرام می‌شود؟
جواب: آنچه از فحوای فتاوی مراجع معظم و اجماع ایشان مشخص است، این است که اولا مسئله برد و باخت در قرعه کشی به طور مشخص قمار است، ولو به میل بازنده پرداخت شود، مسئله بعد اینکه محل جایزه قرعه کشی نباید به صورت دریافت هزینه از شرکت کنندگان تامین شود. حال شاید این ادعا مطرح شود که «سازمان‌های برگزار کننده قرعه کشی، اعم از خصوصی و دولتی این جوایز را از منابع خود پرداخت می‌کنند و ارتباطی به خرید محصول به عنوان هزینه شرکت در مسابقه ندارد». اما سوالی که اینجا مطرح می‌شود این است که به راستی اگر منبع تامین جوایز چیزی جز سرمایه مردمی و هزینه شرکت در قرعه کشی است چرا بنگاه یا سازمان مربوطه پیش شرط شرکت در قرعه کشی را خرید محصول یا ارسال پیامک و هر چیز دیگر که منافع کمپانی را تائید می‌کند عنوان می‌کنند؟
پس مطمئنا برپایی قرعه کشی و دریافت جوایز ارتباط مستقیم با خرید محصول و به نوعی تامین هزینه جوایز دارد که بی شک روحیه حرص و طمع را در بین اقشار مختلف مردم افزایش می‌دهد. متاسفانه تب شرکت در قرعه کشی و جایزه ، سلامت اقتصاد جامعه را مورد مخاطره قرار داده و این واقعیت در روزهای پایانی مهلت قرعه کشی اعم از بانک‌ها یا هر بنگاه دیگری بیش از گذشته مشهود می‌شود. [۲۸]
سؤال: حکم رادیو و تلویزیون که هم منافع حلال عقلایی و هم منافع حرام غیر شرعی دارند، چیست؟
جواب: استفادۀ حلال از اخبار و مواعظ و مانند اینها از رادیو و ارائه صورتهای حلال برای تعلیم صنعت حلال یا عرضه نمودن کالای حلال یا ارائه شگفتیهای خلقت- آبی و خشکی- جایز می‌باشد.
و استفادۀ حرام مانند شنیدن غنا و پخش آن و پخش آنچه که مخالف شریعت مطهره است جایز نیست، مانند احکامی که از مصادر غیر صالح، که مخالف احکام اسلام است، صادر می‌شود و ارائه آنچه که مخالف شرع و مفسد عقاید جامعه اسلامی و اخلاق آن می‌گردد. [۲۹]
چون که اکثر استعمال این وسایل در امور غیر شرعی است به طوری که در بلاد ما غیر مخالف شرع آن نادر شمرده می‌شود فروش آنها را اجازه نمی‌دهم مگر به کسی که اطمینان داشته باشد به اینکه آنها را فقط در حلال استفاده می‌کند و از محرّمات آنها اجتناب می‌نماید.
و نباید آنها را در اختیار کسی قرار دهد که در محرمات بکار می‌برد. و خریدن آنها را (هم) اجازه نمی‌دهم مگر برای کسی که آنها را بکار نمی‌گیرد مگر در حلال، و دیگری را از استعمال آنها در غیر مشروع جلوگیری می‌نماید. [۳۰]

تبلیغات در اینترنت و موبایل

وقتی که صحبت از تبلیغات در قرن حاضر می‌شود، نمی‌توان نامی از تبلیغات اینترنتی نیاورد. تبلیغاتی که مزایای بسیاری در خود دارد: ارزان است، فراگیر است، ماندگار است، هوشمندانه است، شبانه روزی است، هر زمان که شما بخواهید، قابل تغییر است و... کارکرد این نوع تبلیغات به خصوص زمانی که شرکتها از لحاظ منابع مالی با مشکلات مواجه هستند کاملاً پر رنگ تر می‌شود. شاهد این امر بررسی رشد تبلیغات اینترنتی در بحران مالی (سال ۲۰۰۹) است
تبلیغات در موبایل که به تازگی آغاز شده است، شامل نمایش بنر در پایین اپلیکیشن‌های موبایل، ارسال نوتیفیکیشن و... می‌باشد. توجه داشته باشید که تبلیغ در موبایل و تبلت هزینه کمتری نسبت به سایت‌های اینترنتی دارند. این روش از تبلیغ، آمار و ارقام خوبی برای تجزیه و تحلیل بازار در اختیار شما قرار خواهد داد که منجر به بهینه سازی عملکرد شما و شناسایی نیاز مردم خواهد شد.
برخی از این تبلیغات به کالاها و نیازهای روزمره انسان مرتبط است برای مثال می‌توان به تبلیغ خوراک، تبلیغ پوشاک و ... اشاره نمود. ولی برخی از این تبلیغات اثرات منفی بر روح و جسم انسان دارند که از جمله آنها می‌توان به قرص‌های لاغری یا چاقی یا مواد الکلی و ... اشاره نمود که به قطع برای انسان مضر هستند و از قبیل تبلیغ کالای حرام می‌باشند.
اگرکالا آن چیزی که در تبلیغات نشان داده شده بود نباشد از لحاظ شرعی شخص می‌تواند آن کالا را عودت دهد و ثمنی که بابت آن پرداخت کرده را باز پس گیرد و از لحاظ قانونی نیز قانونگذار مقرراتی را جعل نموده که شخص در صورت عدم رضایت از کالا می‌تواند معامله را فسخ کرده و آن را باطل نماید.

تبلیغ بازی‌ها در فضای مجازی

یکی از بازی‌های مجازی و آنلاین که سرور اصلی آن در آلمان واقع است، به ظاهر یک بازی اینترنتی مجانی است اما در پس آن تلاش شده است که موضوعاتی همچون شرابخواری و بت پرستی تبلیغ شود و جالب آن که مسوولان این بازی در صفحه نخست با درج نوشته «تایید شده توسط بنیاد ملی بازی‌های رایانه‌ای و دارای مجوز از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی» تلاش کرده‌اند این بازی را قانونی جلوه داده و مخاطب بیشتری را جذب نمایند. [۳۱]
این بازی به ظاهر ساده تلاش کرده است موضوع شراب خواری را تبلیغ کند به شکلی که بازیکنان باید در این بازی نسبت به برداشت از منابع انگور و سپس نسبت به ایجاد کارخانه آب انگورسازی (شرابخانه) اقدام کنند. در این بخش بازیکن می‌تواند مشخص کنند دقیقاً چه مقدار آب انگور (شراب) به ساکنین ارائه شود. هرچه آب انگور بیشتری ارائه شود، ساکنین خوشحال تر می‌شوند!
رسول خدا (ص) دراین باره می‌فرمایند: خداوند لعن کرده است مشروب و فشارنده آن و کارنده درخت آن و نوشنده آن و ساقی و فروشنده آن و خریدار و خورنده پول آن و حامل آن را و کسی را که به سوی او می‌برند. [۳۲]
بازی‌هایی رایانه‌ای که غالبا خشونت و بعضا بی بندباری را تجویز می‌کنند باید مطابق قانون با آنها برخورد شود و راه‌های نفوذ و تبلیغات آنها بسته شوند چرا که این بازی‌ها حدود شرعی را زیر پا نهاده و به این طریق در افکار کودکان تاثیر منفی بر جای می‌گزارند.
سؤال: آیا بازی‌های انلاین یا افلاین که محتوای بعضی از مراحل آن دارای مکتوبات یا تصاویر یا نمادهایی که عرفا مصداق ترویج باطل یا گمراهی است (مثل بازی prince of persia یا بازی assassian ) یا بازی‌های مفسده انگیز یا فاسد (مثل sims) یا بازی‌هایی که هتک به مقدسات محسوب می‌شود (مثل general یا angry birds ) جایز است؟
جواب: خیر، در مفروض سوال جایز نیست و تشخیص مصادیق عرفی آن با مکلف است. [۳۳]
جواب: اگر به شکلی باشد که عرفا توهین به مقدسات شمرده شود یا خوف تضعیف اعتقادات دینی یا تقویت کفر در آن باشد، حرام است. [۳۴]

وظایف دیگران در قبال تبلیغ کالای حرام

تبلیغات یکی از مهم‌ترین ابزارهای رایج در جامعه برای فروش و سود بیشتر است اما این امر نباید مسئولین را از نظارت بر روی تبلیغات غافل کند.
مدتهاست بحث نظارت بر روی تبلیغات شهری و بیلبوردهای سطح شهرها از مباحث رایجی است که در رسانه‌ها در جریان است اما این روند رو به فضای خطرناکی در حرکت است، تاجایی که در تازه‌ترین تبلیغات سطح شهری شاهد تبلیغ علنی و بدون ممنوعیت کالاهای حرام برای مردان هستیم.
به عنوان نمونه می‌توان با گذری ساده در اصلی‌ترین خیابان‌های شهری به راحتی بیلبوردی را مشاهده کرد که بر روی آن تبلیغ فروش دستنبد چرم با قطعات طلا برای مردان نصب شده است و همینطور با ورود در داروخانه‌ها و فروشگاه وسایل بهداشتی انواع و اقسام کالاهایی را می‌توان دید که برای عمل حرام تولید شده‌اند به عنوان نمونه خمیر ریش که تنها برای تراشیدن ریش به کار می‌رود از جمله کالاهایی است که خرید و فروش آن حرام بوده و تبلیغ آن نیز به تبع حرام می‌باشد.
مسؤلین مربوطه باید سازوکاری را در پیش بگیرد تا اینگونه موارد که ناشی از فرهنگ کشورهای غربی بوده نتواند بر روی فرهنگ اسلامی تاثیر نهاده و راه نفوذ به آن را مسدود نمایند.
با این شرایط به نظر می‌رسد استفاده از امکانات بیت المال برای تبلیغات کالای حرام نیاز به دقت و توجه دارد و حتما شورای فرهنگ عمومی با تشکیل و تقویت شورای نظارت بر تبلیغات شهری باید بر کیفیت و محتوای تبلیغات در سطح شهرها نظارت داشته باشد.

احکام مرتبط

تبلیغ سیگار و مواد مخدر

سوال: با نظر به این که شروع اعتیاد اکثر افراد معتاد به موادّ مخدّر از سیگار بوده، و علّیّت مُقدِّمی آن برای اعتیاد به این مواد غیر قابل انکار است، حکم استفاده از سیگار، و تبلیغ آن، به خصوص برای نوجوانان و جوانان چیست؟
جواب: بدون شک استفاده از تریاک و سایر موادّ مخدّر و خریدوفروش آن و شرکت در جلساتی که در آن از موادّ مخدر استفاده می‌شود از گناهان کبیره است. و بر آحاد مردم و جامعۀ مسلمان و حکومت اسلامی لازم است که با استفاده از تمام وسائل جلوی این کار را بگیرند. و هر گونه کمک به کشت و فروش و حمل و نقل و استفاده از آن نیز از محرّمات واضح است. حتّی استفادۀ تفنّنی برای سرگرمی از آن جایز نیست، و تبلیغ آن برای افراد دیگر حرام است. استفادۀ خودسرانه از آن به عنوان دارو نیز جایز نمی‌باشد. حتّی کشیدن سیگار با توجّه به این که مقدّمۀ اعتیاد می‌باشد، و حتّی با قطع نظر از این مطلب، به خاطر زیانهای فراوانی که دارد جایز نیست. خداوند همۀ مسلمین، مخصوصاً جوانان را، از شرّ این بلاهای خانمانسوز محفوظ بدارد. [۳۵]

آدامس الکل دار

آدامس‌ها که در بسته بندی بسیار شیک، جذاب و جدید در باراز به قیمت بسیار گزافی نیز به فروش می‌رسد، یک گرم از ترکیباتش، مربوط به الکلی است که از تخمیر شکر به دست آمده است.
برخی از این آدامس‌ها که بسته بندی آن کاملا خارجی است، بر خلاف دیگر آدامس‌های خارجی موجود در بازار، هیچ گونه اطلاعاتی از مشخصات سازنده و ترکیبات آن به زبان فارسی چاپ نشده و مشخص نیست که واردکننده این آدامس‌ها کیست؟
اما آنچه در ترکیبات برخی از این آدامس‌ها موجود است (Sugar alcohol) نشان دهنده استفاده از الکل در این ترکیب می‌باشد که باید صاحب نظران در این رشته به سوال‌ها در این باره پاسخ دهند که آیا این الکل همان الکل مست کننده می‌باشد که استعمال آن حرام است یا چیزی دیگری است؟
سوال: آدامس‌هایی که نام Sugar alcohol در آن درج شده است آیا حرام است؟
جواب: اگر الکل به کار رفته در آن الکل مست کننده‌ای باشد که در اصل مایع بوده بنابر احتیاط نجس است و در صورت شک محکوم به طهارت است. [۳۶]

استفاده از گوشت خوک در فست فود ها

هرچند به نظر می‌رسد واردات و خرید و فروش برخی از کالاها و محصولات در کشور ممنوع است اما گاهی این ممنوعیت محدودیت چندانی در تهیه این محصولات ایجاد نمی‌کند.
یکی از محصولاتی که به لحاظ شرعی خرید و فروش آنها ممنوع است اما امکان تهیه آنها هرچند با دشواری در برخی شهرها پرجمعیت کشور وجود دارد، انواع کالباس و ژامبون خوک و گراز است. این در حالی است که مصرف انواع گوشت خوک و گراز در عمده کشورهای اسلامی و ایران ممنوع است.
کسانی نیز از این کم یابی سوء استفاده نموده و در فضای مجازی به تبلیغ این کالا پرداخته‌اند که البته به صورت مخفیانه این کار را انجام می‌دهند و تحت تعقیب مراجع قانونی کشور می‌باشند.
سوال: آیا خرید خوکهای وحشی که توسط اداره صید و کشاورزان منطقه به دلیل حفاظت از مراتع و مزارع شکار می‌شوند، به منظور کنسرو سازی و صادر کردن آن به کشورهای غیر اسلامی جایز است؟
جواب: خرید و فروش گوشت خوک برای استفاده‌های غذایی انسان جایز نیست هر چند خریدار مسلمان نباشد، ولی اگر دارای منفعت عقلائی حلال و قابل توجهی مانند استفاده از آن برای تغذیه حیوانات و یا به کارگیری چربی آن در صنعت صابون سازی و مانند آن باشد، در این صورت خرید و فروش آن اشکال ندارد.
سوال: آیا کار کردن در کارخانه کنسرو گوشت خوک یا کاباره‌های شبانه و یا مراکز فساد جایز است؟ و درآمد حاصل از آن چه حکمی دارد؟
جواب: اشتغال به کارهای حرام مثل فروش گوشت خوک، شراب، ایجاد و ادارۀ کاباره‌های شبانه، مراکز فساد و فحشا و قمار و شراب خواری و مانند آن، جایز نیست و کسب درآمد از طریق آنها حرام است و انسان، مالک اجرتی که در برابر آن می‌گیرد نمی‌شود.
سوال: آیا فروش و هدیه کردن شراب یا گوشت خوک و یا هر چیزی که خوردن آن حرام است به کسی که آن را حلال می‌داند، صحیح است؟
جواب: فروش و هدیه کردن چیزی که خوردن یا آشامیدن آن حرام است، اگر به قصد خوردن و آشامیدن باشد و یا انسان بداند که خریدار آن را برای خوردن و آشامیدن مصرف می‌کند جایز نیست، هر چند خریدار خوردن آن را حلال بداند. [۳۷]

مطالعه بیشتر

مقالات
ابعاد پیدا و پنهان تبلیغات تجاری رسانه ملی در سبک زندگی، خبرگزاری حوزه ، ابوترابی، علی، تاریخ انتشار : 1393/9/1
سایت
http://www.hawzah.net/fa/Article/View/93847
http://www.civilica.com/Paper-VALIASR01-VALIASR01_057.html

فهرست منابع

۱- أجوبه الاستفتاءات (فارسی)، خامنه‌ای، سید علی بن جواد حسینی، دفتر معظم له در قم، قم - ایران، اول، ۱۴۲۴ ه‍ ق.
۲- استفتاءات (امام خمینی)، خمینی، سید روح الله موسوی، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، قم - ایران، پنجم، ۱۴۲۲ ه‍ ق.
۳- استفتاءات جدید (مکارم)، شیرازی، ناصر مکارم، انتشارات مدرسه امام علی بن ابی طالب علیه السلام، قم - ایران، دوم، ۱۴۲۷ ه‍ ق.
۴- اهمیت و ضرورت تبلیغات، احمد رزاقی، سازمان تبلیغات اسلامی، 1370.
۵- بحار الأنوار( ط- بیروت)،مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی‏، محقق / مصحح: جمعی از محققان‏، تعداد جلد: ۱۱۱، ناشر: دار إحیاء التراث العربی‏، بیروت‏، سال چاپ: ۱۴۰۳ ق، ‏چاپ: دوم.
۶- بررسی قاعده نفی غرر در تبلیغات بازرگانی، بشیری، عارف؛ عباس آدینه وند؛ فتاح فتاحی وانانی و میلاد فکوری، ۱۳۹۳، اولین کنفرانس ملی اقتصاد، مدیریت و فرهنگ ایرانی اسلامی، اردبیل، موسسه پیشگامان فرهیختگان فرهنگ و اندیشه ولیعصر، اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان اردبیل.
۷- بیانات رهبر معظم انقلاب در دیدار با مسئولان سازمان صدا و سیما؛ ۹ آذرماه 1383.
۸- پژوهشی در تبلیغ، محمد تقی رهبر، بوستان کتاب قم سال نشر: 1391 .
۹- تبصره المتعلمین فی أحکام الدین،حلّی، علامه، حسن بن یوسف بن مطهر اسدی ، مؤسسه چاپ و نشر وابسته به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، تهران - ایران، اول، ۱۴۱۱ ه‍ ق.
۱۰- تبلیغ اسلامی و دانش ارتباطات اجتماعی، محسن خندان، تهران: سازمان تبلیغات اسلامی، مرکز چاپ و نشر، ‭۱۳۷۴‬.‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
۱۱- تبلیغ در قرآن، الهامی نیا، علی اصغر، پژوهشکده تحقیقات اسلامی نمایندگی ولی فقیه در سپاه ، قم ، چاپ: اول .
۱۲- تحریر الوسیله خمینی، سید روح الله موسوی - مترجم: اسلامی، علی، - ترجمه، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، قم - ایران، ۲۱، ۱۴۲۵ ه‍ ق
۱۳- تفسیر نمونه، مکارم شیرازی، ناصر، دار الکتب الإسلامیه - ایران - تهران، چاپ: ۱۰، ۱۳۷۱ ه.ش.
۱۴- تمهید المبانی یا تفسیر کبیر بر سوره سبع المثانی‏، رضانژاد، غلامحسین‏، الزهرا( س)، ایران- تهران‏، ۱۳۸۳ ه. ش‏
۱۵- توضیح المسائل (محشی - امام خمینی)، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، قم - ایران، هشتم، ۱۴۲۴ ه‍ ق
۱۶- حماسه حسینی، شهید مرتضی مطهری، تهران و قم، انتشارات صدرا، چاپ چهاردهم : تابستان 1368.
۱۷- رساله توضیح المسائل (شبیری)،زنجانی، سید موسی شبیری، انتشارات سلسبیل، قم - ایران، اول، ۱۴۳۰ ه‍ ق.
۱۸- علم اخلاق اسلامی (ترجمه جامع السعادات).، نراقی، ملامحمدمهدی؛ ترجمه‌ی سیدجلال الدین مجتبوی، انتشارات حکمت،چ چهارم، ۱۳۷۷، ج ۲، ص
۱۹- فرهنگ جامع نوین، نویسنده : معلوف – لویس، مترجم : سیاح – احمد، مقدمه :حسن زاده آملی – حسن، مقدمه جعفری – محمدتقی، تهران، ۱۳۸۲/۰۴/۳۱.
۲۰- فرهنگ معین. http://www.vajehyab.com/?q.
۲۱- الکافی( ط- الإسلامیه)، کلینی، محمد بن یعقوب بن اسحاق‏، محقق / مصحح: غفاری علی اکبر و آخوندی، محمد، دار الکتب الإسلامیه، تهران‏، ۱۴۰۷ ق‏، چاپ: چهارم.
۲۲- کیفر کردار، یا قانون مجازات: دینی، اخلاقی، تاریخی، ادبی، اجتماعی، سیدمحمدتقی مقدم، تهران ۱۳۸۳ شابک ۹۶۴-۴۸۱-۱۳۴-۸ .
۲۳- لسان العرب‏، ابن منظور، محمد بن مکرم‏، محقق / مصحح: میر دامادی، جمال الدین‏، دار الفکر للطباعه و النشر و التوزیع- دار صادر، بیروت‏، ۱۴۱۴ ق‏، چاپ: سوم‏.
۲۴- لغت نامه دهخدا، علی اکبر دهخدا، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۷۷، چاپ دوم.
۲۵- مبانی فقهی حکومت اسلامی، نجف آبادی، حسین علی منتظری - مترجم: صلواتی، محمود و شکوری، ابو ال، مؤسسه کیهان، قم - ایران، اول، ۱۴۰۹ ه‍ ق.
۲۶- مجله فقه اهل بیت علیهم السلام (فارسی)، جمعی از مؤلفان، ، مؤسسه دائره المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت علیهم السلام، قم - ایران، اول، ه‍ ق.
۲۷- مجمع البیان فی تفسیر القرآن‏، طبرسی، فضل بن حسن‏، مصحح: یزدی طباطبایی، فضل‌الله‏، مصحح: رسولی، هاشم‏، ناصر خسرو، ایران- تهران‏، ۱۳۷۲ ه. ش‏، چاپ: 3.
۲۸- مفردات ألفاظ القرآن‏، راغب أصفهانی، حسین بن محمد، محقق / مصحح: داوودی، صفوان عدنان‏، دار القلم- الدار الشامیه، بیروت- دمشق‏، ۱۴۱۲ ق‏.
۲۹- المیزان فی تفسیر القرآن‏، طباطبایی، محمدحسین‏، مؤسسه الأعلمی للمطبوعات‏، لبنان- بیروت‏، ۱۳۹۰ ه. ق‏، چاپ: 2.
۳۰- النهایه فی غریب الحدیث و الأثر، ابن اثیر جزری، مبارک بن محمد، محقق / مصحح: طناحی، محمود محمد، موسسه مطبوعاتی اسماعیلیان‏، قم‏،۱۳۶۷ ش‏.
۳۱- نهج الفصاحه( مجموعه کلمات قصار حضرت رسول صلی الله علیه و آله)، پاینده، ابو القاسم‏، دنیای دانش‏، تهران‏، ۱۳۸۲ ش‏.
۳۲- وسائل الشیعه، شیخ حر عاملی، محمد بن حسن‏، محقق / مصحح: مؤسسه آل البیت علیهم السلام‏، ناشر: مؤسسه آل البیت علیهم السلام‏، قم‌چاپ: ۱۴۰۹ ق.

پانویس

  1. HYPERLINK "https://fa.wikipedia.org/wiki-" https://fa.wikipedia.org/wiki-
  2. نراقی، ملامحمدمهدی؛ علم اخلاق اسلامی ، ج، 3، ص 225 و 226
  3. - توضیح المسائل (محشی - امام خمینی)؛ ج 2، ص: 958
  4. - بحارالانوار، ج 12، ص 31
  5. سوره مریم، 46
  6. همان، 47
  7. همان، 46
  8. - التفسیر الکبیر، ج 21، ص 228؛ المیزان، ج 14، ص 61
  9. - مریم، 48
  10. - المیزان، ج 14، ص 59
  11. کشف الاسرار، ج 8 ، ص 350
  12. - رساله توضیح المسائل (شبیری)؛ ص: 430
  13. - مجله فقه اهل بیت علیهم السلام (فارسی)؛ ج 18-17، ص: 318
  14. بقره/173؛ نحل/115
  15. - المائده ،آیه 90- 91
  16. - تفسیر نمونه ج‏5 68
  17. المائده، آیه 3
  18. نهج الفصاحه (مجموعه کلمات قصار حضرت رسول صلی الله علیه و آله)، ص: 394
  19. - همان
  20. - النهایه فی غریب الحدیث و الأثر، ج‏1، ص: 181
  21. مکارم شیرازی، ناصر، شان نزول آیات قرآن، شان نزول آیات قرآن، ص: 357
  22. - استفتاءات (امام خمینی)؛ ج 3، ص: 605
  23. بررسی قاعده نفی غرر در تبلیغات بازرگانی، اولین کنفرانس ملی اقتصاد، مدیریت و فرهنگ ایرانی اسلامی.
  24. - استفتاءات (امام خمینی)؛ ج 2، ص: 45
  25. - أجوبه الاستفتاءات (فارسی)؛ ص: 485
  26. http://koolebar.ir/article/
  27. بیانات رهبر معظم انقلاب در دیدار با مسئولان سازمان صدا و سیما؛ 9 آذرماه 1383
  28. HYPERLINK "http://www.shia-news.com/fa/news/69734" http://www.shia-news.com/fa/news/69734
  29. - تحریر الوسیله - ترجمه؛ ج 4، ص: 483
  30. - تحریر الوسیله - ترجمه، ج 4، ص: 485
  31. HYPERLINK "http://wiki.fmaroof.ir/index.php-" http://wiki.fmaroof.ir/index.php-
  32. بحارالانوار، ج 103، ص 44
  33. استفتاء از دفتر آیت الله سیستانی( زیدعزه) و موجود در آرشیو دفتر.
    http://sraj.ir/fa/index.php/node/148-goran4
  34. استفتاء از دفتر و موجود در سایت رسمی آیت الله شبیری زنجانی(زید عزه)
  35. - استفتاءات جدید (مکارم)؛ ج ۳، ص ۱۷۲و ۱۷۳
  36. دفتر حضرت آیت الله خامنه‌ای (دامت برکاته)
  37. - أجوبه الاستفتاءات (فارسی)؛ ص: 239