فرهنگ مصادیق:بازی با ابزار قمار

از پژوهشکده امر به معروف
(تغییرمسیر از بازی با ابزار قمار)
پرش به: ناوبری، جستجو
بازی با ابزار قمار

فلسفه حرمت قمار

پرسش ۱۰۱. فلسفه حرمت بازی با شطرنج یا پاستور چیست؟ طبق نظر برخی از فقها این کار جایز است؛ پس چگونه چیزی که حرام بوده، اینک حلال شده است؟ مگر احکام دین ثابت نیست؟
در بیان احکام الهی، چند نکته را باید در نظر داشت:
یکم. احکام الهی، مبتنی بر مصلحت‌ها و مفسده‌ها است. گستره مصالح و مفاسد نیز، شامل ابعاد جسمی و روحی، فردی و اجتماعی و امور دنیوی و اخروی است.
دوم. احکام الهی برای پاسخ گویی به نیازهای (ثابت و متغیر) بشر است. برای نیازهای ثابت، احکام ثابت و برای نیازهای متغیر، احکام متغیر وضع می شود.
سوم. احکام الهی، تابع موضوعات است و هر موضوعی، حکم خاص خود را دارد. از این رو ثبات و تغییر احکام، پیوند وسیعی با ثبات و تغییر موضوع دارد. بنابراین ثبات احکام دینی، به لحاظ استواری موضوعشان است و اگر موضوع عوض شود، دیگر ثبات حکم معنا ندارد. به عنوان مثال خوردن انگور حلال است؛ اما اگر همان انگور تبدیل به شراب شود، خوردن آن نیز حرام خواهد شد.
چهارم. تغییر موضوع، انواع مختلفی دارد: یکی از انواع آن، استحاله شی ء (تغییر ماهوی) است؛ مانند آنچه در مثال بالا آمد. گونه دیگر آن، تغییر عنوان منطبق بر موضوع است. به عنوان مثال هر شی ء نجسی که دارای منفعت حلال نباشد، از نظر شرعی قابل مبادله اقتصادی نیست. از این رو در گذشته فروش خون حرام بود؛ زیرا فاقد منفعت حلال بود. اما امروزه که با تزریق خون، می توان جان بیمارانی را از خطر مرگ رهانید، دارای منفعت حلال است. بنابراین با آنکه تغییری در ماهیت خون پدید نیامده، عنوان منطبق بر آن تغییر کرده؛ یعنی، خون مصداق اموری واقع شده است که منفعت حلال دارند و قابل مبادله اقتصادی است.
پنجم. بازی با آلات قمار، در اسلام حرام است و حکم به حرمت بازی با پاسور، از باب آن است که به عنوان یکی از ابزارهای قمار شناخته می شود؛ هر چند با آن شرط بندی نکنند. بنابراین تا زمانی که به این عنوان شناخته شود، حکم آن حرمت خواهد بود. البته اگر مرجع تقلید در صدق عنوان آلت قمار بودن پاسور تردید کند، فتوا به حرمت نمی دهد.
در مقابل گفته شده است که شطرنج امروزه در سطح جهان، آلت قمار به حساب نمی آید؛ بلکه را نوعی وسیله بازی فکری شناخته می شود. بر این اساس شطرنج از نظر موضوع حکم شرعی، تغییر یافته است؛ یعنی، از آلت قمار بودن خارج شده و به تبع آن، حکمش نیز دگرگون شده است.

مضرّات قمار

خداوند متعال قمار را در ردیف می گساری و بت پرستی و از کارهای پلید شیطانی دانسته و دستور به اجتناب از آن داده است: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ»[۱]؛ «ای کسانی که ایمان آورده‌اید! بدانید که شراب، قمار، بت‌ها و چوب‌های مخصوص برد و باخت، به تمامی پلید و ناپاک و از کارهای شیطانی است؛ پس از این کارها بپرهیزید تا رستگار شوید».
«میسر»؛ یعنی، قمار و لذا قمارباز را «یاسر» گویند. ریشه آن «یسر» به معنای آسانی است و علت نامیدن قمار به «میسر»، این است که قمار باز با آن، مال دیگران را به آسانی و بدون زحمت به چنگ می آورد[۲].
از امام رضا (علیه السلام)  نقل شده است: «المیسر هوالقمار»[۳]؛ «میسر همان قمار است». بر اساس روایات متعددی از رسول خدا (صلی الله علیه و آله)  و ائمه معصومین (علیهم  السلام)  ، بازی با آلات قمار نیز در ردیف «میسر» شمرده شده است. جابر از امام باقر (علیه السلام) نقل کرده است: «از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله)  پرسیدند: میسر چیست؟ فرمود: هر آنچه که با آن قمار بازی کنند، حتی مانند قاب یا گردو»[۴].
آیه بعد می فرماید: شیطان همواره در صدد ایجاد دشمنی و کینه توزی میان شما و بازداشتن شما از یاد خدا و برپایی نماز است. قماربازی و می گساری، ابزار شیطان در نیل به این هدف است؛ آیا باز هم دست از این کار برنمی دارید: «إِنَّمَا يُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ»[۵].
آیه‌ای دیگر، می گساری و قماربازی را در یک ردیف و از گناهان کبیره دانسته است؛ گرچه ممکن است احیانا دارای منافعی هم باشد، اما قطعا آثار زیان بار آن به مراتب بیشتر از سود آن است: «يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا»[۶]؛ «درباره شراب و قمار، از تو می پرسند، بگو: «در آن دو، گناهی بزرگ، و سودهایی برای مردم است، و[لی] گناهشان از سودشان بزرگتر است.» و از تو می پرسند: «چه چیزی انفاق کنند؟» بگو: «مازاد [بر نیازمندی خود] را.» این گونه، خداوند آیات [خود را] برای شما روشن می گرداند، باشد که در [کار] دنیا و آخرت بیندیشید».
همچنین آمده است: «حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّيَةُ وَالنَّطِيحَةُ وَمَا أَكَلَ السَّبُعُ إِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ وَمَا ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ وَأَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلَامِ ذَلِكُمْ فِسْقٌ»[۷]؛ «بر شما حرام شده است: مردار، و خون، و گوشت خوک، و آنچه به نام غیر خدا کشته شده باشد و [حیوان حلال گوشت] خفه شده، و به چوب مرده و از بلندی افتاده، و به ضرب شاخ مرده، و آنچه درنده از آن خورده باشد ـ مگر آنچه را [که زنده دریافته و خود] سر ببرید ـ و [همچنین] آنچه برای بتان سربریده شده، و [نیز ]قسمت کردن شما [چیزی را] به وسیله تیرهای قرعه؛ این [کارها همه] نافرمانی [خدا]ست. امروز کسانی که کافر شده‌اند، از [کارشکنی در] دین شما نومید گردیده‌اند. پس، از ایشان مترسید واز من بترسید. امروز دین شما را برایتان کامل و نعمت خود را بر شما تمام گردانیدم، و اسلام را برای شما [به عنوان] آیینی برگزیدم. و هر کس دچار گرسنگی شود، بی آنکه به گناه متمایل باشد [اگر از آنچه منع شده است بخورد]، بی تردید، خدا آمرزنده مهربان است».
از این آیه می توان فهمید که تقسیم به «ازلام»[۸]، نوعی قمار بوده که در اسلام تحریم شده است.
پس بازی قمار که با برد و باخت مالی همراه است ـ اعم از اینکه با آلات قمار باشد یا با هر وسیله دیگری ـ حرام و داخل در عناوین «میسر» و «ازلام» است و نیز از نمونه‌های تصرف (ناروا) در مال دیگران است که براساس آیه شریفه «لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ»[۹] حرام می باشد.
نکته مهم دیگر بازتاب روانی «قمار» است. قمارباز همیشه بازنده است؛ چون اگر ببرد، حریص تر می شود که باز هم قمار کند و به یقین او همیشه برنده نخواهد بود و در دفعه‌های بعدی، خواهد باخت!! از آنجا که این ثروت باد آورده است ـ نه نتیجه کار و کوشش ـ قدر آن را ندانسته و چه بسا به زودی آن را از دست بدهد. از نظر اخلاقی نیز قساوت قلب می خواهد که کسی اموال و دارایی و گاهی تمام زندگی و کاشانه دوستش را بگیرد و او و خانواده اش را به روز سیاه بنشاند و خود با دارایی آنها، به عیش و نوش بپردازد!!
در بعضی از روایات وارد شده است[۱۰]: قریش آن قدر به قماربازی ادامه می دادند که حتی زن و بچه خود را بر سر آن گرو گذاشته و می فروختند! از این رو بازی با آلات قمار ـ حتی اگر بدون برد و باخت باشد ـ حرام شمرده شده است تا کسی به این وادی خطرناک نزدیک نشود. به عبارت دیگر احتمال دارد حرمت بازی با آلات قمار، جنبه حریمی داشته و موجب شود که جامعه اسلامی، به طور کامل از این گونه امور، فاصله گیرد و به آن نزدیک نشود.
از دیگر سو کسی که می بازد، می کوشد برای جبران شکست روحی و مادی خود، بازی را ادامه دهد و چون عصبانی شده، چه بسا تمام زندگی خود را ببازد و برای تسکین شکست و ناراحتی‌های خود، به انواع مواد مخدر و مشروبات الکلی کشیده شود!! شاید بدین جهت است که در این آیات شراب و قمار با هم آمده است.
در خصوص بعضی از بازی‌ها (مانند شطرنج)، باید دانست که «فقه» مرز نهایی میان حرام و واجب را مشخص می کند؛ اما باید مواظب سایر آثار جانبی آنها بود. برخی مانند «شانتال شوده»، قهرمان شطرنج فرانسوی، برآنند که شطرنج یک ورزش خسته کننده است ... پرداختن به شطرنج، سایر منابع ذهنی را از کار می اندازد و دیگر فعالیت‌های ذهن، بیهوده و پوچ می شود. شطرنج می تواند به مفهوم «نظریه پاسکالی» با فشاری که بر یک نقطه از بدن (مغز) وارد می سازد، اختلال حواس ایجاد کند.
به نظر برخی دیگر از مضرات شطرنج، کینه و عداوتی است که میان بازیکنان پدید می آید. «الخین» (قهرمان دیگر شطرنج) می گوید: «برای برنده شدن در بازی شطرنج، باید از حریف خود متنفر شد». مهم تر از همه آنکه بازی با پاسور، شطرنج و ... عمر انسان را تلف، اعصابش را فرسوده و روانش را آشفته می سازد!
در پایان گفتنی است: بازی‌ها به چهار گروه تقسیم می شوند:
۱. بازی با آلات قمار با شرط بندی،
۲. بازی با آلات قمار بدون شرط بندی،
۳. بازی با غیر آلات قمار با شرط بندی،
۴. بازی با غیرآلات قمار بدون شرط بندی.
بدون تردید حکم دو نوع بازی روشن است. قسم چهارم قمار نیست و به هیچ وجه حرمت ندارد؛ همان طور که در قمار بودن قسم اول و حرام بودن آن تردید نیست. نوع سوم نیز تقریباً محل اتفاق نظر علمای دینی است و بسیاری از فقها اصلاً ملاک قماربازی را توأم بودن آن با برد و باخت و شرط بندی می دانند، حتّی اگر بازی با آلات قمار نباشد! مانند فوتبال که فی نفسه حرام نیست؛ اما اگر با شرط بندی و برد و باخت مالی همراه باشد، قمار شمرده شده، حرام می گردد. پس شرط بندی در هرگونه بازی حرام است؛ مگر در موارد استثنایی مانند تیراندازی و اسب سواری.
تنها مورد اختلاف قسم دوم است؛ یعنی، بازی با آلات قمار بی آنکه با برد و باخت و شرط بندی همراه باشد. قبل از هر چیز باید یاد آور شد: قمار و بازی با آلات قمار متفاوت است؛ زیرا همان طور که گفته شد، ممکن است قمار بدون آلات قمار نیز صورت پذیرد. از سوی دیگر، بازی‌ها تنها به جهت قمار بودن حرمت ندارند. براساس روایات و فتوای فقها، بازی با آلات قمار نیز حرام است. مراد از آلات قمار، ابزاری است که نوعاً با آن قمار بازی می کنند؛ به عبارت دیگر، چیزی که در عرف متدیّنان و کسانی که تقیّد شرعی دارند، ابزار قمار بازی شمرده می شود ـ هر چند به قصد سرگرمی یا پرورش فکر بدون برد و باخت نیز مورد استفاده قرار می گیرد ـ این کار بازی با آلت قمار شمرده می شود و طبق روایات حرام است؛ اگر چه قمار نام نگیرد.
دلیل تغییر حکم بعضی از بازی‌ها، بدان جهت است که ممکن است یکی از آلات قمار به تدریج تغییر ماهیّت دهد و دیگر در عرف متدیّنان ابزار قمار شمرده نشده و ابزار تفریح و سرگرمی یا پرورش فکر خوانده شود؛ چنان که برخی درباره شطرنج اظهار می دارند. در این صورت حکم آن تغییر می کند؛ زیرا حکم تابع موضوع است و با دگرگونی موضوع، تغییر می یابد. بنابراین، بهتر است در این موارد، به جای «تغییر حکم» از عبارت «تغییر موضوع» استفاده کنیم تا کسانی که دقّت کافی ندارند، نگویند اگر حلال و حرام پیغمبر (صلی الله علیه و آله)  ابدی است، چرا حکم خدا دگرگونی می یابد و حرمت، تبدیل به حلیت می شود!
گاه مرجع تقلید ـ به عنوان کارشناس امور دینی ـ یقین دارد وسیله‌ای ابزار قمار شمرده می شود؛ در این صورت، بازی با آن را حرام اعلام می کند و گاه ممکن است در صدق این عنوان، تردید داشته باشد. بنابراین فتوای هر مرجع تقلید، برای مقلدان خودش اعتبار دارد.

حکم قمار

پرسش ۱۰۲. حکم بازی با آلات قمار چیست؟
آیات عظام امام، تبریزی، خامنه‌ای، صافی، فاضل، مکارم و نوری: بازی با آلات قمار ـ هر چند بدون برد و باخت ـ حرام است[۱۱].
آیات عظام بهجت، سیستانی، مکارم و وحید: بازی با آلات قمار اگر به صورت برد و باخت باشد، حرام است و بدون آن بنا بر احتیاط واجب جایز نیست[۱۲].

ملاک تشخیص قمار

پرسش ۱۰۳. اگر بعضی از وسیله‌های بازی، در شهری از آلات قمار محسوب شوند؛ ولی در شهر دیگر این طور نباشد، آیا بازی با آنها جایز است؟
آیه اللّه  خامنه‌ای: باید عرف هر دو مکان رعایت شود؛ به این معنا که اگر این وسیله‌ها در یکی از دو شهر از آلات قمار محسوب شوند و در گذشته هم در هر دو مکان از آلات قمار بوده‌اند، بازی با آنها حرام است[۱۳].
آیات عظام امام، بهجت، تبریزی، صافی، نوری و وحید: باید عرف هر دو مکان رعایت شود، بنابراین اگر تنها در بعضی از شهرها هم از آلات قمار محسوب شود، بازی با آن جایز نیست[۱۴].
آیات عظام سیستانی، فاضل و مکارم: اگر در عرف محل (شهر) خود آنها از آلات قمار محسوب شود، بازی با آن جایز نیست و در غیر این صورت اشکال ندارد[۱۵].

بازی شطرنج

پرسش ۱۰۴. بازی با شطرنج، بدون برد و باخت و به منظور تقویت فکر و حافظه، چه حکمی دارد؟
آیات عظام امام، تبریزی، خامنه‌ای، فاضل، مکارم و نوری: اگر (واقعاً) در نظر عرف از آلت قمار بودن خارج شده باشد، بازی با آن اشکال ندارد[۱۶] آیات عظام بهجت و وحید: اگر بدون برد و باخت باشد، بنابر احتیاط واجب جایز نیست و این احتیاط بسیار شدید است[۱۷].
آیات عظام سیستانی و صافی: بازی با شطرنج حرام است و انگیزه یاد شده، هیچ تأثیری در حکم ندارد و باعث جواز آن نمی گردد[۱۸].
پرسش ۱۰۵. اگر برای مقلد ثابت شود که شطرنج در زمان حاضر آلت قمار بودن خود را از دست داده، بازی با آن بدون برد و باخت چه حکمی دارد؟
همه مراجع (به جز بهجت و صافی): اگر احراز شود که به نظر عرف آلت قمار بودن خود را از دست داده، بازی با آن اشکال ندارد[۱۹].
آیه اللّه  بهجت: بازی با شطرنج اگر بدون برد و باخت باشد، بنا بر احتیاط واجب جایز نیست و این احتیاط بسیار شدید است[۲۰].
آیه اللّه  صافی: بازی با شطرنج در هر حال حرام است[۲۱].

جایزه قهرمان شطرنج

پرسش ۱۰۶. پولی که به قهرمان بازی شطرنج می دهند، چه حکمی دارد؟
همه مراجع (به جز سیستانی): اگر (واقعاً) در نظر عرف بازی با شطرنج از آلت قمار بودن خارج شده باشد، دریافت جایزه اشکال ندارد[۲۲].
آیه اللّه  صافی: دریافت آن جایز نیست[۲۳].
آیه اللّه  بهجت: بنابر احتیاط واجب، دریافت آن جایز نیست[۲۴].
آیه اللّه  سیستانی: دریافت آن اشکال ندارد[۲۵].

بازی پاسور

پرسش ۱۰۷. بازی ورق و یا پاسور چه حکمی دارد؟
آیات عظام امام، تبریزی، خامنه‌ای، صافی، نوری و وحید: بازی با آلات قمار ـ هر چند بدون برد و باخت ـ حرام است[۲۶].
آیه اللّه  فاضل: اگر در عرف از آلت قمار بودن خارج شده باشد و برد و باختی در کار نباشد اشکال ندارد[۲۷].
آیات عظام بهجت و مکارم: اگر به صورت برد و باخت باشد، حرام است و اگر بدون آن باشد، بنا بر احتیاط واجب جایز نیست[۲۸].
آیه اللّه  سیستانی: اگر به صورت برد و باخت باشد، حرام است و اگر بدون برد و باخت و شرط بندی باشد؛ چنانچه در عرف محل (شهر) از آلات قمار شناخته شود، بنابر احتیاط واجب بازی و این جایز نیست[۲۹].

تخت نرد

پرسش ۱۰۸. حکم بازی با تخت نرد را بیان کنید؟
آیات عظام سیستانی، صافی و نوری: حرام است[۳۰].
آیات عظام امام، تبریزی، خامنه‌ای، فاضل و مکارم: اگر از آلات قمار محسوب شود بازی با آن هر چند بدون برد و باخت حرام است[۳۱].
آیات عظام بهجت و وحید: بازی با نرد، اگر به صورت برد و باخت باشد، حرام است و بدون آن بنا بر احتیاط واجب جایز نیست[۳۲].

بیلیارد

پرسش ۱۰۹. با توجه به رواج بیلیارد در سطح جامعه و تمایل بعضی مراکز آموزش عالی به استفاده از آن لطفا نظر مراجع عظام تقلید را در این خصوص بیان کنید؟
آیات عظام امام، تبریزی، خامنه‌ای، صافی، فاضل، مکارم و نوری: اگر در نظر عرف وسیله قمار شناخته شود، بازی با آن جایز نیست؛ هر چند بدون برد و باخت باشد[۳۳].
آیه اللّه  وحید: اگر در نظر عرف وسیله قمار شناخته شود، با برد و باخت حرام است و بنا بر احتیاط واجب، بدون برد و باخت هم جایز نیست[۳۴].
آیه اللّه  سیستانی: اگر در نظر عرف محل، وسیله قمار شناخته شود، با برد و باخت حرام است و بنا بر احتیاط واجب، بدون برد و باخت هم جایز نیست[۳۵].
آیه اللّه  بهجت: بازی با بیلیارد جایز نیست[۳۶].

بازی با رایانه

پرسش ۱۱۰. بازی با آلات قمار به صورت تک نفره با رایانه چه حکمی دارد؟
همه مراجع (به جز بهجت و سیستانی): بازی با آلات قمار جایز نیست. خواه طرف مقابل شخص باشد یا رایانه[۳۷].
آیات عظام بهجت و سیستانی: بنابر احتیاط واجب جایز نیست[۳۸].
پرسش ۱۱۱. در اکثر پارک‌ها و فروشگاه‌ها و مکان‌های عمومی، بازی‌هایی رایج است که فرد سکه پولی را در دستگاه قرار می دهد و ممکن است چیزی برنده شود یا نشود!! آیا بر این بازی‌ها قمار صدق می کند؟
همه مراجع: آری، قمار است و بازی با آن جایز نیست[۳۹].

شرط بندی

پرسش ۱۱۲. آیا هر بازی که در آن برد و باخت و شرط بندی انجام گیرد، حرام است؟
همه مراجع: هر نوع بازی که به صورت برد و باخت و شرط بندی باشد، حرام است؛ مگر در مسابقه تیراندازی و اسب سواری[۴۰].

شرط بندی فوتبال

پرسش ۱۱۳. بیشتر اوقات مشاهده می شود که عده‌ای در مسابقات فوتبال و... مبلغ کمی را تعیین و روی آن شرط بندی می کنند و هر گروه یا تیمی که برنده می شود؛ با آن پول مواد خوراکی خریداری کرده و همگی با هم می خورند آیا این عمل حرام است؟
همه مراجع: این عمل قمار و شرط بندی محسوب می شود و حرام است، مگر آنکه آن مبلغ را بعد از بازی از روی رضایت بدهند[۴۱].

مسابقه اسب دوانی

پرسش ۱۱۴. حکم شرط بندی در مسابقات اسب دوانی، تیراندازی و شنا چیست؟
همه مراجع: در مسابقات اسب دوانی و تیراندازی چنانچه این امر میان خود آنان انجام گیرد، اشکال ندارد؛ ولی شرط بندی در مسابقات شنا جایز نیست[۴۲].
تبصره. مسابقه اسب دوانی و تیر اندازی، دارای شرایطی است که باید آنها را رعایت کرد. در این صورت پاسخ یاد شده مورد پیدا می کند.

شرط بندی تماشاچیان

پرسش ۱۱۵. آیا تماشاچیان مسابقات اسب دوانی و تیراندازی، می توانند با یکدیگر در پیش بینی نفرات برتر شرط بندی نموده و دریافت پول کنند؟
همه مراجع: خیر این کار حکم قمار دارد و حرام است[۴۳].
پرسش ۱۱۶. اگر مالکان اسب یا سوارکاران در مسابقه کورس به تماشاچیان وکالت دهند تا میان خود نفرات برتر را پیش بینی و شرط بندی کنند؛ آیا شرعاً مبالغ یا اجناس رد و بدل شده، حلال خواهد بود؟
همه مراجع: خیر جایز نیست و تنها این امر (شرط بندی) میان خود سوارکاران مشروعیت دارد[۴۴].

مسابقه موتور سواری

پرسش ۱۱۷. آیا مسابقه موتور سواری و مانند آن ـ که در این عصر جنبه نظامی دارد ـ آیا شرط برد و باخت در آن جایز است؟
همه مراجع: خیر جایز نیست[۴۵].
آیه اللّه  نوری: اگر دارای غرض عقلایی باشد، شرط بندی در آن اشکال ندارد[۴۶].

مسابقات ورزشی

پرسش ۱۱۸. آیا در بازی‌های ورزشی، تعیین جایزه از شخص یا گروه سوم (غیر از مسابقه دهندگان) اشکال دارد؟
همه مراجع: در فرض یاد شده، اشکال ندارد[۴۷].

جایزه پیشگویی مسابقات

پرسش ۱۱۹. بعضی از بنگاه‌های خصوصی، با توجه به علاقه شدید جوانان به ورزش فوتبال اوراقی را در معرض فروش قرار داده و از خریداران می خواهند که نتیجه مسابقات بین تیم‌های ورزشی را پیشگویی کنند و به کسانی که صحیح‌ترین پاسخ را بدهند، جایزه نقدی اعطا می کنند، آیا این کار جایز است؟
همه مراجع: خیر این کار قمار و حرام است[۴۸].

پول زمین

پرسش ۱۲۰. پولی که برای برگزاری مسابقات ورزشی، از بازی کنندگان دریافت می شود، چه حکمی دارد؟
همه مراجع: اگر به عنوان اجاره زمین و وسایل ورزشی باشد، اشکال ندارد[۴۹].

نگه داری آلات قمار

پرسش ۱۲۱. حکم نگه داری آلات قمار را بیان کنید؟
همه مراجع (به جز تبریزی و وحید): نگه داری آلات قمار جایز نیست و باید آنها را از بین برد[۵۰].
آیات عظام تبریزی و وحید: بنابر احتیاط واجب نگه داری آلات قمار جایز نیست و باید آنها را از بین برد[۵۱].

خرید آلات قمار

پرسش ۱۲۲. آیا خرید و فروش آلات قمار جایز است؟
همه مراجع: خرید و فروش آلات قمار حرام است[۵۲].

ارمغان بهزیستی

پرسش ۱۲۳. سازمان‌هایی که به عنوان انجام کارهای خیر، (مانند ارمغان بهزیستی، نهادهای فرهنگی و...) اوراقی را در معرض فروش می گذارند و در آن اوراق سؤالاتی مطرح می کنند که اگر خریدار به آنها پاسخ بدهد، به قید قرعه جوایزی دریافت می کند؛ آیا این کار جایز است؟
آیات عظام امام، خامنه‌ای، صافی، فاضل، مکارم و وحید: اگر انگیزه اصلی شرکت کننده، کمک به امور خیریه باشد و نیت شرط بندی در آن نداشته باشد و آن سازمان و مؤسسه نیز جایزه را از وجوهی غیر از پول شرکت کنندگان بپردازد، اشکال ندارد[۵۳].
آیه اللّه  تبریزی: اگر انگیزه اصلی شرکت کننده، کمک به امور خیریه باشد و نیت شرط بندی در آن نداشته باشد و جایزه را از وجوهی غیر پول شرکت کنندگان بپردازند، اشکال ندارد. البته جایزه‌ای را که از مؤسسات غیرشخصی (دولتی) به او می دهند، حکم مجهول المالک را دارد[۵۴].
آیه اللّه  بهجت: جایز نیست[۵۵].
آیات عظام سیستانی و نوری: آری، جایز است[۵۶].
تبصره. آنچه در حال حاضر جریان دارد، بدین صورت است که مردم به انگیزه شرط بندی و دریافت جایزه شرکت می کنند! در این صورت تمام مراجع تقلید ـ به جز آیات عظام نوری و سیستانی ـ آن را قمار و حرام می دانند.

گلدکوئیست

پرسش ۱۲۴. حکم شرکت در طرح تجاری «گلدکوئیست» و مانند آن چیست؟
همه مراجع: شرکت و عضو شدن در هر نوع بازاریابی شبکه‌ای ـ که به صورت هرمی مانند و بی انتها است ـ جایز نیست[۵۷].
تبصره. هر نوع بازاریابی شبکه‌ای حرام نیست. تنها بخشی ازآن که به صورت زنجیره‌ای و هرمی (Pyramid Scheme) و بی انتها است، جایز نیست.
پرسش ۱۲۵. تکلیف پولی که از طریق معامله با شرکت گلدکوئیست و مانند آن به دست آمده چیست؟
همه مراجع: اگر صاحبان اصلی پول را می شناسد، باید به آنها برگرداند و در غیر این صورت، از طرف آنان ـ با اجازه مجتهد جامع شرایط ـ به فقیر صدقه بدهد[۵۸].
تبصره. آیات عظام تبریزی، خامنه‌ای، سیستانی، فاضل، مکارم و وحید، کسب اجازه از مجتهد جامع شرایط را احتیاط واجب می دانند.

کتابنامه

۱. حسینی خامنه‌ای، سید علی، اجوبه الاستفتائات، الهدی، تهران، اول، 1381.
۲. موسوی خمینی، سید روح اللّه ، استفتائات، دفتر انتشارات اسلامی، قم، اول، 1372.
۳. تبریزی، میرزاجواد، استفتائات جدید، سرور، قم، اول، 1378.
۴. مکارم شیرازی، ناصر، استفتائات جدید، مدرسه علی بن ابیطالب، قم، اول، 1379.
۵. نوری همدانی، حسین، التعلیقات علی کتاب العروه الوثقی.
۶. تبریزی، میرزاجواد، التعلیقه علی منهاج الصالحین، مهر، قم، اول، ۱۴۱۵ق.
۷. طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم، العروه الوثقی، اسماعیلیان، قم، چاپ پنجم، 1377.
۸. لنکرانی، محمدفاضل، العروه الوثقی مع تعلیقات...، اعتماد، قم، اول، ۱۴۲۲ ق .
۹. عبد الکریم عکاس، الغنا فی الاسلام، ص ۱۵۱ دارالمحبه دمشق.
۱۰. عبد الرحمن جزیری، الفقه علی المذاهب الاربعه، هفتم ۱۴۰۶ قمری داراحیاء التراث العربی.
۱۱. حسینی سیستانی، سید علی، المسائل المنتخبه، ستاره، قم، ۱۴۱۶ ق .
۱۲. مکارم شیرازی، ناصر، انوار الفقاهه، نسل جوان، قم، اول، ۱۴۱۶ ق .
۱۳. موسوی خمینی، سید روح اللّه ، تحریر الوسیله، پیام، تهران، پنجم، 1365 .
۱۴. مکارم شیرازی، ناصر، تعلیقات علی العروه الوثقی، مدرسه علی بن ابیطالب، قم، دوم، ۱۴۱۳ق.
۱۵. تفسیر نمونه، دارالکتب الاسلامیه، تهران، دوازدهم، 1374.
۱۶. ، توضیح المسائل، هاتف، مشهد، هفدهم، 1376.
۱۷. موسوی خمینی، سید روح اللّه ، توضیح المسائل، دفتر انتشارات اسلامی، قم، نهم، 1379.
۱۸. بهجت، محمدتقی، توضیح المسائل، شفق، قم، بیست و چهارم، 1379.
۱۹. تبریزی، میرزاجواد، توضیح المسائل، سرور، قم، هفتم، 1379 .
۲۰. حسینی سیستانی، سید علی، توضیح المسائل، دفتر آیه اللّه  سیستانی، مشهد، شانزدهم، ۱۴۱۹ق.
۲۱. صافی گلپایگانی، لطف اللّه ، توضیح المسائل، قم، دوازدهم، ۱۴۱۸ ق .
۲۲. لنکرانی، محمدفاضل، توضیح المسائل، مهر، هشتاد و یکم، 1381.
۲۳. نوری همدانی، حسین، توضیح المسائل، مؤسسه مهدی موعود، پانزدهم، 1378.
۲۴. وحید خراسانی، حسین، توضیح المسائل، مدرسه الامام باقرالعلوم، قم، اول، ۱۴۱۹ق.
۲۵. بنی هاشمی خمینی، سید محمدحسن، توضیح المسائل مراجع، دفتر انتشارات اسلامی، قم، اول، دوم و سوم 1377.
۲۶. صافی گلپایگانی، لطف اللّه ، جامع الاحکام، حضرت معصومه، قم، دوم، 1378.
۲۷. لنکرانی، محمدفاضل، جامع المسائل، مهر، قم، دوم، 1379.
۲۸. خویی، سید ابوالقاسم، صراط النجاه مع تعلیقات التبریزی، دار الاعتصام، قم، اول، ۱۴۱۷ق.
۲۹. سید محمد تقی حسینی، غنا در آیینه شفاف اهل بیت، چاپ اول انتشارات استاد مطهری قم ۱۳۸۲ ۳۰. حکیم، سیدمحسن، مستمسک العروه الوثقی، احیاء التراث العربی، بیروت، سوم، ۱۳۹۰ق.
۳۱. خویی، سید ابوالقاسم، مستند العروه الوثقی، لطفی، قم، 1364.
۳۲.، مصباح الفقاهه، سیدالشهداء، قم، دوم، 1374.
۳۳. حسینی سیستانی، سید علی، منهاج الصالحین.
۳۴. حرعاملی، محمدبن حسن، وسائل الشیعه، مکتبه الاسلامیه، طهران، پنجم، ۱۴۰۱ق.

پانویس

  1. مائده 5، آیه 90.
  2. سید علی اکبر، قرشی، قاموس قرآن، ج 7، ص 263
  3. وسائل الشیعه، ج 12، ص 119، ح 3
  4. «قیل یا رسول اللّه  ما المیسر؟ فقال (صلی الله علیه و آله) : کل ما تقومر به حتی الکعاب و الجوز»؛ همان، ح 4
  5. مائده 5، آیه 91
  6. بقره 2، آیه 219.
  7. مائده 5، آیه 3
  8. اعراب دوگونه ازلام تیرهای مخصوص داشتند: «ازلام» امر و نهی و دیگری «ازلام قمار». «ازلام قمار» عبارت بود از ده چوب تیر به نام‌های فذّ، توأم، مسبل، نافس، حلس، رقیب، معلّی، سفیح، منیح و رغد. هفت تای اولی دارای سهم بود به ترتیب از یک تا هفت سهم و سه تای اخیر سهمی نداشتند.
    در تفسیر مجمع البیان آمده است: شتری را سربریده و 28 قسمت می کردند و قماربازان ده نفر به عدد تیرها بودند، آن گاه تیرها را مخلوط کرده، هر کس یک تیر برمی داشت؛ صاحب تیر «فذ» یک قسمت و صاحب تیر «توأم» دو قسمت، تا آنکه تیر «معلی» به نام او آمده بود، هفت سهم می برد و آنان که سه تیر «سفیح، منیح یا رغد» به دست آنها آمده بود، نه تنها چیزی نمی بردند؛ بلکه پول شتر را هم می پرداختند صص 245 ـ 244.
    در آیه، این کار فسق دانسته شده است؛ یعنی، قمار و بازی با آلات قمار، گناهی بزرگ و خروج از طاعت خداوند و روی آوردن به معصیت است. همان، ص 245 و نیز: علی اکبر، هاشمی رفسنجانی، تفسیر راهنما، ج 4.
    روشن است که نه تیرهای قمار، خصوصیتی در تحریم داشته و نه حیوان و گوشت آن. بنابراین اموال به دست آمده از هر نوع، برد و باخت و حرام است (همان)؛ جز در مواردی مانند مسابقه تیراندازی یا اسب سواری که استثنا شده است
  9. بقره2، آیه 188؛ نساء(4)، آیه 29 و نیز ر.ک: نساء(4) آیه 161؛ توبه(9)، آیه 34
  10. ر.ک: وسائل الشیعه، ج 12، صص 119 ـ 121
  11. امام، استفتائات، ج2، مکاسب محرمه، س18؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س 1116؛ تبریزی، استفتائات، س981؛ فاضل، جامع المسائل، ج2، س939؛ صافی، جامع الاحکام، ج1، س1041؛ نوری، استفتائات، ج1، س544.
  12. بهجت، توضیح المسائل، متفرقه، س9؛ وحید، منهاج الصالحین، ج3، م19؛ سیستانی، منهاج الصالحین، ج2، م22؛ مکارم، استفتائات، ج 1، س 544
  13. خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س1126
  14. تبریزی، استفتائات، س 981؛ دفتر: امام، بهجت، صافی، نوری و وحید
  15. سیستانی، سایت قمار، س 4؛ دفتر: فاضل و مکارم
  16. تبریزی، استفتائات، س 983؛ دفتر: امام، خامنه‌ای، فاضل، مکارم و نوری
  17. بهجت، توضیح المسائل، متفرقه، م 9؛ دفتر: وحید
  18. صافی، جامع الاحکام، ج1، س1041؛ سیستانی، سایت شطرنج، س 4 و 5.
  19. امام، استفتائات، ج2، مکاسب محرمه، س21؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س 1115؛ فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 952؛ مکارم، استفتائات، ج1، س543؛ تبریزی، استفتائات، س982؛ سیستانی، سایت، س12؛ وحید، منهاج الصالحین، ج3، م 19؛ نوری، استفتائات، ج1، س 559.
  20. بهجت، توضیح المسائل، متفرقه، س 9.
  21. صافی، جامع الاحکام، ج1، س1041 و 1042
  22. دفتر: امام، بهجت، خامنه‌ای، فاضل، صافی و وحید
  23. صافی، جامع الاحکام، ج1، س1051
  24. دفتر: بهجت
  25. دفتر: سیستانی.
  26. صافی، جامع الاحکام، ج1، س 1045؛ امام، استفتائات، ج2، مکاسب محرمه، س18؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س1116؛ نوری، استفتائات، ج1 س559 و 560؛ وحید، منهاج الصالحین، ج3، م19؛ تبریزی، استفتائات، س 981.
  27. فاضل، جامع المسائل، ج1، س 951.
  28. مکارم، استفتائات، ج 1، س 541 و 544؛ بهجت، توضیح المسائل، متفرقه، س 9.
  29. سیستانی، سایت، س 9.
  30. سیستانی، سایت، قمار؛ نوری، استفتائات، ج 2، س 560؛ دفتر: صافی.
  31. امام، استفتائات، ج 2، مکاسب محرمه، س15؛ تبریزی، استفتائات، س 982؛ مکارم، استفتائات، ج 2، س 733؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س 1125؛ فاضل، جامع المسائل، ج2، س939.
  32. بهجت، توضیح المسائل، متفرقه، س9؛ وحید، منهاج الصالحین، ج3، م19
  33. امام، استفتائات، ج 2، مکاسب محرمه، س15؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س1125 و 1119و 1116؛ فاضل، سایت، قمار، س47؛ مکارم، استفتائات، ج 1، س540 و ج 2، س733؛ تبریزی، سایت؛ صافی، جامع الاحکام، ج 1، س1041؛ دفتر: نوری
  34. وحید، منهاج الصالحین، ج 3، م19
  35. سیستانی، سایت، قمار، س2
  36. دفتر: بهجت
  37. فاضل، سایت، احکام قمار، س 50؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، ج5، س1154؛ صافی، جامع الاحکام، ج1، س1043؛ مکارم، استفتائات، ج2، س734 و نوری، استفتائات، ج1، س559؛ تبریزی، صراط النجاه، ج5، س1154؛ دفتر: امام و وحید
  38. سیستانی، سایت، قمار، س و 1؛ دفتر: بهجت
  39. دفتر: همه مراجع.
  40. امام، استفتائات، ج 2، مکاسب محرمه، س 17؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س 1123؛ سیستانی، منهاج الصالحین، ج 2، م 22؛ وحید، منهاج الصالحین، ج 3، م 19؛ فاضل، جامع المسائل، ج 1، س 953؛ صافی، جامع الاحکام، ج 1، س 1039؛ مکارم، استفتائات، ج 2، س 727؛ تبریزی، استفتائات، س 992؛ دفتر: بهجت و نوری.
  41. سیستانی، سایت، شرط بندی، س 1؛ دفتر: همه مراجع
  42. امام، استفتائات، ج 3، سؤالات متفرقه، س 150؛ دفتر: همه مراجع
  43. دفتر: همه مراجع.
  44. دفتر: همه مراجع.
  45. تبریزی، استفتائات، س 995؛ دفتر: همه مراجع.
  46. دفتر: نوری.
  47. مکارم، استفتائات، ج 2، س 728؛ صافی، جامع الاحکام، ج 1، س 1049؛ دفتر: امام، بهجت، تبریزی، خامنه‌ای، فاضل، نوری و وحید
  48. فاضل، جامع المسائل، ج2، س952؛ دفتر: همه مراجع
  49. دفتر: همه مراجع
  50. امام، تحریر الوسیله، ج 1، م 8؛ بهجت، وسیله النجاه، ج 1، م 1441؛ صافی، هدایه العباد، ج 1، م 1689؛ نوری، استفتائات، ج 2، س 559؛ سیستانی، منهاج الصالحین، ج 2، م 11؛ دفتر: خامنه‌ای و فاضل
  51. وحید، منهاج الصالحین، ج 3، م 9؛ تبریزی، منهاج الصالحین ج 2، التجاره، م 9
  52. امام، تحریرالوسیله، ج 1، م 8؛ وحید، منهاج الصالحین، ج 3، م 8؛ تبریزی، منهاج الصالحین، ج2، التجاره، م 8؛ سیستانی، منهاج الصالحین، ج 2، م 9؛ مکارم، استفتائات، ج 2، س 733؛ بهجت، وسیله النجاه، ج 1، م 1441؛ نوری، استفتائات، ج 2، س 559؛ صافی، هدایه العباد، ج 1، م 1689؛ دفتر: خامنه‌ای و فاضل.
  53. فاضل، جامع المسائل، ج 2، س 953؛ مکارم، استفتائات، ج 2، س 731؛ خامنه‌ای، اجوبه الاستفتائات، س 1237 و 1239؛ دفتر: امام و وحید
  54. دفتر: تبریزی.
  55. دفتر: بهجت.
  56. دفتر: نوری و سیستانی.
  57. دفتر: همه مراجع.
  58. دفتر: همه مراجع
منبع:نشریه الکترونیکی پرسمان - تاریخ برداشت : ۹۵/۱/۲۴