فرهنگ مصادیق:تبرّج و خودنمائی

از پژوهشکده امر به معروف
(تغییرمسیر از تبرّج و خودنمائی)
پرش به: ناوبری، جستجو
تبرّج و خودنمائی


نویسنده: صالح ویسی
تهیه و تدوین: پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر قم-95/12/4
کلمات کلیدی: تبرج، خودنمایی، زینت، آرایش، بی عفتی.

مقدمه

در دین اسلام بسیار بر پوشش و حجاب زنان در جامعه تأکید شده و دلیل این تاکید نیز طبق فرموده خداوند متعال در مرحله اول حفظ امنیت وکرامت زن است. مطمئناً حفظ حریم و امنیت زن که یک رکن اساسی تشکیل خانواده می‌باشد موجب تحکیم بنیان خانواده و جامعه است. زنانی که می‌کوشند تا به هروسیله‌ای خودنمایی کنند متبرج نام دارند. این افراد با افراط در آراستگی به نحوی خود را می‌آرایند که بیشتر از اشخاصی که پوشش و آراستگی معمولی و معتدل دارند جلب توجه می‌کنند. در اینکه گرایش به زیبایی در هر انسانی یک میل فطری و غریزی است شکی نیست اما اگر در آن افراط شود تبدیل به یک معضل و عامل ایجاد شهوت شده و خطرات جبران ناپذیری به بار می‌آورد.
به همین جهت است که اسلام تبرج و انگشت نما شدن در جامعه را نهی کرده و از زنان خواسته تا خود را در برابر نامحرمان محفوظ دارند و به جای خود درمحیط سالم و بدون نگاه جنسی یعنی همان خانواده و در بین محرمان آن را اظهار نمایند.

مفهوم شناسی

تبرج، به معنای خویشتن برآراستن و نشان دادن زن زینت خود به دیگران. [۱]
راغب اصفهانی برج را به معنای قصر دانسته و بروج آسمانی را نیز برگرفته از همین معنا برمی شمارد؛ او معتقد است که تبرّج از تعبیر «الثوب المُبَرّج » (لباس زیبایی که صور بروج آسمانی بر آن نقش بسته ) گرفته شده، بدینگونه که اظهار زیبایی بدان تشبیه شده است [۲]
تبرّج از مصدر بروج (ظهور و بروز) و به معنای خودآرایی و خودنمایی است. "تبرّج جاهلیّت" به زنان اختصاص ندارد، همان طور که "حمیّت جاهلیّت" - که در سوره فتح مطرح شده است - به مردان اختصاص ندارد. انسان ذاتاً و به طور طبیعی تشنه خودنمایی نزد دیگران است. [۳]

تبرج در قرآن

«تَبَرَّج» به معنای خودنمایی و آشکار ساختن زینت در برابر مردم است، و از مادّه «برج» گرفته شده که در برابر دیدگان همه ظاهر است. همان گونه که برج در میان ساختمان‌های دیگر جلوه ی خاصّی دارد. اگر به ریشه این کلمه که واژه برج است دقت کنیم به مفهوم نمایاندن چیزی که باید پوشیده باشد و اساساً به چیزهایی گفته می‌شود. که بین چیزهای دیگر زودتر دیده می‌شوند و به چشم می‌آیند؛ مثلا بروج به همه ستارگان گفته نمی‌شود بلکه به ستارگانی اطلاق می‌شود که پرنورترند و در میان ستارگان زودتر دیده می‌شوند.
در قرآن کریم در آیه ۳۳ سوره مبارکه احزاب چنین می‌خوانیم:
«وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى»
«یعنی در خانه هایتان قرار گیرید و مانند روزگار جاهلیّتِ قدیم زینتهای خود را آشکار مکنید»
این تذکر خطاب به زنان نازل شده و آنان را از اینکه در کوچه و بازار به خودنمایی و ابراز راستگی‌های خود بپردازند نهی می‌کند و با بیانی محکم و به دور از هرگونه تساهلی پایان دادن به این گونه رفتارها را از زنان مسلمان طلب می‌کند. چنانکه در بیان معنای لغوی واژه تبرج اشاره شد این لغت به مفهوم نمایاندن و نمایش دادن هر چیزی است که پوشاندن آن لازم است و وقتی به این صورت خطاب به زنان به کار رفته و ابتداءً از آنان می‌خواهد که در خانه‌های خود آرام گیرند قطعاً به این معنا خواهد بود که زنان مومن باید زیورها و زیبایی‌های خود را از مردان نامحرم بپوشانند و از ارائه آن به هر عنوان و بهانه‌ای پرهیز کنند. خداوند از زنان می‌خواهد که همچون دوران جاهلیت تبرج و خود آرایی نکنند. [۴]
اعمش روایت کرده که هرگاه عایشه این آیه را خواندی، چندان گریستی که مقنعه اش تر شدی. [۵] روایت است که به سوده، زوجۀ نبی صلی الله علیه و آله گفتند که چرا حج و عمره نمی‌کنی، چنانچه دیگران می‌کنند؟ جواب داد که یکبار که واجب بود، بجا آوردم و بعد از آن حج و عمرۀ من آن است که از خانه بیرون نروم؛ چنانچه خدای تعالی فرموده: «وَ قَرْنَ فِی بُیُوتِکُنَّ»؛ و عزم من آن است که پای از حجره‌ای که رسول خدا صلی الله علیه و آله مرا در آن نشانیده است، بیرون ننهم تا بمیرم. پس بیرون نیامد تا که جنازه اش را بیرون آوردند. [۶] کنایه از آن که از آمد و شد با مردمان کناره جویی نمود و در خانه نشست تا از دنیا رفت. [۷]
زنان در دوران جاهلیت، به پوشش کامل مقید نبودند و با مردان هم نشین بودند. آنها در مجالس عمومی شرکت می‌کردند و در مکان‌های عمومی رفت و آمد داشتند. لباس‌های زنانه تمام بدن را نمی‌پوشاند و مقداری از سر و گردن و گوش و سینه و دست و پای آنان باز بود. زمخشری در این زمینه نوشته است: گریبان جامه زنان گشاد بود، به گونه‌ای که گودی گردن، سینه‌ها و اطراف آن آشکار می‌شد. زنان روسری خود را به پشت سر می‌بستند و از جلو، مکشوف می‌ماندند... برخی زنان، گام بر زمین می‌کوفتند تا از صدای خلخال او دریابند که خلخال دارد. گفته‌اند که گاه نیز برای آنکه معلوم شود دو خلخال دارد، پاهایشان را به هم می‌زدند. [۸] سیوطی نیز گفته است: از سعید بن جبیر نقل شده که خلخال زن دارای زنگوله‌هایی بود که هرگاه مرد غریبی بر او می‌گذشت، پایش را عمدی تکان می‌داد تا او صدای خلخال را بشنود. [۹] غرناطی در این باره می‌نویسد: در آن زمان، لباس‌هایی با گریبان فراخ می‌پوشیدند، به گونه‌ای که سینه هایشان پیدا بود و روسری خود را از پشت می‌بستند. ازاین رو، گوش و گردن و سینه باز می‌ماند... این گونه پوشش، پس از ظهور اسلام و تا پس از هجرت نیز ادامه داشت تا آنکه آیات حجاب در سوره احزاب و نور نازل شد. روایات وارد شده درباره شرایط نزول آیات حجاب نیز بر این امر دلالت دارد.
از جمله تبرج و خودنمایی امروزی نیز بازگشت به دوران جاهلیت و برج شدن برای نامحرمان می‌باشد. به صورتی که برخی از زنان با پوششهای خاص و استفاده از رنگ‌های خاص و ظاهر شدن در کوچه و بازارها نوعی تبرج و خودنمایی مدرن را به جامعه انتقال می‌دهند و برخی دیگر نیز با استفاده از کیف و کفش‌های خاص و انگشت نما به دنبال جلب توجه دیگران به همان گونه که در جاهلیت گفته شد می‌باشند چرا که بعضا صدای کفش‌های پاشنه دار و بلند کم از صدای خلخال نیست و همان جلب توجه و تبرج را به دنبال دارد.
برخی از افراد نیز به دلایل مختلف فرزندان خود را به شکل‌ها و گونه‌های خارج از عرف تغییر می‌دهند برای مثال برخی خانمها دختران خود که هنوز به سن بلوغ نرسیده‌اند را به اشکال مختلف آرایش کرده و لباسهایی به تن ایشان می‌پوشند که باعث خودنمایی برای آن فرزند و نیز برای خود مادر است که این گونه ابراز خودنمایی‌ها جامعه را مسموم ساخته و عوارض سویی برای افراد به دنبال دارد.
قرآن به عنوان الگو برای تمام نسلها از زنان مومن می‌خواهد که عادات جاهلی را کنار گذاشته و خویشتن را به سنت‌های دینی آراسته کنند، و چنان در جامعه رفت و آمد کنند که چشم نامحرمان را به سوی خود جلب ننمایند، آرامش روانی جامعه را با خودنمایی‌های خود مخدوش نسازند. [۱۰]
قرآن کریم به عنصر قصد در تبرج اشعار دارد؛ زیرا در آیه شریفه دیگری می‌فرماید:
«وَالْقَوَاعِدُ مِنَ النِّسَاءِ اللَّاتِي لَا يَرْجُونَ نِكَاحًا فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُنَاحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ غَيْرَ مُتَبَرِّجَاتٍ بِزِينَةٍ وَأَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ؛ (نور / 60)
«و زنان بازنشسته( از حیض و بارداری) که امید به ازدواج ندارند، پس هیچ گناهی بر آنان نیست که لباس‌های [رسمی] خود را فرو نهند، درحالی که با زیور خودآرایی نکنند؛ و خویشتن داری آنان برایشان بهتر است.»
بعد از اینکه در امر پوشش، به زنان قواعد و سالخورده تخفیف می‌دهد و کنار رفتن قسمتی از پوشش آنها را اجازه می‌دهد، بلافاصله در ادامه آیه می‌فرماید: «غَيْرَ مُتَبَرِّجَاتٍ بِزِينَةٍ»؛ یعنی در صورتی مجاز به استفاده از این تخفیف شرعی هستند که قصدشان از کم کردن پوشش، تبرج و آشکار کردن زینت پنهان نباشد. [۱۱]

تبرج مدرن

جاهلیت به یک دوره مشخص تاریخی یا یک شرایط معین اجتماعی منحصر نمی‌شود، بلکه در هر دوره و زمانی حتی در اوج پیشرفت تکنولوژی و تمدن بشری هرگاه چنین افکار و اندیشه‌هایی در جامعه بشری ظهور و بروز پیدا کند، دوران جاهلیت بار دیگر آغاز شده است. در عصر کنونی ما نیز، بیشتر جوامع بشری در جاهلیت به سر می‌برند. در بیشتر جوامع بشری امروز به ندرت مظاهر پاکیزگی و پیراستگی و ویراستگی مشاهده می‌شود و تبرج و خود نمایی در آن رواج دارد و این شاید از آن روست که از ابزارهایی که خداوند بزرگ در قالب آیات و سوره‌های قرآن برای پاکسازی و بهسازی جامعه بشری از انواع آلودگی‌ها و رهایی جوامع اسلامی از عواقب خطرناک بازگشت جاهلیت اولی پیش روی بندگان نهاده است، استفاده نمی‌کنند. [۱۲]
آنچه امروز دستگاه‌های سیاسی غرب ترویج می‌کنند، همان جاهلیتی است که بعثت پیغمبر (ص) برای زدودن آن - از محیط زندگی بشر - به وجود آمد. نشانه‌های همان جاهلیت، امروز در دنیا، در این تمدن رایج فاسد غربی، مشاهده می‌شود؛ همان بی عدالتی، همان تبعیض، همان نادیده گرفتن کرامت انسان، همان عمده کردن مسائل جنسی و نیازهای جنسی. یکی از نشانه‌های جاهلیت اُولی، تبرج زنانه است. امروز یکی از عمده‌ترین مظاهر تمدن غربی، همین تبرج است؛ این همان جاهلیت است، منتها جاهلیتی که توانسته است خود را با سلاح تبلیغات مدرن مجهز بکند، حقایق را از چشم مردم بپوشاند؛ اینها را باید ما مسلمانها بفهمیم، اینها را باید بدانیم. [۱۳]

تبرج در روایات

با توجه به اینکه خودآرایی و آراستن برای زنان فطری است و تبرج در جامعه از طرف شارع نهی شده دین مبین اسلام از سویی مایل است که زن در جامعه، همانند مردان حضور فعال داشته باشد و از سوی دیگر، در این مسیر، ذره‌ای از ارزش‌های انسانی وی کاسته نشود. تدبیر دین برای رسیدن به چنین مقصود والایی، جز این نیست که در جامعه میان زن و مرد حریمی قائل شود تا با وجود چنین حریمی، محیط‌های حضور زن و مرد تنها میدان فعالیت‌های علمی، فرهنگی و اجتماعی آنان گردد و از هرگونه بهره برداری منفی از جنس زن جلوگیری شود. کیفیت حضور اجتماعی حضرت فاطمه زهرا (س)، نشانه امکان پذیر بودن این تدبیر است. حضرت زهرا (س) در نهایت عفاف، تقوا، عزت، وقار و حفظ حریم، به ایفای تمامی این نقش‌ها می‌پرداخت.
جابر از پیغمبر صلی الله علیه و آله روایت می‌کند که آن بزرگوار فرمود:
«أَ لَا أُخْبِرُکُمْ بِشِرَارِ نِسَائِکُمْ الذَّلِیلَهُ فِی أَهْلِهَا الْعَزِیزَهُ مَعَ بَعْلِهَا الْعَقِیمُ الْحَقُودُ الَّتِی لَا تَوَرَّعُ مِنْ قَبِیحٍ الْمُتَبَرِّجَهُ إِذَا غَابَ عَنْهَا بَعْلُهَا الْحَصَانُ مَعَهُ إِذَا حَضَرَ لَا تَسْمَعُ قَوْلَهُ وَ لَا تُطِیعُ أَمْرَهُ وَ إِذَا خَلَا بِهَا بَعْلُهَا تَمَنَّعَتْ مِنْهُ کَمَا تَمَنَّعُ الصَّعْبَهُ عَنْ رُکُوبِهَا لَا تَقْبَلُ مِنْهُ عُذْراً وَ لَا تَغْفِرُ لَهُ ذَنْباً.» [۱۴]
آیا می‌خواهید شما را از بدترین زنان شما آگاه کنم؟! بدترین زنان شما زنی است که در میان خانواده پدری اش فروتن و نرم باشد ولی در برابر همسرش مقاوم و سرکش. عقیم و نازا و کینه توز باشد، از گفتار و یا رفتار زشت پروایی ندارد. در غیاب همسرش خودش را می‌آراید و خودنمایی و جلوهگری می‌کند، ولی در برابر همسرش خودش را می‌پوشاند و از شوهرش حرف شنوی نداشته و از او اطاعت نمی‌کند. در هنگام خلوت، شوهرش را از خودش می‌راند و تن به خواسته‌های جنسی و مشروع شوهرش نمی‌دهد. عذرخواهی شوهرش را نمی‌پذیرد و خطاهای شوهرش را نمی‌بخشد.
همچنین رسول گرامی اسلام (ص) خطاب به همسر خویش می‌فرمایند:
«یا حولاء من کانت منکن تؤمن بالله و الیوم الآخر لا تجعل زینتها لغیر زوجها و لا تبدی خمارها و معصمها و أیما امرأه جعلت شیئا من ذلک لغیر زوجها فقد أفسدت دینها و أسخطت ربها علیها یا حولاء لا یحل لامرأه أن تدخل بیتها من قد بلغ الحلم و لا تملأ عینها منه و لا عینه منها و لا تأکل معه و لا تشرب إلا أن یکون محرما علیها و ذلک بحضره زوجها فقالت عائشه عند ذلک یا رسول الله و إن کان مملوکا فقال رسول الله ص و إن کان مملوکا فلا تفعل شیئا من ذلک فإن فعلت فقد سخط الله علیها و مقتها و لعنها و لعنتها الملائکه یا حولاء»
ای حولاء هر زنی که ایمان به خدا و روز قیامت دارد نباید برای غیر شوهرش خودش را بیاراید، سر و گردن و از مچ دست به بالا را برای نامحرمان آشکار نسازد. هر زنی که یکی از این امور را برای غیر همسرش انجام دهد دینش را فاسد کرده و پروردگارش را به خشم آورده است. روا نیست که زن، شخصی که به سن بلوغ رسیده را وارد منزلش کند و نباید چشمش را از نگاه به آن نامحرم پرکند و نباید اجازه دهد که آن شخص نیز به او نگاه کند و با آن نامحرم نه چیزی بخورد و نه بیاشامد مگر اینکه این مرد محرمش باشد آنهم با حضور همسرش. عایشه پرسید: هر چند این شخص کارگر منزل شان باشد؟ حضرت فرمودند: هر چند کارگر منزل شان باشد، زن هرگز نباید چنین کاری را انجام دهد، اگر زن چنین کاری را انجام دهد مشمول خشم و لعنت خدا و لعنت تمام ملائکه می‌شود.
و نیز پیامبر گرامی اسلام (ص) نهی نموده‌اند از:
«نَهَی اِن تَتَزَیَّنَ لِغَیرِ زَوجِها، فَاِن فَعَلَت کانَ حَقّاً عَلَی اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ اَن یُحرِقَها بِالنَّارِ» [۱۵]
پیامبر(ص) از اینکه زن برای غیرشوهرش آرایش کند، نهی کرد. اگر زن چنین کند، بر خداوند حق است که او را با آتش بسوزاند.
البته روایات بسیاری آرایش و تزیین زن برای شوهر را ممدوح دانسته و امر به این کار نموده است و برای زینت نمودن زنان ثوابهای زیادی برشمرده‌اند از جمله آنها روایتی است که در آن امام صادق علیه السلام می‌فرماید:
« لا ینبغی للمراهِ انْ تُعطّل نفسها و لو ان تعلقَ فی عُنُقها قلادهً، و لا ینبغی لها انْ تدعَ یدها من الخضابِ و لو ان تمسَحها بالحناء مسحاً و اِن کانت مُسِنهً». [۱۶]
برای زن سزاوار نیست خود را از زیور و آرایش خالی کند، حتی اگر یک گردنبند باشد؛ و سزاوار نیست دستش از رنگ حنا خالی باشد، حتی اگر پیر باشد.
از روایاتی که در این باب وجود دارد و ما بعضی از آنها در مقاله آرایش برای نامحرم آوردیم، بدست می‌آید که اگر دین اسلام از تبرّج و خودنمایی زن برای نامحرم نهی کرده، در عوض به او دستور داده است در صورتی که در دیدگان نامحرم نباشد، حتماً تبرّج و خودنمایی داشته باشد، به ویژه اگر در کنار شوهرش باشد؛ چنان که در حدیثی از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در مورد ویژگی‌های بهترین زن نقل شده است که فرمودند:
« الوَدودُ العفیفهُ، العزیزهُ فی اهلها، الذلیلهُ مع بعلها، المتبرّجهُ مع زوجها...» [۱۷]
یعنی بهترین زنان شما زنی بسیار بامحبت، عفیف و پاک دامن است که، نزد اقوامش عزیز و محترم باشد، با شوهرش متواضع و فروتن باشد و برای او خودآرایی و تبرّج کند. در این حدیث دقیقاً به همان تبرّجی که قرآن آن را برای زن در مقابل نامحرم ممنوع کرده، در برابر به شوهر سفارش شده است.

نمونه‌هایی از تبرج

برخی از مفسران در تبیین تبرج در آیه فوق ذکر کرده‌اند که برای تبرج زنان، درجات و درکاتی است، برخی از گونه‌های تبرج مربوط به نحوی پوشش آنها و برخی دیگر مربوط به حرکات آنها می‌باشد. مانند شیوه راه رفتن آنها در بین مردان، همراه با تکسر و تبختر و کوبیدن پاهایشان بر زمین به گونه‌ای که نظر جنس مخالف را به سوی خود جلب نماید که قرآن در این باره می‌فرماید:
«وَلَا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِنْ زِينَتِهِنَّ» (نور / 31)
همان گونه که گاه تبرج مربوط به شیوه سخن گفتن آنها که همراه با عشوه گری و نازک کردن صدا و ... است که در این باره قرآن نیز می‌فرماید:
«فَلَا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ وَقُلْنَ قَوْلًا مَعْرُوفًا» (احزاب / 32)
پس به نرمی و ناز سخن نگویید، تا کسی که در دلش نوعی بیماری است طمع ورزد؛ و سخنی پسندیده بگویید. حتی گاه می‌تواند مربوط به شیوه نگاه کردن آنها همراه با غمزه کردن و نگاه‌های خاصی که نامحرم را به سوی آنان دعوت کند، باشد. [۱۸]
تبرج در جامعه کنونی نیز به این موارد صدق می‌کند و می‌توان اذعان نمود انواع مانتوها و شلوارهای تنگ و چسبان و بدن نما و انواع ساپورت‌ها و لباس‌های زینتی در مجامع عمومی حکم تبرج را دارند چرا که با پوشیدن آنها انگشت نما شده و به گونه‌ای حواس و هوس همگان را به خود جلب می‌نماید که جا دارد مسولان فرهنگی کشور اقدامی جدی در راستای این ضد ارزش اخلاقی انجام دهند.

تبرج مردانه

برخی از روایات خودنمایی و تبرج مردان آخر الزمان را شامل می‌شود چنانکه در حال حاضر مشاهده می‌نماییم برخی از مردان با انواع آرایش‌ها و لباسهای زشت و زننده در انظار عموم دیده می‌شوند که این خود نیز نوعی از تبرج و خودنمایی است.
دراین باره پیامبر گرامی اسلام (ص) می‌فرمایند:
«عَنِ النَّبِیِّ ص فِی وَصِیَّهٍ طَوِیلَهٍ قَالَ: سَیَأْتِی أَقْوَامٌ یَأْکُلُونَ طَیِّبَ الطَّعَامِ وَ أَلْوَانَهَا- وَ یَرْکَبُونَ الدَّوَابَّ وَ یَتَزَیَّنُونَ بِزِینَهِ الْمَرْأَهِ لِزَوْجِهَا- وَ یَتَبَرَّجُونَ تَبَرُّجَ النِّسَاءِ وَ زِینَتُهُنَّ- مِثْلُ زِیِّ الْمُلُوکِ الْجَبَابِرَهِ- هُمْ مُنَافِقُو هَذِهِ الْأُمَّهِ فِی آخِرِ الزَّمَانِ- شَارِبُونَ بِالْقَهَوَاتِ لَاعِبُونَ بِالْکِعَابِ- رَاکِبُونَ الشَّهَوَاتِ تَارِکُونَ الْجَمَاعَاتِ- رَاقِدُونَ عَنِ الْعَتَمَاتِ- مُفَرِّطُونَ فِی الْغَدَوَاتِ یَقُولُ اللَّهُ تَعَالَی «فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضاعُوا الصَّلاهَ وَ اتَّبَعُوا الشَّهَواتِ فَسَوْفَ یَلْقَوْنَ غَیًّا» [۱۹]
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در ضمن سفارشی طولانی فرمود: به زودی گروه‌هایی می‌آیند که طعام پاکیزه و رنگارنگ می‌خورند و بر چهارپایان سوار می‌شوند و همانند زنی که برای همسرش خود را می‌آراید خویشتن را آرایش می‌کنند و همانند زنان زینت خود را به دیگران ( تبرج ) می‌نمایانند و به مانند پادشاهان ستمگر رفتار می‌کنند. آنان در آخر زمان منافقان این امت هستند قهوه‌ها می‌نوشند و نرد بازی می‌کنند و بر مرکب شهوتها سوار می‌شوند و حضور در جماعت‌های مسلمین را ترک می‌کنند، شامگاهان را در خواب به سر می‌برند و بامداد را به سهل انگاری می‌گذرانند. خداوند تعالی می‌فرماید: (پس بعد از آنان کسانی جانشین شدند که نماز را ضایع کردند و از خواهش‌ها پیروی نمودند پس زود باشد که شر را ببینند).

احکام تبرج از نظر فقهاء

بنابر آیات و احادیث، فقها تبرّج را حرام شمرده‌اند، به این معنا که هرگونه عملی که زن به منظور خودنمایی، جلوه گری، جلب توجه مردان بیگانه و تأثیر در دل آنان انجام دهد مصداق تبرّجِ نهی شده قرآنی است؛ هرچند که نمونه‌ها و مصادیق آن غالباً به تناسب عادات و فرهنگ دستخوش تغییر است. [۲۰]

مقابل نامحرم

پوشاندن زینتها و زیبایی ها- اعم از زیورآلات، لباس یا زیبایی‌های بدن بجز وجه و کفّین در برابر اجنبی برای زن، واجب و تبرّج وی برای نامحرم بجز کودک و دیوانه حرام است. بر پدر و شوهر واجب است دختر و همسر خود را از تبرّج حفظ کنند. [۲۱]

شهادت

از جمله شرایط پذیرش شهادت زن، عدم تبرّج او است. در این باره امام باقر علیه السلام در کتاب جامع الشرایع می‌فرماید:
«المرأه الصالحه مع طاعه زوجها ان کانت زوجه التارکه للبذاء و التبرج، العفیفه الصائنه.» [۲۲]
زنی که صالحه باشد تحت امر شوهرش باشد شهادتش قبول است ولکن زنی که متارکه شوهر کرده باشد و تبرج نماید شهادتش مورد قبول نمی‌باشد.

کهولت سن

علماء بعد از مسئله وجوب پوشش برای بانوان در برابر نامحرمان بحث مستثنیات آن را بررسی می‌کنند که از جمله آنها زن کهنسال است که امیدی به ازدواج وی نمی‌رود او می‌تواند بدون چادر یا پوششی که لباس‌های زینتی وی را بپوشاند برای رفع نیازهای خویش از منزل بیرون رود به شرطی که به انگیزه تبرّج و خودنمایی نباشد. [۲۳]

آرایش متبرجه

سوال:
اگر مرد به اعضای زن نامحرمی که همراه با زینت و آرایش است، هر چند از مواضع استثنا باشد، مانند: چشم سرمه دار یا دست همراه با انگشتری، نگاه کند و لو با قصد لذت هم نباشد، چه حکمی دارد؟
جواب:
حرام است، زیرا خود این تزیّن و تبرّج معرضیّت برای فتنه و ریبه و شأنیّت برای فساد دارد و همین برای حرمت کافی است. [۲۴]

اختصاص تبرج به زنان

یکی از ویژگی‌های مهم زنان، خصیصه تبرّج و خودنمایی است که به صورت غریزی و طبیعی در آنان وجود دارد. قرآن در دو آیه از آیات حجاب، از تبرّج و خودنمایی زنان صحبت و آن را به محیط خانواده محدود کرده است.
قرآن در این آیات، فقط زنان را از تبرج و خودنمایی و به نمایش گذاشتن جاذبه‌های جنسی خود در برابر نامحرم نهی کرده و از تبرّج مردان سخنی نگفته است. از ظاهر این مطلب فهمیده می‌شود که غریزه خودنمایی و تبرّج، از ویژگی‌های خاص زنان است و در مردان وجود ندارد. شهید مطهری درباره آثار این غریزه و نیز اختصاص آن به زنان می‌نویسد: اما علت این که در اسلام دستور پوشش اختصاص به زنان یافته است، این است که میل به خودنمایی و خودآرایی مخصوص زنان است. از نظر تصاحب قلب‌ها و دل‌ها، مرد شکار است و زن شکارچی؛ همچنان که از نظر تصاحب جسم و تن، زن شکار است و مرد شکارچی. میل زن به خودآرایی، از این نوع حس شکارچی گری او ناشی می‌شود. این زن است که به حکم طبیعت خاص خود، می‌خواهد دلبری کند و مرد را دلباخته و در دام علاقه خود اسیر کند. لهذا انحراف تبرّج و برهنگی، از انحراف‌های مخصوص زنان است و دستور پوشش هم برای آنان مقرر گردیده است. [۲۵] برای مثال امام علی علیه السلام می‌فرماید:« خُلقتِ المراهُ من الرجالِ و انّ ما همُّها فی الرجال» [۲۶]
خداوند زنان را از سرشت مردان آفرید، از این روی تمام همّت خود را در جذب مردان و نزدیک شدن به آن‌ها صرف می‌کنند.
بنابراین اصل وجود غریزه خودنمایی در زن، مورد تأیید منابع اسلامی است. اما در مورد کارکرد این غریزه در زنان می‌توان گفت وجود این غریزه، برای متمایل کردن مرد به زن است تا بدین وسیله، مقدمات ازدواج و زندگی مشترک را بین آنان فراهم کند؛ چنان که در دیگر جانداران نیز این ویژگی در جنس ماده وجود دارد [۲۷].

راهکارهای مقابله با تبرج

اگر به زنان امکان ظهور و بروز در عرصه‌های مختلف اجتماعی داده شود و استعدادها و توانمندی‌های آنان به نحو مطلوب و شایسته‌ای به کار گرفته شود و آنان بتوانند در مراتب علمی و معنوی ظهور و بروز داشته باشند، دیگر نیازی نمی‌بینند که با خودآرایی‌ها و آرایش‌های دروغین و ساختگی توجّه این و آن را به خودشان جلب کنند. قرآن کریم با عنوان کردن "تبرّج الجاهلیّه" در اوج بیان و تبیین ساختار مطلوب جامعه بشری، تبرّج را فرزند ناخواسته جاهلیّت معرفی می‌کند. تبرّج همواره از جهل و نادانی سرچشمه می‌گیرد. گواه بر این مطلب آن است که بسیار دیده‌ایم زنان توانمند و دانشمند و فرهیخته‌ای که به فراخور حال خودشان به مدارج علمی و اجتماعی و کمالات معنوی دست یافته‌اند، هنگام حضور در مجامع و محافل گوناگون حتی در مراسم جشن و سرور و حتی مهمانی‌ها و بزم‌هایی که بیشتر وسوسه انگیزند، در نهایت سادگی و بی آلایشی و در عین حال با آراستگی معنوی حاضر می‌شوند؛ اما، غالباً زنانی که در سطوح پایین علمی و معنوی و اجتماعی قرار دارند و در واقع چیزی برای عرضه به دیگران ندارند، سعی می‌کنند با زرق و برق‌های ساختگی و وضع ظاهر و لباسشان جلب توجه کنند.
راهکارهای فردی و خانوادگی
خودآرایی یکی از نیازهای اصیل و فطری زن به شمار می‌آید و باید مورد احترام و توجه مرد قرار گیرد تا به علت پاسخ نگفتن به این نیاز فطری، آسیب‌های روحی روانی بر زن وارد نشود.
زنان از نظر روانی، دارای ویژگی دیگرخواهی هستند و همین موجب خودآرایی در آنان می‌شود. در واقع، زنان به عرضه زیبایی خود نزد دیگران بیش از خود زیبایی علاقه نشان می‌دهند. از این رو، در محیط خانه کمتر به زیبایی‌های خود توجه دارند، ولی هنگامی که در مجالس و محافل عمومی شرکت می‌کنند، نسبت به زیبایی و آراستگی اهتمام بیشتری می‌ورزند.
«تجربه نشان داده که اگر این حس تبرج و خودآرایی زنان در داخل محیط خانواده خود و هم جنس‌های آنها با آزادی کافی همراه باشد، آنها خود را از خودآرایی در مناظر عمومی و محضر بیگانگان بی نیاز می‌یابند.»
توجه کردن به زیبایی طبیعی افراد در خانه از طرف پدر و برادر می‌تواند تاثیر بسزایی در کمرنگ شدن حس تبرج برای دیگران داشته باشد چرا که بانوان بیش از مردان نیاز به توجه دارند و تعریف و تمجید از زیبایی طبیعی آنها باعث می‌شود نیاز به خودنمایی در آنها از بین برود و چنانچه این حس خدادادی در محیط خانه کنترل شود دیگر به فضای جامعه سرایت نمی‌کند.
مردان باید به نیاز زیباپسندانه زنان اهمیت بدهند و آن را سرکوب نکنند تا به صورت ناهنجاری روانی ظاهر نشود. اگر زنان برای برآوردن این نیاز فطری در محدوده خانواده آزاد باشند، خودآرایی به صورت منفی در جامعه گسترش نخواهد یافت.
«از نظر روانشناسی جنسی ثابت شده است که تحریک پذیری مرد در برابر محرک‌های بصری بسیار بیشتر از دیگر محرکات است. در صورتی که زن در برابر محرکات لمسی حساسیت بیشتری دارد. خصلت مرد، چشم چرانی و خصلت زن، خودآرایی است. تبرج از ویژگی‌های عاطفی هر زن است». [۲۸]

راهکارهای قانونی و اجرایی

قوانین جمهوری اسلامی باید به گونه‌ای تنظیم شوند که راه ورود اینگونه منکرات اجتماعی بسته شده و جامعه‌ای سالم و عاری از هرگونه تبرج و خودنمایی برای ملت به ارمغان آورد چرا که تبرج در جامعه بی عفتی عمومی را به دنبال داشته و به عنوان خطری برای جوانان و نوجوانان بروز می‌کند که راه سعادت و کمال را بر انسان می‌بندد.
از جمله اقدامات دستگاه نظارتی کشور باید معطوف به مساله پوشاک و لوازم آرایشی بهداشتی باشد که مع الاسف از طریق قاچاق وارد کشور شده و با الگوی اسلامی در تعارض است، وجود لباسهایی با سبک‌های غربی و رنگ‌های زننده که مستقیما از کشورهایی حاشیه وارد کشور می‌شود سرمنشا خودنمایی برای بانوان می‌باشد که جا دارد مسولان در راستای جلوگیری از قاچاق پوشاک به کشور اقدام جدی نمایند تا شاهد این خودنمایی‌ها نباشیم.
ترویج البسه ایرانی با سبک‌های اسلامی در صدا و سیما و قرار دادن تسهیلات دولتی به اینگونه تولیدی‌ها می‌تواند اقدام بسیار موثری برای رفع تبرج در جامعه باشد چرا که اگر این تولیدی‌ها در کشور سر و سامان یابند می‌توانند به راحتی نیاز داخل را تامین و از واردات این گونه پوشاک جلوگیری نمایند.
از جمله اقدامات دولتی که تحت نظارت وزارت ارشاد انجام می‌شود ثبات فرهنگ اسلامی -که دشمنان به خصوص در سالهای اخیر آن را هدف خود قرار داده‌اند – است که باید برای پیشبرد آن چشم از فرهنگ‌های بیگانه بسته شود و فقط به دستورات اسلام عمل شود.

مقالات

هویت انسانی زن در چالش آرایش و مد، مریم رفعت جاه،مجله مطالعات راهبردی زنان زمستان ۱۳۸۶ - شماره38.
حکم آرایش زنان در فقه شیعه، محمد رضا فلاح، مجله پیام اجتهاد، زمستان 1393
نگاهی کوتاه به زینت و خودآرایی از منظر آیات و روایات، فرزانه فخرایی و حسن اسلام پور کریمی، مباحث بانوان شیعه، بهار۱۳۸۹ شماره 23 .
آرایش و زندگی اجتماعی دختران جوان، نویسندگان : مجید موحد، اسفندیار غفاری نسب، مریم حسینی، مجله زن در توسعه و سیاست بهار ۱۳۸۹ - شماره28

پایان نامه

تحقیق پایانی تبرج زن از دیدگاه آیات و روایات، زینب میربابایی

کتب

پوشش و آرایش از دیدگاه پیامبر اعظم(ص)، مریم معین الاسلام، تهران: صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، مرکز پژوهشهای اسلامی، ۱۳۸۶
حیا و خودآرایی و نقش آن‌ها در سلامت روانی زن، عباس رجبی، قم : موسسه فرهنگی و اطلاع رسانی تبیان ، 1387
زن در چشم پیامبر(ص)، ناهید طیبی، نشر : قم : بهشت بینش ۱۳۸۵
حجاب و حقوق زن در ترازوی اندیشه و ایمان، مهدی طیب، نشر: تهران: سفینه ۱۳۸۸
نقش و جایگاه زینت و تجمل در سبک زندگی اسلامی، مهدی عارفی جو، نشر قایمیه اصفهان.

سایت

https://www.vajehyab.com/dehkhoda
http://wikifeqh.ir/
http://www.maarefquran.org/index.php/page،viewArticle/LinkID،8931
https://shiastudies.net/portal/fa/faq/post/6428
http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=13940604000007
http://www.maarefquran.org/index.php/page،viewArticle/LinkID،8931
http://www.leader.ir/fa/content/11883
http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=13940604000007
- https://rasekhoon.net/article/show/653145

فهرست منابع

استفتاءات محمد تقی بهجت فومنی گیلانی، دفتر حضرت آیه الله بهجت، قم - ایران، اول، ۱۴۲۸ ه‍ ق
پوشش و آرایش از دیدگاه پیامبر اعظم(ص)، مریم معین الاسلام، تهران: صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، مرکز پژوهشهای اسلامی، ۱۳۸۶
تفسیر التحریر و التنویر، محمد طاهر ابن عاشور، بیروت، لبنان، موسسه تاریخ عربی، چاپ اول.
الجامع للشرائع، ابو زکریا نجیب الدین یحیی بن احمد بن یحیی بن حسن بن سعید هذلی، تحقیق وتخریج جمع من الفضلاء حقوق الطبع محفوظه مؤسسه سید الشهداء العلمیه ۱۴۰۵ ه‍ ق، چاپ: اول، قم- ایران
الجامع للشرائع، یحیی بن سعید حلّی، مؤسسه سید الشهداء العلمیه، قم - ایران، اول، ۱۴۰۵ ه‍ ق
الدّرالمنثور،عبدالرحمن سیوطی، بیروت، انتشارات دارالفکر، ۱۴۱۴ هـ.ق، چ 1
رسائل حجابیه، رسول جعفریان، دلیل ما، قم - ایران، دوم، ۱۴۲۸ ه‍ ق
روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم ،شهاب الدین، محمود أفندی آلوسی، تحقیق، عطیه، علی عبدالباری، ج ۱، ص ۵، بیروت، دارالکتب العلمیه، چاپ اول، ۱۴۱۵ق
فقه و حقوق (مجموعه آثار)، شهید مرتضی مطهری، قم - ایران، اول، ه‍ ق
الکافی( ط- الإسلامیه)، کلینی، محمد بن یعقوب بن اسحاق ، محقق / مصحح: غفاری علی اکبر و آخوندی، محمد، دار الکتب الإسلامیه، تهران ، ۱۴۰۷ ق ، چاپ: چهارم.
الکشاف، محمود بن عمر زمخشری، دارالاحیاء التراث العربی، ۱۴۱۷ هـ. ق، چ 1
لغت نامه دهخدا، علی اکبر دهخدا، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۷۷، چاپ دوم.
مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل ، نوری، حسین بن محمد تقی ، محقق / مصحح: مؤسسه آل البیت علیهم السلام، مؤسسه آل البیت علیهم السلام ، قم ، ۱۴۰۸ ق ، چاپ: اول
من لا یحضره الفقیه ، ابن بابویه، محمد بن علی ، محقق / مصحح: غفاری، علی اکبر، ناشر: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم ، قم ، ۱۴۱۳ ق ، چاپ: دوم
منهاج الصالحین سید علی حسینی سیستانی، دفتر حضرت آیه الله سیستانی، قم - ایران، پنجم، ۱۴۱۷ ه‍ ق
الوافی ، محمد محسن بن شاه مرتضی فیض کاشانی،کتابخانه امام أمیر المؤمنین علی علیه السلام ، اصفهان ۱۴۰۶ ق
وسائل الشیعه، شیخ حر عاملی، محمد بن حسن ، محقق / مصحح: مؤسسه آل البیت علیهم السلام ، ناشر: مؤسسه آل البیت علیهم السلام ، قم چاپ: ۱۴۰۹ ق.

پانویس

  1. HYPERLINK "https://www.vajehyab.com/dehkhoda" https://www.vajehyab.com/dehkhoda -
  2. HYPERLINK "http://wikifeqh.ir/-" http://wikifeqh.ir/-
  3. HYPERLINK "http://www.maarefquran.org/index.php/page،viewArticle/LinkID،8931" http://www.maarefquran.org/index.php/page،viewArticle/LinkID،8931 -
  4. فقه و حقوق (مجموعه آثار)؛ ج 19، ص: 497
  5. تفسیر التحریر و التنویر، ج 22، ص 12
  6. روح المعانی، ج 11، صص 11- 12
  7. رسائل حجابیه؛ ج 1، ص: 92
  8. الکشاف، ج 2، صص 63- 62
  9. الدّرالمنثور، ج 6، ص 186
  10. ttps://shiastudies.net/portal/fa/faq/post/6428/-
  11. HYPERLINK "http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=13940604000007" http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=13940604000007 -
  12. HYPERLINK "http://www.maarefquran.org/index.php/page،viewArticle/LinkID،8931" http://www.maarefquran.org/index.php/page،viewArticle/LinkID،8931 -
  13. بیانات مقام معظم رهبری در دیدار مسئولان نظام و سفرای کشورهای اسلامی. 6/3/ 1393 اhttp://www.leader.ir/fa/content/11883
  14. -الکافی (ط - الإسلامیه)، ج 5، ص: 325
  15. - من لا یحضره الفقیه، ج 4، ص: 6
  16. وسائل الشیعه، ج 2، ص: 97
  17. - الوافی، ج 21، ص: 57
  18. HYPERLINK "http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=13940604000007" http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=13940604000007 -
  19. -وسائل الشیعه، ج 15، ص: 343
  20. ttp://wikifeqh.ir/ -
  21. همان.
  22. - الجامع للشرائع؛ ص: 538
  23. منهاج الصالحین (للسیستانی)؛ ج 3، ص: 13
  24. استفتاءات (بهجت)؛ ج 4، ص: 162
  25. مرتضی مطهری، مجموعه آثار (مسأله حجاب)، ج19، ص 436
  26. - الکافی (ط - الإسلامیه)، ج 5، ص: 337
  27. https://rasekhoon.net/article/show/653145
  28. پوشش و آرایش از دیدگاه پیامبر اعظم(ص)، مریم معین الاسلام، ص۵۴