فرهنگ مصادیق:بیعت با ولایت فقیه

از پژوهشکده امر به معروف
(تغییرمسیر از بیعت با ولایت فقیه)
پرش به: ناوبری، جستجو
بیعت با ولایت فقیه

بیعت در قرآن – ویکی فقه

مقدمه

پیمانی طرفینی مبنی بر فرمانبرداری و اعلام وفاداری را بیعت گویند.

تعریف

بیعت از ماده «ب ـ ی ـ ع» و در کنار «بیع» مصدر دیگر این خانواده به شمار رفته و به معنای معاهده و معاقده، عهد و پیمان، پذیرش ریاست و فرمانبرداری و اعلام وفاداری است.[۱] [۲][۳] عربها هنگام خرید و فروش و برای قطعی کردن معامله، دست راست خود را به یکدیگر می‌زدند و آن را «صَفْقَه» یا بیعت می‌گفتند. آنها همچنین برای پذیرش ریاست حاکم و امیر دست خود را در دست او می‌گذاشتند و به آن نیز به همین مناسبت بیعت می‌گفتند [۴] و به این صورت، بیعت کننده اطاعت و فرمانبرداری را پذیرفته و بیعت شونده نیز تعهداتی چون تامین امنیت و... را بر عهده می‌گرفت. [۵] [۶] در سیره پیامبر اکرم (صلی‌ الله‌ علیه‌ و‌ آله‌ و سلّم) و امام علی (علیه‌السلام) نیز در هنگام بیعت و پس از آن معمولا از حقوق متقابل سخن به میان آمده است که بر جنبه طرفینی این مفهوم دلالت دارد. [۷] [۸] [۹]

جایگاه بیعت نزد عرب

بیعت از مهم‌ترین سنتهای عرب پیش از اسلام بود که در دوره اسلامی نیز پذیرفته و استفاده شد. بیعت در دوره جاهلی برای انتخاب یا اعلام وفاداری به حاکم، رئیس قبیله و فرمانده جنگ به شکلهای گوناگون انجام می‌گرفت که یکی از انواع آن بیعت به شکل مکاتبه و دست دادن یا فرو بردن دست در ظرف آب بود. [۱۰] بیعت نوعی پیمان به شمار می‌رفت و نزدیکی فراوانی با انواع دیگر پیمانها نزد عرب داشت که نمونه این تقارب را می‌توان در «عقد الاحلاف» و «عقد الایمان» مشاهده کرد، از همین روی قبایل گوناگون هنگام پیمان بستن و برای تأکید بر پای بندی به آن با یکدیگر بیعت نیز می‌کردند. در این بین «حلف» بیشترین نزدیکی را با بیعت داشته، گاه خود نوعی از آن به شمار می‌رفت. حلف در لغت به معنای عقد و عهد و در اصطلاح به معنای معاقده و معاهده است[۱۱] و حتی برخی در تعریف آن از مبایعه نیز یاد کرده‌اند.[۱۲] حلف در جاهلیت دارای آداب و شرایط خاص و قداست ویژه‌ای بود و آن را با سوگند مستحکم می‌کردند. ۱۳[۱۳] وفاداری به حلف و به طور کلی وفای به پیمانها در میان عرب به شدّت رعایت می‌شد و افراد می‌بایست در حفظ و نگهداری عهد خود کوشا باشند و اگر کسی پیمان می‌شکست در بازار عکاظ پرچمی برای او برمی افراشتند تا مردم او را بشناسند. گاه نیز برای او مجسمه‌ای از گل می‌ساختند و آن را در منظر عموم می‌گذاشتند و از مردم می‌خواستند تا او را لعنت کنند.[۱۴]

از مهمترین بیعتهای قبل از اسلام

از مهم‌ترین بیعتهای قبل از اسلام می‌توان به بیعت قریش و بنی کنانه با قصی بن کلاب برای اخراج خزاعه و بنی بکر از مکّه اشاره کرد. از حلفها نیز می‌توان از حلف المطیبین، حلف الاحلاف، حلف الفضول و پیمان لعقة الدم نام برد.[۱۵][۱۶] اگرچه آیات قرآن به بیعتهای فوق تصریح یا اشاره‌ای ندارند؛ اما برخی مفسران معتقدند کلمه «عقود» در آیه نخست مائده «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ»[۱۷] به عقدهای دوران جاهلیت اشاره دارد. [۱۸] بعضی نیز در تفسیر آیه ۹۱ نحل: «وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ»[۱۹] گفته‌اند: این آیه درباره کسانی است که در جاهلیت پیمان بستند و اسلام دستور به پای بندی به آن را داده است. [۲۰][۲۱] عبارت برخی مفسران و تمثیل آنها نیز موهم این است که آیه دوم درباره حلف الفضول باشد.[۲۲][۲۳] حلف الفضول پیمانی بود که در میان عده‌ای از قریش برای دفاع از مظلومان بسته شد و پیامبر (صلی‌ الله‌ علیه‌ و‌ آله‌ و سلّم) نیز در آن حضور داشت و پس از بعثت نیز همواره به آن افتخار می‌کرد.[۲۴][۲۵] سنت بیعت با توجه به حفظ برخی سنتهای خوب عصر جاهلی، مورد پذیرش اسلام قرار گرفت و در قرآن نیز بازتاب یافت.

مفهوم بیعت در قرآن

مفهوم بیعت به شکل صریح تنها ۵ بار و در ۳ آیه آمده که همه از باب مفاعله است. [۲۶]
[۲۷][۲۸] البته یک مورد دیگر نیز از این باب در قرآن آمده که همانند دیگر هم خانواده‌های آن به معنای خرید و فروش است، [۲۹] افزون بر آن تعابیر دیگری چون عهد، عقد و میثاق نیز که به معنای مطلق پیمان است، گاه در خصوص بیعت استفاده یا به آن تفسیر شده یا بر یکی از بیعتهای دوره پیامبر تطبیق داده شده است. [۳۰][۳۱] [۳۲] در مجموعه دیگری از آیات بدون آنکه واژه خاصی ناظر به بیعت به کار رفته باشد، از طریق شان نزول یا برخی روایات به موضوع بیعت ارتباط داده شده است که برای نمونه می‌توان از آیه «يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ»[۳۳] یاد کرد که درباره بیعت با امیرمؤمنان، امام علی (علیه‌السلام) در واقعه غدیر است.[۳۴][۳۵] [۳۶][۳۷]

سنت بیعت در قرآن

در نگاهی کلی به سنت بیعت در قرآن بر پای بندی به آن در قالب آموزه وفای به عهد تأکید فراوان شده است. آیه ۷ مائده: «وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمِيثَاقَهُ الَّذِي وَاثَقَكُمْ بِهِ...»[۳۸] مسلمانان را به یادآوری و تعهد به پیمانی که در عقبه دوم بسته بودند دستور می‌دهد.[۳۹][۴۰] نیز به وفا کنندگان به عهد و پیمان بشارت می‌دهد: «وَمَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بَايَعْتُمْ بِهِ...».[۴۱] آیات ۹۱ و ۹۵ نحل نیز از نقض بیعت و شکستن پیمان نهی کرده است. در آیه ۹۱ ابتدا وفای به عهد را ذکر کرده، سپس از شکست پیمان نهی می‌کند: «وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذَا عَاهَدْتُمْ وَلَا تَنْقُضُوا الْأَيْمَانَ بَعْدَ تَوْكِيدِهَا».[۴۲] برخی مفسران معتقدند که این آیه درباره نومسلمانانی که با پیامبر (صلی‌ الله‌ علیه‌ و‌ آله‌ و سلّم) بیعت می‌کردند نازل شده و از آنها خواسته بر پیمان خود استوار باشند و اندک بودن مسلمانان و فراوانی مشرکان آنها را به شکستن بیعت وادار نکند. [۴۳][۴۴] در ادامه آیات چنین شخصی به زنی نادان تشبیه شده که پس از مدتی نخ ریسی، رشته‌های خود را پنبه می‌کرد و به حال نخست باز می‌گرداند. آیه ۹۵ نحل شکستن بیعت را به تجارتی تشبیه کرده که در آن عهد الهی را به ثمنی بخس می‌فروشد: «وَلَا تَشْتَرُوا بِعَهْدِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلًا...»[۴۵] که منظور از عهد، بیعت با پیامبر (صلی‌ الله‌ علیه‌ و‌ آله‌ و سلّم) است و منظور از فروش عهد الهی، شکستن آن و جایگزین ساختن برخی منافع زودگذر به جای آن دانسته شده است[۴۶]؛ امّا مهم‌ترین آیه درباره شکستن بیعت آیه ۱۰ فتح [۴۷] است که پس از طرح بحث بیعت با صراحت از بازگشت زیان پیمان شکنی به خود پیمان شکن و پاداش وفای به عهد به شخص وفادار سخن گفته، می‌فرماید: هرکس پیمان شکنی کند تنها به زیان خود پیمان شکسته است، و آن کس که به عهدی که با خدا بسته وفا کند به زودی پاداش عظیمی به او خواهد داد.

بیعتهای پیامبر

پیامبر (صلی‌ الله‌ علیه‌ و‌ آله‌ و سلّم) در رخدادهای گوناگون از مسلمانان بیعت می‌گرفتند که برخی از آنها در قرآن آمده است:

بیعت عشیره

هنگامی که پیامبر (صلی‌ الله‌ علیه‌ و‌ آله‌ و سلّم) دعوت خود را با بنی هاشم در میان نهاد تنها امیرمؤمنان، امام علی (علیه‌السلام) به این دعوت پاسخ مثبت داده، با پیامبر (صلی‌ الله‌ علیه‌ و‌ آله‌ و سلّم) بیعت کردند. [۴۸][۴۹][۵۰] ] آیه ۲۱۴ شعرا «وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ»[۵۱] به این رخداد اشاره می‌کند. [۵۲][۵۳][۵۴]

بیعت عقبه اوّل

پس از آشنایی مردم یثرب با دعوت پیامبر (صلی‌ الله‌ علیه‌ و‌ آله‌ و سلّم) ۱۲ نفر از آنان در سال ۱۲ بعثت در محلی به نام عقبه با پیامبر (صلی‌ الله‌ علیه‌ و‌ آله‌ و سلّم) بیعت کردند. [۵۵][۵۶][۵۷] مواد این بیعت در آیه ۱۲ ممتحنه[۵۸] بیان شده است.

بیعت عقبه دوم

پس از بیعت عقبه اول دعوت پیامبر در یثرب با اقبال عمومی روبه رو شد و در سال بعد ۷۲ مرد و سه زن از مسلمانان این شهر به مکه آمده، در همان عقبه با پیامبر (صلی‌ الله‌ علیه‌ و‌ آله‌ و سلّم) دیدار و بیعت کردند. این بیعت که بر دفاع از پیامبر (صلی‌ الله‌ علیه‌ و‌ آله‌ و سلّم) بود[۵۹][۶۰] زمینه ساز هجرت پیامبر (صلی‌ الله‌ علیه‌ و‌ آله‌ و سلّم) به یثرب گردید. به اعتقاد مفسران، آیات ۷ مائده[۶۱][۶۲][۶۳][۶۴] و ۱۵ احزاب[۶۵][۶۶] به این بیعت اشاره دارد.

بیعت رضوان

این بیعت در سفر پیامبر (صلی‌ الله‌ علیه‌ و‌ آله‌ و سلّم) و مسلمانان به مکه برای زیارت خانه خدا و پیش از صلح حدیبیه انجام گرفت. در پی جلوگیری مشرکان از ورود مسلمانان به مکه، پیامبر (صلی‌ الله‌ علیه‌ و‌ آله‌ و سلّم) عثمان را برای مذاکره با آنها فرستاد. تاخیر در بازگشت عثمان زمینه ساز انتشار خبر کشته شدن او شد و پیامبر (صلی‌ الله‌ علیه‌ و‌ آله‌ و سلّم) مسلمانان حاضر در آنجا را به بیعت فرا خواندند. [۶۷] [۶۸] آیه ۱۸ فتح [۶۹] ضمن اشاره به این بیعت، رضایت خداوند را از این اقدام مؤمنان اعلام می‌کند: خداوند از مؤمنان، هنگامی که زیر آن درخت با تو بیعت کردند، راضی و خشنود شد. خدا آنچه را در دلهایشان نهفته بود می‌دانست، از این رو آرامش را بر دلهایشان فرود آورد و پیروزی نزدیکی به عنوان پاداش نصیب آنها فرمود.

بیعت نساء

پیامبر پس از فتح مکّه افزون بر مردان، با زنان نیز بیعت کردند؛ امّا مفاد و چگونگی آن متفاوت از مردان بود. آیه ۱۲ ممتحنه [۷۰] به این بیعت و مواد آن اشاره دارد.

بیعت غدیر

این بیعت از مهم‌ترین رخدادهای آخرین سال زندگی پیامبر (صلی‌ الله‌ علیه‌ و‌ آله‌ و سلّم) بود که در آن امام علی (علیه‌السلام) را به جانشینی خود منصوب کرد و مسلمانان حاضر در آنجا نیز به دستور پیامبر (صلی‌ الله‌ علیه‌ و‌ آله‌ و سلّم) با امام به عنوان جانشین پیامبر (صلی‌ الله‌ علیه‌ و‌ آله‌ و سلّم) بیعت کردند و به اعتقاد بسیاری از مفسران آیه ۶۷ مائده [۷۱] به این واقعه اشاره دارد[۷۲] [۷۳][۷۴] [۷۵] که می‌فرماید: ‌ای پیامبر آنچه از طرف پروردگارت به تو نازل شده است، کاملا (به مردم) برسان و اگر نکنی، رسالت او را انجام نداده‌ای. خداوند تو را از (خطرهای احتمالی) مردم نگاه می‌دارد....

بیعتهای ویژه

افزون بر بیعتهای فوق که عمومی بوده، نامی ویژه یافته‌اند، برخی بیعتهای موردی نیز در سیره پیامبر گزارش شده و پاره‌ای آیات مانند: «الَّذِينَ يُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَلَا يَنْقُضُونَ الْمِيثَاقَ»[۷۶] بر آنها تطبیق داده شده است[۷۷]؛ همچنین مسلمانان گاه پیش از غزوه‌های پیامبر با وی بیعت می‌کردند که آیه «وَلَقَدْ كَانُوا عَاهَدُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ»[۷۸] نمونه‌ای از این دسته است. این آیه بر بیعت با پیامبر پیش از جنگ خندق تطبیق داده شده است.[۷۹][۸۰] افزون بر این موارد که در رخدادی تاریخی و خارجی تبلور یافته برخی آیات نیز بر مطلق بیعت با پیامبر یا در خصوص جهاد، پذیرش اسلام یا اطاعت و فرمانبری از پیامبر (صلی‌ الله‌ علیه‌ و‌ آله‌ و سلّم) بدون نظر به واقعه‌ای خاص تفسیر شده است.

بیعت بر اسلام و پیامبر

تعبیر «وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذَا عَاهَدْتُمْ»[۸۱] در آیه ۹۱ نحل به بیعت بر اسلام: [۸۲][۸۳] «وَلَا تَشْتَرُوا بِعَهْدِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلًا»[۸۴] و در آیه ۹5 نحل به بیعت با پیامبر[۸۵] تفسیر شده و آیه «رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ»[۸۶] نیز در ستایش وفاداران و پای بندان به بیعت با پیامبر دانسته شده است.[۸۷][۸۸] در آیه ۱۰ فتح[۸۹] نیز تعبیر بیعت و عهد هر دو به کار رفته و دومی به اولی تفسیر شده است.[۹۰][۹۱] واژه میثاق در آیه «وَمِيثَاقَهُ الَّذِي وَاثَقَكُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا»[۹۲] به بیعت با پیامبر و تعهد به پیروی از دستورات ایشان پس از مسلمان شدن تفسیر شده است.[۹۳][۹۴][۹۵] آیات ۸ مائده [۹۶][۹۷] و ۹۱ نحل[۹۸][۹۹][۱۰۰][۱۰۱] نیز بنا به نظر مفسران به بیعت بر اسلام و اطاعت از پیامبر (صلی‌ الله‌ علیه‌ و‌ آله‌ و سلّم) و آیه ۱۱۲ توبه[۱۰۲][۱۰۳] به بیعت بر جهاد اشاره دارند.

بازتاب بیعت در فقه سیاسی

کارکرد بیعت در دوره اسلامی نسبت به عصر جاهلی تغییر یافت. وفای به بیعت در عصر جاهلی در قالب نظام اخلاقی آن مردم، الزامی عرفی و اجتماعی داشت و از مفهوم وجوب شرعی برخوردار نبود، در حالی که در زمان پیامبر (صلی‌ الله‌ علیه‌ و‌ آله‌ و سلّم) و پس از آن در قالب شریعت اسلامی مفهوم فقهی و وجوب شرعی یافت که وجود پاره‌ای آیات مبنی بر وفای به عهد و پیمان و پرهیز از شکستن آن[۱۰۴][۱۰۵][۱۰۶] و روایاتی[۱۰۷] با همین مضامین و در این روند بی تاثیر نبوده است. مهم‌ترین پرسش فقهی درباره آیات بیعت این است که آیا این بیعتها برای اعلام وفاداری و پیروی از پیامبر (صلی‌ الله‌ علیه‌ و‌ آله‌ و سلّم) و تأکید آنها بر پای بندی به ایمان خود بوده یا دربردارنده مفهوم اعطای حاکمیت و ریاست به پیامبر از سوی مردم نیز هست؟ اصطلاح بیعت «تأکیدی» و «انشایی» در فقه به این موضوع اشاره دارد. مفهوم تأکیدی بدین معناست که عمل بیعت تنها حاکمیت خدادادی را تأکید و تثبیت می‌کند و مفهوم انشایی به این معناست که عمل بیعت خود عامل پیدایش این حاکمیت است. [۱۰۸]

نقد دیدگاه اهل سنت

گروهی از فقیهان اهل سنت با تفکیک دو مقام رسالت و ریاست، برگزیدگی پیامبر به مقام رسالت را از جانب خداوند و انتخاب ایشان به ریاست و حکومت را از سوی مردم از راه بیعت دانسته‌اند. [۱۰۹] در نقد این دیدگاه می‌توان به پاره‌ای از آیات استناد کرد که حاکمیت پیامبر بر مردم را دارای خاستگاهی الهی می‌شمرد؛ در آیه ۵۹ نساء: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ...»[۱۱۰] و آیه ۱۲ تغابن:[۱۱۱] «اَطیعُوا اللّهَ واَطیعُوا الرَّسولَ»[۱۱۲] با تکرار تعبیر «اَطیعُوا» به دو گونه اطاعت متفاوت اشاره شده است: اطاعت خدا با پذیرش آنچه تشریع کرده و اطاعت رسول با انقیاد و امتثال دستوراتی که برحسب ولایت بر امّت بیان می‌دارد. [۱۱۳][۱۱۴] این آیات که اطاعت از خدا و پیامبر را در یک سیاق، واجب می‌شمرند و نیز آیات مشابه، مانند آیه ۵۵ مائده[۱۱۵] که ولایت و سرپرستی جامعه را بر عهده خدا و پیامبر (صلی‌ الله‌ علیه‌ و‌ آله‌ و سلّم) می‌داند بر این امر دلالت دارند که حکومت پیامبر از طرف خداوند به ایشان تفویض شده و بیعت با ایشان جنبه تأکیدی داشته، مفهوم اعطای حاکمیت و ریاست از سوی مردم ندارد.[۱۱۶]

نظریه فقیهان معاصر

گروهی از فقیهان معاصر در حلّ این نزاع به راهی میانه گراییده، کوشیده‌اند به این وسیله از چالش بین خاستگاه الهی حکومت و اندیشه مردم سالاری رهایی یابند. در این دیدگاه بین الهی بودن حکومت پیامبر و انشایی بودن بیعت با آن حضرت جمع شده است؛ به این صورت که ولایت سیاسی پیامبر که از سوی خداوند به او داده شده، تنها در صورتی تحقق عینی می‌یابد که مردم با او بیعت کنند، بنابراین بدون بیعت مردم، پیامبر نمی‌تواند اِعمال حاکمیت کند؛ به عبارت دیگر خدا و مردم در دو مقام، انشای حاکمیت می‌کنند خداوند مردم را موظف به بیعت با پیامبر کرده؛ ولی اعمال این حاکمیت را از سوی پیامبر به انعقاد پیمان بیعت منوط کرده است، بنابراین گرچه این منصب از سوی خدا به پیامبر تفویض شده است؛ اما بدون بیعت مردم نیز به فعلیت نمی‌رسد. [۱۱۷] در تقریری دیگر از این دیدگاه چنین گفته شده است که خداوند عناصر حکومت را برای پیامبر (صلی‌ الله‌ علیه‌ و‌ آله‌ و سلّم) مهیا ساخت و او را ولیّ نامید و بر این اساس مسلمانان با او به عنوان امام و رهبر حکومت بیعت کردند و ریاست آن حضرت و ولایتش را بر خود به طور ضمنی یا با صراحت پذیرفتند.[۱۱۸] مهم‌ترین نقدی که بر این دیدگاه وارد می‌شود، ناظر به فرض منشا دوگانه در مشروعیت حکومت پیامبر (صلی‌ الله‌ علیه‌ و‌ آله‌ و سلّم) است که مانع از پاسخ صریح به پرسش اصلی بحث، یعنی تأکیدی یا انشایی بودن بیعت است؛ به نحوی که نظریّه مزبور را دچار ناسازگاری درونی کرده است.
در ارتباط با همین موضوع، گروهی دیگر اساساً بیعتهای پیامبر را فارغ از مفهوم سیاسی شمرده، معتقدند که هیچ یک از بیعتهای مطرح در قرآن دربردارنده معنای سیاسی بیعت ـ چنان که بعد از رحلت پیامبر بود ـ نیست یا حداکثر تنها مفهوم اطاعت از حاکم را فارغ از مسئله تأکیدی و انشایی در خود دارد.[۱۱۹]

فهرست منابع

الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد؛ بحارالانوار؛ بیعة علی بن ابی طالب (علیه‌السلام) فی ضوء الروایات الصحیحه؛ البیعة عند مفکری اهل السنه؛ تاریخ الامم و الملوک، طبری؛ تاریخ الیعقوبی؛ تفسیر فرات الکوفی؛ تفسیر القرآن العظیم، ابن ابی حاتم؛ تفسیر القرآن العظیم، ابن کثیر؛ التفسیر الکبیر؛ تفسیر المنار؛ جامع البیان عن تاویل آی القرآن؛ الجامع لاحکام القرآن، قرطبی؛ دراسات فی ولایة الفقیه و فقه الدولة الاسلامیه؛ روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم؛ السیرة النبویه، ابن هشام؛ شواهد التنزیل؛ صبح الاعشی فی صناعة الانشاء؛ فی ظلال القرآن؛ الکامل فی التاریخ؛ لسان العرب؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن؛ المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام؛ مقدمه ابن خلدون؛ المیزان فی تفسیر القرآن؛ نظام الحکم فی الشریعة والتاریخ؛ النظام السیاسی فی الاسلام؛ النهایة فی غریب الحدیث و الاثر؛ نهج البلاغه؛ ولایت فقیه.

پا نویس

  1. لسان العرب، ج۱، ص۵۵۷-۵۵۸
  2. النهایه، ج۱، ص۱۷۴، «بیع»
  3. صبح الاعشی، ج۹، ص۲۸۱
  4. مقدمه ابن خلدون، ج۲، ص۶۰۹
  5. النهایه، ج۱، ص۱۷۴
  6. لسان العرب، ج۱، ص۵۵۸، «بیع»
  7. السیرة النبویه، ج۱، ص۸۵-۸۷
  8. نهج البلاغه، خطبه ۳۴
  9. نهج البلاغه، خطبه ۲۱۶
  10. بیعة علی بن ابی طالب (علیه‌السلام)؛ ص۵۳
  11. لسان العرب، ج۳، ص۲۸۵، «حلف»
  12. المفصل، ج۴، ص۳۷۰-۳۷۱
  13. المفصل، ج۴، ص۳۷۰-۳۷۱
  14. المفصل، ج۴، ص۴۰۳
  15. السیرة النبویه، ج۱، ص۵-۸۷
  16. تاریخ طبری، ج۲، ص۲۵۵-۲۵۶
  17. سوره مائده؛ آیه ۱
  18. جامع البیان، مج ۴، ج۶، ص۶۵
  19. سوره نحل؛ آیه ۹۱
  20. تفسیر قرطبی، ج۱۰، ص۱۱۱
  21. روح المعانی، مج ۸، ج۱۴، ص۳۲۵
  22. تفسیر قرطبی، ج۶، ص۲۴
  23. تفسیر قرطبی، ج۱۰، ص۱۱۱
  24. تفسیر قرطبی، ج۱۰، ص۱۱۱
  25. تاریخ یعقوبی، ج۲، ص۱۷
  26. فتح/سوره۴۸، آیه۱۰
  27. فتح/سوره۴۸، آیه۱۸
  28. ممتحنه/سوره۶۰، آیه۱۲
  29. توبه/سوره۹، آیه۱۱۱
  30. نحل/سوره۱۶، آیه۹۵
  31. مائده/سوره۵، آیه۷
  32. مائده/سوره۵، آیه۱۴
  33. سوره مائده؛ آیه ۶۷
  34. شواهد التنزیل، ج۱، ص۲۴۹-۲۵۸
  35. الارشاد، ج۱، ص۱۷۵
  36. الارشاد، ج۱، ص۱۷۷
  37. مجمع البیان، ج۳، ص۳۴۴
  38. سوره مائده؛ آیه ۷
  39. فی ظلال القرآن، ج۳، ص۱۷۱۷
  40. تفسیر المنار، ج۱۱، ص۴۹-۵۰
  41. سوره توبه؛ آیه 111
  42. نحل/سوره۱۶، آیه۹۱
  43. مجمع البیان، ج۶، ص۵۸۹-۵۹۰
  44. روح المعانی، مج ۸، ج۱۴، ص۳۲۵-۳۲۶
  45. نحل/سوره۱۶، آیه۹۵
  46. روح المعانی، مج ۸، ج۱۴، ص۳۳۱
  47. فتح/سوره۴۸، آیه۱۰
  48. تفسیر فرات الکوفی، ص۳۰۳
  49. مجمع البیان، ج۷، ص۳۲۲-۳۲۳
  50. جامع البیان، مج ۱۱، ج۱۹، ص۱۴۸
  51. شعرا/سوره۲۶، آیه۲۱۴
  52. تفسیر فرات الکوفی، ص۳۰۳
  53. جامع البیان، مج ۱۱، ج۱۹، ص۲۱۵
  54. مجمع البیان، ج۷، ص۳۲۲-۳۲۳
  55. السیرة النبویه، ج۲، ص۴۳۳
  56. الکامل، ج۲، ص۹۶
  57. تفسیر ابن ابی حاتم، ج۱۰، ص۳۳۵۱
  58. ممتحنه/سوره۶۰، آیه۱۲
  59. السیرة النبویه، ج۲، ص۴۴۱
  60. الکامل، ج۲، ص۹۸
  61. مائده/سوره۵، آیه۷
  62. مجمع البیان، ج۳، ص۲۶۰
  63. التفسیر الکبیر، ج۴، ص۳۱۹
  64. روح المعانی، مج ۴، ج۶، ص۱۲۱
  65. احزاب/سوره۳۳، آیه۱۵
  66. تفسیر قرطبی، ج۱۴، ص۹۹
  67. السیرة النبویه، ج۳، ص۳۱۵
  68. مجمع البیان، ج۹، ص۱۷۶-۱۷۷
  69. فتح/سوره۴۸، آیه۱۸
  70. ممتحنه/سوره۶۰، آیه۱۲
  71. مائده/سوره۵، آیه۶۷
  72. شواهد التنزیل، ج۱، ص۲۴۹-۲۵۸
  73. مجمع البیان، ج۳، ص۳۴۴
  74. الارشاد، ج۱، ص۱۷۵-۱۷۷
  75. المیزان، ج۶، ص۵۹
  76. رعد/سوره۱۳، آیه۲۰
  77. تفسیر قرطبی، ج۹، ص۲۰۲
  78. سوره احزاب؛ آیه ۱۵
  79. تفسیر قرطبی، ج۱۴، ص۹۹
  80. مجمع البیان، ج۸، ص۵۴۵
  81. نحل/سوره۱۶، آیه۹۱
  82. تفسیر قرطبی، ج۱۰، ص۱۱۱
  83. روح المعانی، مج ۸، ج۱۴، ص۳۲۵
  84. نحل/سوره۱۶، آیه۹5
  85. روح المعانی، مج ۸، ج۱۴، ص۳۳۱
  86. احزاب/سوره۳۳، آیه۲۳
  87. مجمع البیان، ج۸، ص۵۴۹
  88. روح المعانی، مج ۱۲، ج۲۱، ص۲۵۷
  89. فتح/سوره۴۸، آیه۱۰
  90. مجمع البیان، ج۹، ص۱۷۱
  91. تفسیر قرطبی، ج۱۶، ص۱۷۷
  92. مائده/سوره۵، آیه۷
  93. مجمع البیان، ج۳، ص۲۶۰
  94. تفسیر ابن کثیر، ج۲، ص۳۲
  95. التفسیر الکبیر، ج۴، ص۳۱۹
  96. مائده/سوره۵، آیه۸
  97. تفسیر ابن کثیر، ج۲، ص۳۲، ۹۱
  98. نحل/سوره۱۶، آیه۹۱
  99. جامع البیان، مج ۵، ج۷، ص۲۱۵
  100. تفسیر قرطبی، ج۱۰، ص۱۱۱
  101. روح المعانی، مج ۸، ج۱۴، ص۳۲۵
  102. توبه/سوره۹، آیه۱۱۲
  103. فی ظلال القرآن، ج۳، ص۱۷۱۶
  104. نحل/سوره۱۶، آیه۹۱
  105. نحل/سوره۱۶، آیه۹۵
  106. فتح/سوره۴۸، آیه۱۰
  107. بحارالانوار، ج۲۷، ص۶۸
  108. ولایة الفقیه، ج۱، ص۵۲۳-۵۲۶
  109. البیعة عند مفکری اهل السنه، ص۲۵
  110. نساء/سوره۴، آیه۵۹
  111. تغابن/سوره۶۴، آیه۱۲
  112. نساء/سوره۴، آیه۵۹
  113. المیزان، ج۴، ص۳۸۸
  114. المیزان، ج۱۹، ص۳۱۹
  115. مائده/سوره۵، آیه۵۵
  116. ولایت فقیه، ص۸۵
  117. ولایة الفقیه، ج۱، ص۵۲۵-۵۲۶
  118. النظام السیاسی فی الاسلام، ص۶۸-۷۲
  119. نظام الحکم فی الشریعة والتاریخ، ج۱، ص۲۵۸
منبع: ویکی فقه