فرهنگ مصادیق:انفاق

از پژوهشکده امر به معروف
(تغییرمسیر از انفاق)
پرش به: ناوبری، جستجو
انفاق

کتب مرتبط

ردیف عنوان
۱ اسلام و کمک های مردمی

مقالات مرتبط

ردیف عنوان
۱ انفاق از منظر قرآن و عترت – فرهنگ کوثر

مصادیق مرتبط

ردیف عنوان

چندرسانه‌ای مرتبط

ردیف عنوان

مرتبط‌های بوستان

ردیف عنوان

نرم‌افزارهای مرتبط

ردیف عنوان

محتویات

انفاق – ویکی فقه

انفاق، یکی از فضایل اخلاقی که در اسلام به طور مکرر به آن سفارش شده است، و در قرآن نیز به آن پرداخته شده است.

تعریف لغوی انفاق

این واژه از ریشه «ن ـ ف ـ ق» به معنای کم شدن، نابود شدن، هزینه کردن، مخفی کردن و پوشاندن است. [۱][۲][۳]

تعریف اصطلاحی انفاق

در کاربرد رایج قرآن کریم و متون دینی، انفاق اصطلاحاً به اعطای مال یا چیزی دیگر در راه خدا به فقیران و دیگر راه‌های مورد نیاز گفته می‌شود. [۴][۵][۶] به نوشته راغب [۷]انفاق از آن رو به بخشیدن مال اطلاق می‌شود که با بخشش، به ظاهر مال فنا و زوال می‌یابد. به نظر برخی واژه‌شناسان [۸] انفاق با «اعطا» ازآن جهت متفاوت است که در انفاق همواره مالکیت شیء انفاق شده منتقل می‌شود؛ ولی در اعطا لزوماً چنین نیست، از این‌ رو اسناد انفاق را به خداوند مجازی و آن را در آیه «يُنْفِقُ كَيْفَ يَشَاءُ»[۹]به معنای رساندن رزق به بندگان دانسته‌اند. [۱۰]افزون بر واژه «نفق» و مشتقات آن که بیش از ۷۰ بار و غالباً به معنای اصطلاحی آن در قرآن آمده، قرآن با واژگان و تعابیری دیگر نیز به این موضوع اشاره کرده است؛ مانند: صدقه یا صدقات [۱۱][۱۲][۱۳][۱۴] زکات با مشتقات آن [۱۵] اعطاء [۱۶]، ایتاء [۱۷][۱۸][۱۹] ، جهاد کردن با مال [۲۰] ، قرض الحسنه دادن به خداوند [۲۱][۲۲][۲۳] اطعام [۲۴][۲۵] رزق [۲۶] همچنین آیات مربوط به پاره‌ای تکالیف مالی، مانند پرداختن زکات[۲۷][۲۸] یا کفاره [۲۹][۳۰] را می‌توان از مصادیق انفاق (به معنای عام آن) دانست. البته در مواردی معدود، مراد از واژه انفاق در قرآن مفهومی جز معنای اصطلاحی دانسته شده است.[۳۱]

گستره انفاق

انفاق در راه خدا را از جهات گوناگون می‌توان تقسیم کرد؛

تقسیم انفاق از جهت مادی یا معنوی بودن

انفاق گاه در امور مادی و مال است و گاه در امور معنوی. مصداق بارز انفاق در قرآن کریم، انفاق اموال است؛ مانند: «جَاهِدُوا بِأَمْوَالِكُمْ» [۳۲]، «أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ..» [۳۳] در برخی آیات مراد از انفاق فراتر از انفاق مادی است؛ از جمله انفاق در آیه ۳ سوره بقره: «هُدًی لِلمُتَّقین... [۳۴]وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ» [۳۵] که سرمایه‌های معنوی مانند نیروی عقل و دانش را نیز در بر می‌گیرد. [۳۶][۳۷][۳۸]واژه «خیر» در آیه ۲۱۵ سوره بقره:«قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ» [۳۹] را نیز بسیاری از مفسران به مال تفسیر کرده‌اند [۴۰][۴۱] ؛ ولی برخی آن را اعم از مال می‌دانند. [۴۲] واژه «شَیء» در آیه ۶۰ سوره انفال: «وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ...» [۴۳] نیز به نظر برخی مفسران افزون بر امور مادی، شامل امور معنوی هم می‌شود [۴۴] ؛ همچنین جمله «تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ» [۴۵] شامل سرمایه‌های غیر مادی همچون عقل و آبرو نیز می‌شود. [۴۶]

تقسیم انفاق از جهت حکم شرعی

انفاق از جهت حکم شرعی نیز به انفاق واجب و مستحب و حرام قابل تقسیم است. [۴۷][۴۸] انفاق واجب طیف گسترده‌ای از واجبات مالی، مانند زکات، خمس، کفارات مالی، اقسام فدیه و نفقات واجب را شامل می‌شود [۴۹] ؛ به عنوان مثال، زکات از مصادیق بارز انفاق واجب است که مفسران در ذیل برخی آیات مربوط به زکات [۵۰] و انفاق [۵۱][۵۲]از جمله آیه ۳ سوره بقره:«وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ» و آیه «وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلَا يُنْفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ» [۵۳] این نکته را یادآور شده‌اند. [۵۴][۵۵] از موارد دیگر انفاقهای واجب پرداخت خمس است: «وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ»[۵۶]مصداق دیگر، نفقه واجب زوجه و فرزندان است که بر عهده زوج گذارده شده: «وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ» [۵۷] و نیز کفارات مالی؛ مانند کفاره سوگند [۵۸]، افزون بر این، گاه در موارد ضروری به دلایلی انفاق، واجب می‌شود؛ مانند تأمین هزینه جهاد، که آیه ۱۹۵ سوره بقره: «وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ ...» [۵۹] در این باره نازل شده است [۶۰][۶۱] یا رفع دیگر نیازهای ضروری جامعه؛ مانند ساختن راه‌ها، پل‌ها، مدارس، مساجد و جز اینها که برخی انفاق در این موارد را مصداقی از انفاق‌های واجب در آیه ۳۴ سوره توبه دانسته‌اند. [۶۲][۶۳]
از مصادیق انفاق مستحب، صدقه مستحب است که برخی آیات انفاق را ناظر به آن دانسته‌اند؛ از جمله: «مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا...» [۶۴][۶۵][۶۶][۶۷]؛ همچنین مراد از انفاق را در آیات متعددی اعم از انفاق واجب و مستحب ذکر کرده‌اند؛ از جمله آیات ۳ و ۲۷۰ سوره بقره. [۶۸][۶۹] [۷۰][۷۱]مصادیقی از انفاق حرام نیز در قرآن کریم تصریح شده است؛ مانند انفاق مشرکان در راه معصیت خداوند[۷۲] : «إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ...» [۷۳]

اهمیت و منزلت انفاق

ارزش و اهمیت انفاق از دیدگاه قرآن کریم به روشنی از آیات مربوط به انفاق استنباط می‌شود. مفاد این آیات را می‌توان در چند مقوله مطرح کرد:

تاکید فراوان به انفاق

قرآن با تعابیر متعدد مؤمنان را به انفاق کردن در راه خدا فرمان داده است؛ از جمله در آیات ۱۹۵ سوره بقره و ۱۶ سوره تغابن و همچنین آیه: «أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْنَاكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلَا خُلَّةٌ» [۷۴]به انفاق کردن در دنیا پیش از فرا رسیدن قیامت، دستور داده است.[۷۵]نیز گاه خداوند به پیامبر اکرم توصیه فرموده که این فرمان الهی را به بندگان خدا ابلاغ کند: «قُلْ لِعِبَادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا يُقِيمُوا الصَّلَاةَ وَيُنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ سِرًّا وَعَلَانِيَةً مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا بَيْعٌ فِيهِ...»[۷۶]و گاه مؤمنان را به سبب انفاق نکردن در راه خدا توبیخ کرده است [۷۷][۷۸]: «وَمَا لَكُمْ أَلَّا تُنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ...» [۷۹] در شماری از آیات قرآنی امر به انفاق با تعابیری دیگر صورت گرفته است؛ مانند جهاد با اموال[۸۰]و قرض دادن به خداوند. [۸۱][۸۲][۸۳]

ذکر انفاق همراه با اعمال و عبادات مهم

درآیات متعددی که توصیه به انفاق یا توصیف انفاق‌گران را دربردارد، انفاق همردیف اعمال نیک و عبادات بزرگ ذکر شده که این خود نشان اهمیت انفاق از دیدگاه اسلام است؛ از جمله در آیه ۱۷۷ سوره بقره انفاق (ایتاء مال) همراه با ایمان به خدا، قیامت، ملائکه، قرآن و انبیای الهی از مصادیق «بِر» به شمار رفته است: «وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالْكِتَابِ وَالنَّبِيِّينَ وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ...» [۸۴]در آیاتی دیگر، انفاق همراه با ایمان به غیب[۸۵]، اقامه نماز [۸۶][۸۷][۸۸]، جهاد در راه خدا [۸۹][۹۰][۹۱][۹۲] شب زنده‌داری[۹۳]، صبر، صدق، خضوع و استغفار [۹۴]آمده است.

ویژگیهای مهم انفاق

قرآن انفاق کردن را همراه با اموری دیگر تجارت با خداوند شمرده که نجات از عذاب خداوند و بهره‌مندی از غفران و رحمت الهی را در پی دارد: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلَى تِجَارَةٍ تُنْجِيكُمْ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ، تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَتُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ، يَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَيُدْخِلْكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ وَمَسَاكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ»[۹۵] در آیه ۲۹ سوره فاطر انفاق همراه با چند کار دیگر، تجارتی کسادناپذیر با خداوند: «تِجَارَةً لَنْ تَبُورَ» [۹۶] خوانده شده است.
در آیاتی دیگر، از قرض دادن به خداوند سخن به میان آمده که به نظر مفسران [۹۷][۹۸][۹۹] تعبیری کنایی و لطیف از انفاق و صدقه دادن است. [۱۰۰][۱۰۱][۱۰۲][۱۰۳] در آیه ۱۰۴ سوره توبه خداوند را دریافت کننده صدقات دانسته است: «أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَيَأْخُذُ الصَّدَقَاتِ» [۱۰۴] همچنین در آیات متعدد، انفاق در راه خدا از اوصاف بندگان خاص خدا به شمار رفته است؛ از جمله در آیات ۶۳ ـ ۶۷ سوره فرقان انفاق از ویژگیهای بندگان واقعی خدا خوانده شده:«وَعِبَادُ الرَّحْمَنِ الَّذِينَ ... وَالَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا» [۱۰۵] در آیات ۵-۸ سوره انسان،این خصلت ویژه ابرار دانسته شده: «إِنَّ الْأَبْرَارَ ... عَيْنًا يَشْرَبُ بِهَا عِبَادُ اللَّهِ يُفَجِّرُونَهَا تَفْجِيرًا، يُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَيَخَافُونَ يَوْمًا كَانَ شَرُّهُ مُسْتَطِيرًا، وَ يُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ مِسْكِينًا وَيَتِيمًا وَأَسِيرًا»[۱۰۶] و به اتفاق مفسران شیعه [۱۰۷][۱۰۸]و بسیاری از اهل سنت [۱۰۹][۱۱۰]، این آیات دربارهٔ اهل بیت پیامبر(علیهم السلام)نازل شده است؛ همچنین در آیاتی دیگر انفاق کردن از اوصاف افراد باتقوا [۱۱۱][۱۱۲][۱۱۳][۱۱۴][۱۱۵][۱۱۶] مؤمنان و صادقان [۱۱۷][۱۱۸][۱۱۹][۱۲۰] و متواضعان [۱۲۱] به شمار رفته است.
از دیگر ویژگیهای مهم انفاق بنا بر آیات قرآن، پاداش بزرگ اخروی و آثار و برکات مهمی است که بر انفاق کردن مترتب شده است.

آثار و برکات انفاق

انفاق کردن در راه خدا و رفع حاجت نیازمندان آثار و برکاتِ فردی و اجتماعی متعددی در بر دارد. این آثار اعم از مادی و معنوی، و دنیوی و اخروی است. [۱۲۲]
برخی از مهم‌ترین آثار انفاق از دیدگاه قرآن کریم عبارت است از:

تزکیه و طهارت نفس

انفاق موجب پاک شدن نفس از بسیاری از رذایل اخلاقی است؛ چنان‌که وجود این ویژگی برای زکات دادن، که خود گونه‌ای از انفاق به شمار می‌رود، تصریح شده است: «خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِهَا وَصَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلَاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ...» [۱۲۳]؛ همچنین مفسران مراد از«یَتَزَّکی» را در آیه ۱۸ سوره لیل پاک شدن انفاق کننده از گناهان و طهارت نفس او دانسته‌اند. [۱۲۴][۱۲۵][۱۲۶]دنیا دوستی، مال دوستی و بخل از جمله رذایلی است که با انفاق کردن از انسان دور می‌شود. [۱۲۷][۱۲۸]

آرامش روحی

پیامد دیگر انفاق، آرامش روحی انفاقگر در دنیا و آخرت است: «الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ لَا يُتْبِعُونَ مَا أَنْفَقُوا مَنًّا وَلَا أَذًى لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ » [۱۲۹] «خوف» را نگرانی از آینده و «حزن» را ناراحتی و اندوه از گذشته معنا کرده‌اند. [۱۳۰][۱۳۱] به نظر شماری از مفسران مراد از «تَثبیتـًا مِن اَنفُسِهِم» در آیه ۲۶۵ سوره بقره آرامشی است که پس از انفاق برای انفاق کننده و انفاق شونده و در پی آن برای جامعه حاصل می‌شود. [۱۳۲]

جبران و افزایش اموال

خداوند کمبود مادی را که بر اثر انفاق در مال انفاق کننده پدید می‌آید، جبران می‌کند: «وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ»[۱۳۳] مفسران مراد از «یُخلِفُه» را در این آیه جبران مادیِ اموال در دنیا یا ثواب و پاداش اخروی دانسته‌اند. [۱۳۴][۱۳۵]
[۱۳۶] آیه ۲۷۲ سوره بقره نیز همین‌گونه تفسیر شده است[۱۳۷][۱۳۸][۱۳۹]: «وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ...» [۱۴۰] خداوند افزون بر جبران سرمایه انفاق شده، گاه چند برابر آن را به انفاق‌گر می‌دهد: «مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا كَثِيرَةً وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْسُطُ» [۱۴۱] مراد از«وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْسُطُ» این است که قبض و بسط روزی به دست خداست و او توانایی آن را دارد که در عوض آنچه از مال انفاق کننده کم می‌شود چند برابر آن را بدهد [۱۴۲][۱۴۳]؛ چنان‌که آیه ۲۶۸ سوره بقره نیز به این مطلب اشاره دارد. [۱۴۴]

تقرب به خداوند

به تصریح آیات قرآنی [۱۴۵][۱۴۶] خداوند انفاق‌گران را دوست دارد. انفاق موجب قرب و نزدیکی انسان به خدا می‌شود: «وَمِنَ الْأَعْرَابِ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ قُرُبَاتٍ عِنْدَ اللَّهِ وَصَلَوَاتِ الرَّسُولِ أَلَا إِنَّهَا قُرْبَةٌ لَهُمْ» [۱۴۷] مراد از قرب در آیه، نزدیکی در رتبه و مقام شخص به خداوند است [۱۴۸] ، هرچند برخی مفسران [۱۴۹] مراد از تقرب را طلب ثواب و پاداش الهی دانسته‌اند. مقام و درجه مؤمنانی که در راه خدا انفاق می‌کنند با دیگران برابر نیست: «لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ» [۱۵۰][۱۵۱]، بلکه مقام آنان برتر است: «فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقَاعِدِينَ دَرَجَةً» [۱۵۲] قرآن مؤمنانی را که همراه با اعمالی مهم چون هجرت و جهاد به انفاق کردن اقدام کنند، دارای رتبه‌ای برتر از دیگران نزد خداوند برشمرده است: «الَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً»[۱۵۳]

امنیت اجتماعی

از جمله آثار خوشایند گسترش انفاق در جامعه، نقش مهم آن در گسترش امنیت و سلامت جامعه است، آن‌چنان که آن را از لوازم حیات اجتماعی شمرده‌اند. گاه این ویژگیِ انفاق را از آیه ۳۸ سوره محمد برداشت کرده‌اند. [۱۵۴][۱۵۵] مفسران مراد از هلاکت را در آیه ۱۹۵ سوره بقره: «وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ» [۱۵۶] غلبه دشمنان بر مسلمانان بر اثر خودداری از صرف مال در راه جهاد و به طور کلی امتناع از انفاق کردن در راه خدا دانسته‌اند که در نهایت به ضعف مسلمانان و گسترش ناامنی در جامعه می‌انجامد. [۱۵۷][۱۵۸][۱۵۹]

رحمت و بخشش الهی

انفاق کردن در راه خدا در شمار اعمالی است که جلب رحمت خداوند و آمرزش گناهان را در پی دارد: «سَيُدْخِلُهُمُ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ»[۱۶۰] ، «وَقَالَ اللَّهُ إِنِّي مَعَكُمْ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلَاةَ وَآتَيْتُمُ الزَّكَاةَ وَآمَنْتُمْ بِرُسُلِي وَعَزَّرْتُمُوهُمْ وَأَقْرَضْتُمُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا لَأُكَفِّرَنَّ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ[۱۶۱][۱۶۲]
[۱۶۳][۱۶۴][۱۶۵][۱۶۶] آیات ۱۰۲ ـ ۱۰۳ سوره توبه دربارهٔ ابولبابه و یارانش نازل شده که پس از ارتکاب گناه، توبه کرده و از خداوند عفو طلبیدند. خداوند ضمن پذیرش توبه آنان به پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله)فرمان داد تا برای پاک شدن آنان بخشی از اموالشان را بگیرد: «وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلًا صَالِحًا وَآخَرَ سَيِّئًا عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ» [۱۶۷] هرچند بیشتر مفسران مراد از «صدقه» را در این آیه، زکات واجب دانسته‌اند [۱۶۸][۱۶۹]، با توجه به حدیثی که در شأن نزول آیه نقل شده [۱۷۰][۱۷۱]برخی مفسران بر آن‌اند که بخشی از این اموال زکات و بخشی دیگر کفاره بوده است. [۱۷۲][۱۷۳]

پاداش اخروی و فرجام نیک

انفاق مالی یا غیر مالی، هرچند کوچک باشد بر خداوند مخفی نیست: «وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ» [۱۷۴]، «وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ» [۱۷۵][۱۷۶][۱۷۷][۱۷۸][۱۷۹]کم‌ترین انفاق در پرونده اعمال انسان نوشته می‌شود: «وَلَا يُنْفِقُونَ نَفَقَةً صَغِيرَةً وَلَا كَبِيرَةً وَلَا يَقْطَعُونَ وَادِيًا إِلَّا كُتِبَ لَهُمْ» تا وی را بهتر از آنچه انفاق کرده، پاداش دهد: «لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ» [۱۸۰]
در آیات متعددی از قرآن کریم به پاداش اخروی انفاق تصریح شده؛ از جمله با تعابیری چون: «اجراً عظیماً» [۱۸۱][۱۸۲][۱۸۳]، «اجر کبیر» [۱۸۴]، «اجر کریم» [۱۸۵][۱۸۶] «رزق کریم» [۱۸۷]؛ همچنین در آیه ۲۶۱ سوره بقره انفاق‌کنندگان اموال در راه خدا را مانند بذری دانسته که ۷ خوشه برویاند و در هر خوشه ۱۰۰ دانه باشد: «مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ..»[۱۸۸] مفسران از این آیه چنین استفاده کرده‌اند که پاداش اخروی انفاق (یا خصوص انفاق برای جهاد، به نظر برخی مفسران) ۷۰۰ برابر کار خیر یا حتّی بیش از آن است: «وَاللَّهُ يُضَاعِفُ لِمَنْ يَشَاءُ» [۱۸۹][۱۹۰] انفاق‌گران در آخرت از بهشت و نعمتهای بهشتی بهره‌مند خواهند شد: «جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ...»[۱۹۱][۱۹۲][۱۹۳][۱۹۴][۱۹۵][۱۹۶][۱۹۷][۱۹۸]؛ همچنین در برخی آیات با تعابیری دیگر به پاداش خروی اشاره شده است؛ مانند: آیه۲۲ سوره رعد: «لَهُمْ عُقْبَى الدَّارِ» [۱۹۹][۲۰۰][۲۰۱][۲۰۲][۲۰۳] وصف شایع دیگر در قرآن دربارهٔ انفاق‌کنندگان، «مفلحون» (رستگاران) است که بر فرجام نیک آنان دلالت دارد[۲۰۴][۲۰۵][۲۰۶] : «اُولـئِکَ هُمُ المُفلِحون» [۲۰۷] و نیز سوره توبه آیه۸۸، سوره روم آیه۳۸ و سوره حشر آیه۹ و سوره تغابن آیه۱۶.

آداب انفاق

افزون بر شرایط اختصاصیِ هر یک از اقسام واجب انفاق، شماری از شرایط و آداب عام انفاق در قرآن مورد تأکید قرار گرفته که مهم‌ترین آنها عبارت است از:

اسلام و ایمان

انفاق هنگامی مقبول خداوند و موجب پاداش خواهد بود که انفاق کننده، به خدا و پیامبر ایمان داشته باشد: «آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَأَنْفِقُوا مِمَّا جَعَلَكُمْ مُسْتَخْلَفِينَ فِيهِ فَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَأَنْفَقُوا لَهُمْ أَجْرٌ كَبِيرٌ» [۲۰۸]، ازاین‌رو انفاق منافقان بدین جهت که آنان در باطن به خدا و رسول ایمان نیاورده بودند، مردود معرفی شده است [۲۰۹][۲۱۰]: «قُلْ أَنْفِقُوا طَوْعًا أَوْ كَرْهًا لَنْ يُتَقَبَّلَ مِنْكُمْ إِنَّكُمْ كُنْتُمْ قَوْمًا فَاسِقِينَ، وَ مَا مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقَاتُهُمْ إِلَّا أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ» [۲۱۱]؛ همچنین انفاق کافران هیچ سودی برای آنان ندارد و موجب پاداش نمی‌شود.[۲۱۲] سوره بقره آیه۲۶۴ و سوره آل‌عمران آیه ۱۱۷ انفاق کافران را به بادی بسیار سرد تشبیه کرده که به زراعت قومی که بر خود ستم کرده‌اند، بوزد و آن را نابود سازد: «مَثَلُ مَا يُنْفِقُونَ فِي هَذِهِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَمَثَلِ رِيحٍ فِيهَا صِرٌّ أَصَابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَأَهْلَكَتْهُ...»

قصد قربت

انفاق هنگامی پذیرفته و موجب پاداش می‌شود که تنها برای رضایت خداوند باشد: «وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ زَكَاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ»[۲۱۳] مراد از زکات را در این آیه مطلق انفاق در راه خدا دانسته‌اند [۲۱۴][۲۱۵][۲۱۶][۲۱۷]؛ همچنین یکی از معانیِ «قرض حَسَن» در آیه ۱۱ سوره حدید: «مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا»[۲۱۸] صدق نیت انفاق کننده ذکر شده است. [۲۱۹] در آیه ۲۶۵ سوره بقره انفاقی که برای خشنودی خدا انجام شود، به بوستانی بر بلندی تشبیه شده که اگر باران درشت قطره بر آن ببارد، میوه خود را دو چندان دهد و اگر باران نرم هم بر آن ببارد سودمند است [۲۲۰] : «وَمَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَتَثْبِيتًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ كَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ أَصَابَهَا وَابِلٌ فَآتَتْ أُكُلَهَا ضِعْفَيْنِ فَإِنْ لَمْ يُصِبْهَا وَابِلٌ فَطَلٌّ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ» در برابر، انفاقِ آلوده به ریا و تهی از نیت خالصانه، به قطعه سنگی تشبیه شده که بر آن لایه نازکی از خاک باشد و با بارش بارانِ درشت قطره، صاف و بی‌ثمر رها شود[۲۲۱] : «كَالَّذِي يُنْفِقُ مَالَهُ رِئَاءَ النَّاسِ وَلَا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ صَفْوَانٍ عَلَيْهِ تُرَابٌ فَأَصَابَهُ وَابِلٌ فَتَرَكَهُ صَلْدًا...» [۲۲۲] چنین انفاقی نزد خداوند مقبول نیست و هیچ پاداشی ندارد.

پرهیز از منت گذاری

شرط دیگر بهره‌مند شدن انفاق‌گران از پاداش الهی این است که انفاق با منت گذاشتن بر نیازمندان یا آزار آنان همراه نباشد:«الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ لَا يُتْبِعُونَ مَا أَنْفَقُوا مَنًّا وَلَا أَذًى لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ» [۲۲۳]، ازاین‌رو در برخی آیات مؤمنان از منت گذاشتن بر انفاق شونده منع شده‌اند [۲۲۴][۲۲۵][۲۲۶] و این کار موجب بطلان (حبط) انفاق شمرده شده است [۲۲۷]س [۲۲۸] : «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذَى» [۲۲۹] در آیه ۲۶۳ سوره بقره گفتار نیکو و درگذشتن از خطای نیازمندان بهتر از چنین انفاقی به شمار رفته است: «قَوْلٌ مَعْرُوفٌ وَمَغْفِرَةٌ خَيْرٌ مِنْ صَدَقَةٍ يَتْبَعُهَا أَذًى» مراد از «قَولٌ مَعروفٌ» گفتار ملایم و پسندیده با نیازمندان یا دعا کردن برای آنان در صورتی است که آنها نیاز خود را با ملایمت اظهار کنند و مراد از «مَغفِرةٌ» درگذشتن از خطای نیازمندان سائل در مواردی است که آنان نیازخود را با خشونت و به گونه ناشایست اظهار می‌کنند.[۲۳۰][۲۳۱] برخی مراد از «قَولٌ مَعروفٌ» را وعده نیکو و مراد از «مَغفرةٌ» را عفو و گذشت از ظلم سائل دانسته‌اند. [۲۳۲]

انفاق از مال حلال

قرآن کریم به مؤمنان فرمان داده که از اموال پاکیزه‌ای که به دست آورده‌اند انفاق کنند: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ» [۲۳۳] برخی مفسران مراد از «طیبات» را اموال حلال دانسته‌اند.[۲۳۴][۲۳۵] این آیه دربارهٔ گروهی نازل شده که ثروتهای فراهم آمده از طریق ربا را در راه خدا انفاق می‌کردند. [۲۳۶][۲۳۷] بنابر حدیثی، امام صادق(علیه السلام) به شخصی که با مال دزدیده شده انفاق می‌کرد فرمود: خداوند تنها از پرهیزکاران (اعمال خیر را) می‌پذیرد:«إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ» [۲۳۸][۲۳۹]این شرط که در لزوم آن از دیدگاه فقهی تردیدی نیست از برخی آیات دیگر نیز استفاده شده است؛ از جمله: آیات ۲۴۵ و ۲۷۰ سوره بقره [۲۴۰]

انفاق از چیزهای محبوب

از شرایط دیگر بهره‌مندی از پاداش الهی در انفاق این است که انفاق از سرمایه‌های مورد علاقه انفاق کننده صورت گیرد:«لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ» [۲۴۱] از دیدگاه قرآن ابرار کسانی‌اند که با وجود علاقه‌مندی به مال، آن را به مسکین و یتیم و اسیر می‌بخشند: «إِنَّ الْأَبْرَارَ... وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ مِسْكِينًا وَيَتِيمًا وَأَسِيرًا» [۲۴۲] البته این تفسیر مبتنی بر این نظر است که ضمیر «حُبِّهِ» به طعام بازگردد.[۲۴۳][۲۴۴] در آیه ۱۷۷ سوره بقره نیز قید مذکور (عَلی حُبِّه)برای انفاق ذکر شده است؛ همچنین مؤمنان مأمور شده‌اند که از اموال مرغوب و سالم انفاق کنند و از انفاق اموال نامرغوب بپرهیزند: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَلَا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا»[۲۴۵] برخی مراد از «طَیِّبات» را در این آیه مال بی‌عیب و نقص دانسته‌اند [۲۴۶][۲۴۷][۲۴۸] ؛ همچنین روایت شده که این آیه در مورد مسلمانانی نازل شده که خرمای خشک و نامرغوب را با خرمای خوب می‌آمیختند و به مستمندان می‌دادند. [۲۴۹][۲۵۰] برخی مراد از «فحشاء» را در آیه ۲۶۸ سوره بقره انفاق کردن از جنس نامرغوب و پست دانسته‌اند: «الشَّيْطَانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَيَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشَاءِ» زیرا انفاق جنس پست معصیت خدا بوده و معصیت الهی نوعی فحشاست. [۲۵۱]

میانه‌روی درانفاق

شرط مهم دیگر برای انفاق، رعایت اعتدال و پرهیز از افراط و تفریط در این کار خیر است: «وَالَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَامًا»[۲۵۲][۲۵۳] در تفسیر این آیه از امام صادق(علیه السلام)چنین نقل شده که آن حضرت مشتی سنگریزه برداشت و آن را محکم در دست گرفت و فرمود: این «اِقتار» است و مشتی دیگر برگرفت و چنان دست را گشود که همه ریگها ریخت و فرمود که این «اسراف» است و بار سوم که سنگریزه‌ها را برداشت، دست را تا آن حد گشود که برخی از ریگها ریخت و برخی دیگر ماند و فرمود: این «قَوام» است. [۲۵۴] برخی گفته‌اند که اسراف، انفاق در معصیت خدا، اقتار خودداری از طاعت خدا و قوام انفاق در طاعت خداست. [۲۵۵][۲۵۶][۲۵۷] خداوند در آیه ۲۹ سوره‌اسراء خطاب به پیامبر فرموده که هرگز دست خود را بر گردنت زنجیر مکن و بیش از حد دست خود را مگشای تا مورد نکوهش قرار گیری: «وَلَا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ وَلَا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُومًا مَحْسُورًا» به نظر مفسران مفاد جمله نخست آیه، نهی از انفاق نکردن و مفاد جمله دوم زیاده‌روی در آن است و این آیه به میانه‌روی در انفاق توصیه می‌کند [۲۵۸][۲۵۹][۲۶۰] ؛ همچنین برخی مراد از به هلاکت انداختن خود را در آیه ۱۹۵ سوره بقره، اسراف در انفاق و مثلا بخشیدن همه دارایی خود دانسته‌اند. [۲۶۱]
[۲۶۲][۲۶۳] کلمه «عفو» در آیه ۲۱۹ سوره بقره: «يَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ» به اموال مازاد تفسیر شده است. [۲۶۴][۲۶۵][۲۶۶][۲۶۷] به تعبیر دیگر، مؤمنان باید زاید بر نیاز خود و خانواده خود را انفاق و میانه‌روی را رعایت کنند. [۲۶۸]
واژه انفاق و مشتقات آن در آیات متعدد با من تبعیضیه ذکر شده که بیانگر انفاق بخشی از اموال است [۲۶۹][۲۷۰] ؛ مانند: «وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ» [۲۷۱] گاه برای اثبات این امر به تعابیر دیگر همچون عدم تبذیر در آیه «وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَلَا تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا» [۲۷۲] استناد شده است.[۲۷۳][۲۷۴]

انفاق نهانی

هرچند انفاق در راه خدا، چه آشکار باشد و چه نهان، دارای اجر و پاداش است: «الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ سِرًّا وَعَلَانِيَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ» [۲۷۵][۲۷۶][۲۷۷][۲۷۸][۲۷۹]؛ ولی انفاق پنهانی پاداش بیشتری دارد:«إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقَاتِ فَنِعِمَّا هِيَ وَإِنْ تُخْفُوهَا وَتُؤْتُوهَا الْفُقَرَاءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَيُكَفِّرُ عَنْكُمْ مِنْ سَيِّئَاتِكُمْ»[۲۸۰]، زیرا در چنین انفاقی ریا قطعاً ممکن نیست و آبروی نیازمندان نیز محفوظ می‌ماند. [۲۸۱][۲۸۲] برخی از مفسران گفته‌اند که این امر ویژه انفاقهای مستحب است؛ اما انفاقهای واجب بهتر است آشکار باشد. [۲۸۳][۲۸۴] در احادیث هم این نکته مطرح شده است. [۲۸۵][۲۸۶]

انفاق در شرایط دشوار

انفاق چه در حال گشایش روزی و عدم وجود نیاز شدید خود فرد یا جامعه و چه در حال سختی و نیاز شدید، استحقاق پاداش دارد: «وَسَارِعُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ...» [۲۸۷]؛
امّا انفاق در شرایط بحرانی و دشوار از اجر بیشتری برخوردار است، چنان‌که قرآن کریم انفاق قبل از فتح را که دوره مشقّتِ مسلمانان بود، برتر از انفاق پس از فتح دانسته است: «لَا يَسْتَوِي مِنْكُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَقَاتَلَ أُولَئِكَ أَعْظَمُ دَرَجَةً مِنَ الَّذِينَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَقَاتَلُوا وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنَى» [۲۸۸] برخی مراد از «فتح» را در این آیه صلح حدیبیه و برخی فتح مکه دانسته‌اند [۲۸۹][۲۹۰] ؛ ولی شماری دیگر احتمال داده‌اند که مراد، مطلق فتح و پیروزی باشد و ایثار جان و مال در شرایط بحرانی و دشوار به طور کلی برتر از یاری اسلام در شرایط عادی باشد. [۲۹۱]
افزون بر این موارد، آداب و ویژگیهای مطلوب و نامطلوب دیگری نیز برای انفاق در شماری از آیات قرآن آمده است؛ مانند اینکه انفاق باید بدون کراهت و با رغبت و رضایت باطنی صورت گیرد و کراهت در انفاق از ویژگی‌های انفاق منافقان شمرده شده است[۲۹۲][۲۹۳][۲۹۴] : «... وَلَا يُنْفِقُونَ إِلَّا وَهُمْ كَارِهُونَ » [۲۹۵]؛ همچنین در برخی آیات تعابیری آمده که مفسران آنها را اشاره‌ای کلّی به شرایط و آداب انفاق دانسته‌اند؛ مانند تعابیر «قَرضاً حَسَناً» در آیه۱۱ سوره حدید. [۲۹۶]

مصارف انفاق

در آیات بسیاری از انفاق در راه خدا به گونه مطلق (فی سَبیلِ اللّهِ) سخن به میان آمده مانند: «وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ...» [۲۹۷][۲۹۸][۲۹۹][۳۰۰][۳۰۱] هرچند شأن نزول برخی از این آیات موارد خاصی مانند جهاد در راه خدا بوده [۳۰۲][۳۰۳][۳۰۴] ؛ ولی به تصریح مفسران «فی سَبیلِ اللّهِ» تعبیری عام است و همه کارهای خیر و هر کار مشروع را دربرمی‌گیرد؛ مانند جهاد با دشمن، حجّ، ساختن پل، مسجد و مانند اینها، کمک کردن به نیازمندان و یتیمان و جز آن.[۳۰۵][۳۰۶][۳۰۷][۳۰۸] با این همه، در برخی آیات، مصارف ویژه‌ای برای انفاق ذکر شده و برخی موارد مصرف دارای ویژگی‌هایی به شمار رفته و بر سایر موارد مقدم شده است. این موارد عبارت است از:

خویشاوندان

در آیات متعددی که از مصارف انفاق سخن رفته، خویشاوندان مقدم بر دیگران ذکر شده‌اند: «وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالْكِتَابِ وَالنَّبِيِّينَ وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبَى...» [۳۰۹][۳۱۰][۳۱۱] در آیه ۸ سوره نساء آمده که اگر خویشاوندان هنگام تقسیم ارث حاضر بودند سهمی به آنان بدهید: «وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ» [۳۱۲] مراد از خویشاوندان در این آیه کسانی‌اند که در آیات ارث سهمی برای آنان مقرر نشده است. [۳۱۳][۳۱۴] برخی این حکم را وجوبی دانسته‌اند؛ ولی با توجه به اینکه وارثان در شریعت مشخص و معلوم شده‌اند، این نظر را مردود شمرده‌اند. [۳۱۵]
[۳۱۶] نظر دیگر این است که این حکم استحبابی با آیه ۱۱ سوره نساء که در آن برخی صاحبان سهام ارث تعیین شده‌اند، نسخ گردیده است؛ ولی این نظر هم مردود شمرده شده است. [۳۱۷]
[۳۱۸] از میان خویشاوندان، پدر و مادر (والدین) بر دیگران مقدم‌اند: «يَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ..» [۳۱۹]«والدین» شامل اجداد نیز می‌شود. [۳۲۰] برخی آیه زکات را ناسخ این آیه دانسته‌اند؛ ولی با توجه به عام بودن مفهوم این آیه نسبت به انفاقهای واجب و مستحب این نظر پذیرفته نشده است.[۳۲۱][۳۲۲]در احادیث هم اولویت خویشاوندان، به ویژه بستگان نزدیک بر دیگران در انفاق تأکید شده است. [۳۲۳][۳۲۴]

یتیمان

مورد دیگر صرف مال در انفاق، یتیمان نیازمند هستند: «قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ وَالْيَتَامَى» [۳۲۵][۳۲۶] [۳۲۷]در این میان، یتیمِ خویشاوند بر دیگر ایتام مقدم است[۳۲۸] : «اَو اِطعـمٌ فی یَوم ذی مَسغَبَه یَتیمـًا ذا مَقرَبَه»[۳۲۹]

فقرا و مساکین

نیازمندان و فقیران دیگر مورد صرف انفاق‌اند: « وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالْكِتَابِ وَالنَّبِيِّينَ وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينَ» [۳۳۰][۳۳۱] در آیه ۳۸سوره روم به پیامبر امر شده که حق مسکینان را بدهد: «وءاتِ ذَا القُربی حَقَّهُ والمِسکینَ» [۳۳۲] بیشتر تفاسیر [۳۳۳][۳۳۴][۳۳۵] مراد از این حق را حقوق واجب مانند زکات، خمس و رفع نیازهای ضروری نیازمندان و برخی [۳۳۶] اعم از حقوق واجب و مستحب دانسته‌اند. نیازمندان آبرومند که دست نیاز به سوی دیگران نمی‌گشایند، بر دیگران مقدم‌اند:«لِلْفُقَرَاءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْبًا فِي الْأَرْضِ يَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِيَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِيمَاهُمْ لَا يَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا»[۳۳۷] شاید ذکر فقیر قانع (آن که نیاز خود را ابراز نمی‌کند) پیش از مُعْتَرّ (آن که دست نیاز به سوی دیگران دراز می‌کند) [۳۳۸] در آیه ۳۶ سوره حج : «وَأَطْعِمُوا الْقَانِعَ وَالْمُعْتَرَّ» [۳۳۹] به تقدم این‌گونه نیازمندان اشاره داشته باشد. برخی مفسران معنای فقیر و مسکین را یکسان می‌دانند؛ ولی برخی آن دو را مترادف ندانسته و گفته‌اند که فقیر کسی است که درخواست کمک (سؤال) نمی‌کند؛ ولی مسکین سؤال می‌کند، یا فقیر کسی است که مال اندکی دارد؛ ولی مسکین هیچ مالی ندارد. اقوال دیگری نیز وجود دارد. [۳۴۰][۳۴۱]

ابن السبیل

مسافرانی که به علت از دست دادن توان مالی خود از ادامه سفر خود باز مانده‌اند نیز از جمله مصارف انفاق‌اند: « قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ»[۳۴۲] در برخی اقسام واجب انفاق مانند زکات و خمس، ابن‌السبیل از جمله موارد صرف مال شمرده شده است. [۳۴۳][۳۴۴]

مهاجران در راه خدا

از دیگر موارد صرف مال در انفاق، کسانی هستند که بر اثر هجرت کردن در راه خدا امکان تأمین معاش خود را ندارند. [۳۴۵] این آیه در مورد اصحاب صفّه نازل شد که به مدینه مهاجرت کرده بودند و به سبب شرکت کردن در جنگها قادر به تأمین معاش خود نبودند.[۳۴۶][۳۴۷] در آیه‌ای دیگر، قرآن از انفاق مردم مدینه به مهاجران سخن به میان آورده و آن را ستوده است: «وَالَّذِينَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ وَالْإِيمَانَ مِنْ قَبْلِهِمْ يُحِبُّونَ مَنْ هَاجَرَ إِلَيْهِمْ وَلَا يَجِدُونَ فِي صُدُورِهِمْ حَاجَةً مِمَّا أُوتُوا وَيُؤْثِرُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ» [۳۴۸]، در آیه ۲۲ سوره نور نیز مسلمانانی که بر ترک انفاق به برخی مهاجران سوگند یاد کرده‌اند، نکوهش شده و از این کار منع شده‌اند: «ولا یَأتَلِ اولُوا الفَضلِ مِنکُم والسَّعَةِ اَن یُؤتوا اولِی القُربی... والمُهـجِرینَ فی سَبیلِ اللّهِ» به گفته برخی مفسران، این آیه دربارهٔ سوگند ابوبکر دربارهٔ اینکه به مسطح که مردی تهیدست از مهاجران بود (به علت مشارکت او در ماجرای اِفک) کمک مالی نکند نازل گردید.[۳۴۹][۳۵۰]

سائلان

آنها که دست نیاز به سوی دیگران دراز می‌کنند سائلان) استحقاق برخوردار شدن از انفاق را دارند: «وَأَمَّا السَّائِلَ فَلَا تَنْهَرْ » [۳۵۱][۳۵۲] قرآن مؤمنان حقیقی را کسانی می‌داند که در اموال خود حقی برای سائلان و محرومان قرار می‌دهند: «وَفِي أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ» [۳۵۳][۳۵۴] برخی احادیث منقول از اهل بیت(علیهم السلام)مراد از حق را در این آیات مالی شمرده‌اند که مؤمنان به صورت هفتگی یا ماهانه یا سالانه به سائلان و نیازمندان می‌پردازند [۳۵۵][۳۵۶][۳۵۷] و کمک کردن به سائل، هرچند گمان بی‌نیازی او برود، بسیار توصیه شده است. [۳۵۸][۳۵۹] در برخی روایات دیگر دربارهٔ علت این کار آمده است که گاهی فرشتگان الهی برای آزمودن برخی انسانها به در خانه آنها مراجعه کرده و از آنان چیزی طلب می‌کنند.[۳۶۰][۳۶۱]

آزادسازی برده‌گان

آزادسازی بردگان به عنوان کاری واجب و گاه مستحب در برخی آیات قرآن از مصارف انفاق ذکر شده است. در آیه ۱۷۷ سوره بقره آزادی برده از وجوه برّ معرفی شده و در آیات ۱۱ تا ۱۳ سوره بلد آن را گردنه‌ای سخت دانسته و افرادی که با آزادی بردگان از آن عبور نمی‌کنند را نکوهش کرده است: «فَلَا اقْتَحَمَ الْعَقَبَةَ، وَمَا أَدْرَاكَ مَا الْعَقَبَةُ، فَكُّ رَقَبَةٍ» [۳۶۲]در آیه‌ای دیگر به مؤمنان سفارش شده که از طریق انعقاد قرارداد مکاتبه با بردگان و هزینه کردن بخشی از اموال خود در این راه، زمینه آزادی آنان را فراهم کنند: «وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتَابَ مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ فَكَاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْرًا وَآتُوهُمْ مِنْ مَالِ اللَّهِ الَّذِي آتَاكُمْ»[۳۶۳]

جهاد در راه خدا

در آیه ۶۰ سوره انفال مسلمانان به تهیه کردن ا بزارآلات نظامی و صرف مال در این راه ترغیب شده‌اند: «وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِبَاطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ لَا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ» [۳۶۴]همچنین در آیه‌ای دیگر مؤمنان مأمور شده‌اند که با ترک نکردن انفاق در راه جهاد که موجب غلبه دشمن بر آنان می‌شود [۳۶۵] س [۳۶۶] خود را به هلاکت نیندازند: «وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ» [۳۶۷]، ازاین‌رو برخی بر آن‌اند که اگر مسلمانان به مقدار نیاز در این راه انفاق نکنند بر امام عادل واجب است که آنان را به این کار وادارد. [۳۶۸] البته کسانی که توانایی مالی کافی ندارند مسئولیتی نخواهند داشت:«لَيْسَ عَلَى الضُّعَفَاءِ وَلَا عَلَى الْمَرْضَى وَلَا عَلَى الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ مَا يُنْفِقُونَ حَرَجٌ...» [۳۶۹]

مؤلفة القلوب

از جمله مصارف انفاقهای واجب (مانند زکات)، کمک کردن به کافران به انگیزه جلب محبت آنان و دلجویی از آنهاست[۳۷۰]؛ همچنین اصولا انفاق به آنان مستحب و موجب پاداش الهی است: «لَيْسَ عَلَيْكَ هُدَاهُمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَلِأَنْفُسِكُمْ» [۳۷۱] در شأن نزول این آیه نقل شده که ابتدا مسلمانان حاضر نبودند که به غیر مسلمانان کمک مالی کنند و این آیه نازل شد و این کار را روا شمرد [۳۷۲][۳۷۳] ؛ نیز نقل شده که مادر و جده کافر زنی مسلمان به نام اسماء از او درخواست کمک کردند؛ ولی او به سبب کفر آنان، از انفاق کردن خودداری کرد و این آیه نازل شد. [۳۷۴][۳۷۵] البته انفاق کردن تنها به کافرانی جایز است که با مسلمانان به جنگ برنخیزند و آنان را از دیارشان بیرون نکنند: «لَا يَنْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقَاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَتُقْسِطُوا إِلَيْهِمْ» [۳۷۶] افزون بر مصارف مذکور، می‌توان به برخی مصارف انفاق واجب که در قرآن ذکر شده و عمدتاً به زکات مربوط می‌شود اشاره کرد [۳۷۷][۳۷۸] ؛ از جمله «العـمِلینَ عَلَیها» یعنی آنها که برای جمع‌آوری و نگاهداری زکات کوشش می‌کنند و «غارمان» یا بدهکاران: «إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقَابِ وَالْغَارِمِينَ» [۳۷۹]

موانع انفاق

قرآن کریم به موانع متعدد انفاق در راه خدا، اشاره کرده است که برخی از آنها درونی و برخاسته از شخصیت روانی و اخلاقی خود شخص و برخی هم برونی است. این موانع عبارت است از:

شیطان

شیطان که همواره درصدد است تا انسان را از انجام هر کار خیری باز دارد، می‌کوشد با وعده دادن فقر به انسان وی را از کمک به نیازمندان باز دارد: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ ... الشَّيْطَانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ»[۳۸۰]، حتی در کار کسانی که موفق به انفاق می‌شوند، دخالت کرده و تلاش می‌کند با آلوده کردن آن به ریا انفاق آنان را باطل سازد:«وَالَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ رِئَاءَ النَّاسِ وَلَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَمَنْ يَكُنِ الشَّيْطَانُ لَهُ قَرِينًا فَسَاءَ قَرِينًا » [۳۸۱]

ضعف یا فقدان ایمان

از دیگر موانع انفاق در راه خدا بی‌ایمانی و اعتقاد نداشتن به دین و قیامت و دیگر معارف دینی است: «أَرَأَيْتَ الَّذِي يُكَذِّبُ بِالدِّينِ ... وَلَا يَحُضُّ عَلَى طَعَامِ الْمِسْكِينِ»[۳۸۲][۳۸۳]، ازاین‌رو، منافقان چون در واقع اعتقادی به دین نداشتند انفاق در راه خدا را غرامت می‌شمردند [۳۸۴] و هرگاه به آنان گفته می‌شد: در راه خدا انفاق کنید بهانه می‌آوردند که آیا به کسانی انفاق کنیم که اگر خدا بخواهد خود به آنان روزی می‌دهد؟[۳۸۵] آنان حتی به دیگران توصیه می‌کردند که به مسلمانان کمک نکنند تا از اطراف پیامبر پراکنده شوند: «هُمُ الَّذینَ یَقولونَ لا تُنفِقوا عَلی مَن عِندَ رَسولِ اللّهِ حَتّی یَنفَضّوا»[۳۸۶]؛ همچنین هنگامی که مسئله جهاد و کمک مالی به آن در میان بود، نزد پیامبر اسلام می‌آمدند و برای فرار از جهاد و انفاق، از آن حضرت اجازه می‌گرفتند: «لَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أَنْ يُجَاهِدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ، إِنَّمَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ»[۳۸۷]

عناد و دشمنی

گاه دشمنی انسان با افرادی باعث می‌شود که انسان از کمک کردن به آنان امتناع ورزد. در آیه ۲۲ سوره نور قرآن مسلمانان توانگر را از یاد کردن سوگند بر ترک انفاق به نیازمندان به سبب خطای آنان برحذر داشته و آنان را به عفو و گذشت توصیه کرده است: «وَلَا يَأْتَلِ أُولُو الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَالسَّعَةِ أَنْ يُؤْتُوا أُولِي الْقُرْبَى وَالْمَسَاكِينَ وَالْمُهَاجِرِينَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلْيَعْفُوا وَلْيَصْفَحُوا» [۳۸۸] طبق برخی روایات، آیه فوق پس از آن نازل شد که ابوبکر بعد از ماجرای افک سوگند یاد کرد که به مسطح بن اثاثه که در این ماجرا دخالت داشت، کمک نکند. [۳۸۹][۳۹۰][۳۹۱] نظر دیگر این است که این آیه دربارهٔ گروهی از صحابه نازل شد که سوگند یاد کردند به کسانی که در این ماجرا مشارکت داشتند انفاق نکنند. [۳۹۲][۳۹۳]

دوستی مال و اولاد

از دیگر موانع انفاق حب شدید انسان به مال و فرزندان است: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُلْهِكُمْ أَمْوَالُكُمْ وَلَا أَوْلَادُكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ ... وَأَنْفِقُوا مِنْ مَا رَزَقْنَاكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ» [۳۹۴]، ازاین‌رو، در آیاتی دیگر برخی از بستگان نزدیک انسان دشمن او خوانده شده‌اند: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ وَأَوْلَادِكُمْ عَدُوًّا لَكُمْ فَاحْذَرُوهُمْ» [۳۹۵] سرّ این نکته آن است که گاه علاقه شدید انسان به آنان باعث می‌شود که او از ایمان به خدا یا انجام دادن کارهای نیک همچون انفاق در راه خدا بازماند. [۳۹۶]

بخل

صفت ناپسند بخل از دیگر موانع انفاق است: «هَا أَنْتُمْ هَؤُلَاءِ تُدْعَوْنَ لِتُنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَمِنْكُمْ مَنْ يَبْخَلُ وَمَنْ يَبْخَلْ فَإِنَّمَا يَبْخَلُ عَنْ نَفْسِهِ»[۳۹۷]، ازاین‌رو در برخی آیات مؤمنان را از بخل ورزیدن نسبت به دیگران برحذر داشته و نسبت به پیامدهای ناگوار آن هشدار داده است: «وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْرًا لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ» [۳۹۸][۳۹۹]

ترس از فقر

از دیگر موانعی که باعث می‌گردد عده‌ای از انفاق در راه خدا امتناع ورزند ترس آنان از فقیر شدن است: «قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ خَزَائِنَ رَحْمَةِ رَبِّي إِذًا لَأَمْسَكْتُمْ خَشْيَةَ الْإِنْفَاقِ» [۴۰۰] مقصود از «خَشیَةَ الاِنفاقِ» در این آیه ترس از فقر است [۴۰۱][۴۰۲][۴۰۳] ، در حالی که این اندیشه و فکر، وسوسه و وعید شیطان است:«الشَّيْطَانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَيَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشَاءِ» ولی در برابر، خداوند به انفاقگران وعده آمرزش و فزونی اموال می‌دهد: «وَاللَّهُ يَعِدُكُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَفَضْلًا وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ»[۴۰۴]

پیامدهای ترک انفاق

آثار ترک انفاق از دیدگاه قرآن از مباحث پیشین قابل دریافت است. با این همه، به دلیل تأکید قرآن بر شماری از این آثار، مهم‌ترین آنها ذکر می‌شود:

ناامنی و نابودی جوامع

تأمین امنیت جامعه اسلامی در برابر دشمنان خارجی و ناهنجاریهای داخلی نیاز به صرف هزینه دارد و کوتاهی در این زمینه و فرو گذاشتن انفاق باعث می‌شود که سپر حفاظتی نظام اسلامی و جامعه تضعیف شود و مسلمانان در معرض خطر و نابودی قرار گیرند: «وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ» [۴۰۵] برطبق نظر برخی، مقصود از انفاق در این آیه کمک به هزینه‌های جنگ و جهاد است [۴۰۶] ؛ ولی برخی مفسران، انفاق به فقیران و نیازمندان جامعه را نیز مصداقی از آیه فوق دانسته‌اند. [۴۰۷]

زوال نعمت

ترک انفاق به نیازمندان عامل سلب و زوال نعمت است. قرآن در سوره قلم به داستان باغدارانی اشاره کرده که هنگام چیدن میوه‌ها صبح‌گاهان روانه باغهای خود می‌شدند تا مستمندان مطلع نگردند. سرانجام خداوند عذابی فرستاد و همه درختان و میوه‌های آنان را نابود ساخت: «إِنَّا بَلَوْنَاهُمْ كَمَا بَلَوْنَا أَصْحَابَ الْجَنَّةِ إِذْ أَقْسَمُوا لَيَصْرِمُنَّهَا مُصْبِحِينَ، وَلَا يَسْتَثْنُونَ، فَطَافَ عَلَيْهَا طَائِفٌ مِنْ رَبِّكَ وَهُمْ نَائِمُونَ، فَأَصْبَحَتْ كَالصَّرِيمِ، فَتَنَادَوْا مُصْبِحِينَ، أَنِ اغْدُوا عَلَى حَرْثِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَارِمِينَ، فَانْطَلَقُوا وَهُمْ يَتَخَافَتُونَ، أَنْ لَا يَدْخُلَنَّهَا الْيَوْمَ عَلَيْكُمْ مِسْكِينٌ» [۴۰۸]؛ همچنین قرآن در آیه ۳۸ سوره محمّد به مسلمانان هشدار می‌دهد که اگر در یاری اسلام و انفاق در راه آن کوتاهی کنند [۴۰۹] خداوند گروهی بهتر از آنان را جایگزین آنان خواهد کرد: «هَا أَنْتُمْ هَؤُلَاءِ تُدْعَوْنَ لِتُنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَمِنْكُمْ مَنْ يَبْخَلُ وَمَنْ يَبْخَلْ فَإِنَّمَا يَبْخَلُ عَنْ نَفْسِهِ وَاللَّهُ الْغَنِيُّ وَأَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ ثُمَّ لَا يَكُونُوا أَمْثَالَكُمْ» جایگزینی افراد دیگر بدین صورت است که خداوند نعمتش را ازاین افراد گرفته و به کسانی می‌دهد که اهل انفاق باشند، چنان‌که این امر در روایتی از علی(علیه السلام) نیز آمده است. [۴۱۰][۴۱۱]

محرومیت از محبت و نصرت خداوند

خداوند بخیلانی را که به دیگران کمک نمی‌کنند دوست ندارد: «الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ» [۴۱۲] و آنان را یاری نخواهد کرد: «و ما اَنفَقتُم مِن نَفَقَة... و ما لِلظّــلِمینَ مِن اَنصَار» [۴۱۳] ذکر جمله «وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ » به دنبال ترغیب به انفاق اشاره به این دارد که آنان که انفاق را ترک گفته[۴۱۴] یا شرایط لازم انفاق را رعایت نمی‌کنند [۴۱۵] ظالم‌اند و از نصرت خداوند محروم خواهند بود.

حسرت هنگام مرگ و قیامت

آنان که از انفاق خودداری کنند، هنگام قبض روح، از خداوند می‌خواهند تا مرگ آنان را به تأخیر اندازد تا در راه خدا انفاق کرده و عمل صالح انجام دهند: «وَأَنْفِقُوا مِنْ مَا رَزَقْنَاكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ فَيَقُولَ رَبِّ لَوْلَا أَخَّرْتَنِي إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ فَأَصَّدَّقَ وَأَكُنْ مِنَ الصَّالِحِينَ » [۴۱۶]؛ ولی فرشتگان الهی تقاضای آنان را رد کرده و پاسخ می‌دهند که خداوند هرگز اجل کسی را به تأخیر نمی‌اندازد: «وَلَنْ يُؤَخِّرَ اللَّهُ نَفْسًا إِذَا جَاءَ أَجَلُهَا » [۴۱۷]؛ همچنین اینان وقتی گرفتار عذاب دردناک الهی می‌شوند حسرت می‌خورند که ای کاش اعمال خیری را برای این روزِ خود پیش می‌فرستادند: «كَلَّا بَلْ لَا تُكْرِمُونَ الْيَتِيمَ ، وَلَا تَحَاضُّونَ عَلَى طَعَامِ الْمِسْكِينِ، يَقُولُ يَا لَيْتَنِي قَدَّمْتُ لِحَيَاتِي» [۴۱۸][۴۱۹]

عذاب دردناک اُخروی

قرآن در آیات متعدد به ترک کنندگان انفاق وعید مجازات داده و از عذاب دردناک آنان در قیامت خبر داده است. در آیه ۱۸۰ سوره آل‌عمران مال اندوزی و بخل ورزیدن را برای امساک کنندگان از انفاق شری دانسته که در قیامت به صورت طوقی از آتش بر گردن آنان افکنده می‌شود: «بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ» و با اندوخته طلا و نقره آنها، بر پیشانی، پهلو، و پشت آنها داغ نهاده شده و به آنان گفته می‌شود: بچشید! این همان چیزی است که اندوخته‌اید: «يَوْمَ يُحْمَى عَلَيْهَا فِي نَارِ جَهَنَّمَ فَتُكْوَى بِهَا جِبَاهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ هَذَا مَا كَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ فَذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَكْنِزُونَ» [۴۲۰]، افزون بر این خداوند اینان را به عذابی خوار کننده دچار ساخته[۴۲۱] و با زنجیرهایی آتشین [۴۲۲] و طعامی از چرک و خون [۴۲۳] و عذابی بی‌مانند [۴۲۴] مجازات خواهد کرد.

محرومیت از شفاعت

ترک کنندگان انفاق هنگام گرفتار شدن به آتش جهنم، دوست و یاوری نخواهند داشت تا شفیع آنان باشد [۴۲۵] : «وَلَا يَحُضُّ عَلَى طَعَامِ الْمِسْكِينِ، فَلَيْسَ لَهُ الْيَوْمَ هَاهُنَا حَمِيمٌ» [۴۲۶] و شفاعت شفاعت گران دیگر نیز به حالشان سودی ندارد: «وَ لَمْ نَكُ نُطْعِمُ الْمِسْكِينَ، وَكُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخَائِضِينَ، وَكُنَّا نُكَذِّبُ بِيَوْمِ الدِّينِ، حَتَّى أَتَانَا الْيَقِينُ، فَمَا تَنْفَعُهُمْ شَفَاعَةُ الشَّافِعِينَ» [۴۲۷]

انفاقِ اهل بیت در راه خدا

اهل‌بیت(علیهم السلام) از بارزترین مصادیق انفاق‌گران قرآنی و در این زمینه الگو و نمونه بودند. آنان حتی در هنگام احتیاج، از کمک کردن به تهیدستان دریغ نمی‌کردند، به‌گونه‌ای که آیات متعددی در مورد انفاق آنان نازل شده است؛ از جمله بخش مهمی از آیات سوره انسان: «يُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَيَخَافُونَ يَوْمًا كَانَ شَرُّهُ مُسْتَطِيرًا، وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ مِسْكِينًا وَيَتِيمًا وَأَسِيرًا» [۴۲۸] بر طبق نظر مفسران شیعه [۴۲۹][۴۳۰] و بسیاری از اهل سنت[۴۳۱][۴۳۲]دربارهٔ آنان نازل شده است. شأن نزول این آیات چنین بود که امام حسن و امام حسین (علیهما السلام) بیمار شدند و حضرت علی و فاطمه(علیهما السلام)نذر کردند که اگر فرزندانشان بهبود یابند، آنان سه روز روزه بگیرند. پس از بهبودی فرزندان، آنان به نذر خود وفا کردند؛ ولی هنگام افطار در روز نخست، مسکینی و در روز دوم یتیمی و در سومین روز اسیری به در خانه آنان آمد و آنان با وجود نیاز، غذای خود را به آنان دادند و آیات فوق نازل گردید.
در آیه ۵۵ سوره مائده نیز قرآن ولیّ و سرپرست مؤمنان را خدا و رسول او و کسی دانسته است که در حال رکوع به نیازمندان انفاق می‌کند: «إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ» [۴۳۳] این آیه نیز طبق نظر مفسران شیعه و اهل سنت دربارهٔ علی(علیه السلام) نازل شد که هنگام رکوع انگشتر خود را به سائل بخشید.[۴۳۴]
[۴۳۵][۴۳۶] در آیه‌ای دیگر قرآن آنان را که اموال خود را در شب و روز، آشکارا و در نهان انفاق می‌کنند ستوده است:«الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ سِرًّا وَعَلَانِيَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ» [۴۳۷]
از امام باقر و امام صادق(علیهما السلام) در شأن نزول آیه نقل شده که علی(علیه السلام) ۴ درهم داشت. یک درهم را در شب و دیگری را در روز و سومی را در نهان و چهارمی را آشکارا انفاق کرد و آیه مذکور نازل شد. روایت مذکور از ابن عباس نیز نقل شده است [۴۳۸][۴۳۹]؛ همچنین روایت شده که جمعی از مردم مدینه یا برخی ثروتمندان خدمت پیامبر می‌آمدند و با آن حضرت نجوا می‌کردند که این کار آثار ناخوشایندی داشت، در نتیجه، آیه نازل شد که هرکس قصد نجوا کردن با پیامبر دارد باید پیش از آن صدقه‌ای بدهد [۴۴۰][۴۴۱]: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَاجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَةً» [۴۴۲] پس از نزول آیه فوق همگان از نجوا و ملاقات با پیامبر امتناع کردند و تنها امیر مؤمنان، حضرت علی(علیه السلام) بدان عمل کرد. [۴۴۳]
[۴۴۴] پس از مدتی حکم آیه نسخ شد: «أَأَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَاتٍ فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُوا وَتَابَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ» [۴۴۵] در روایتی علی(علیه السلام)فرمود: در قرآن کریم آیه‌ای وجود دارد که تنها من به آن عمل کرده‌ام و آن آیه نجواست؛ من پس از نزول آن، دیناری را به ۱۰ درهم فروختم و هرگاه قصد ملاقات پیامبر داشتم درهمی از آن را به فقیران می‌دادم. [۴۴۶]
[۴۴۷]

پا نویس

  1. لسان‌العرب، ج۱۴، ص۲۴۲.
  2. القاموس المحیط، ج۲، ص۱۲۲۷.
  3. مقاییس اللغه، ج۵، ص۴۵۴.
  4. التعریفات، ج۱، ص۵۳.
  5. فرهنگ معارف اسلامی، ج۱، ص۳۲۳.
  6. التوقیف، ج۱، ص۱۰۰.
  7. مفردات، ص۸۱۹، «نفق».
  8. الفروق اللغویه، ص۸۲ ۸۳.
  9. مائده/سوره۵، آیه۶۴.
  10. تفسیر قرطبی، ج۶، ص۱۵۵.
  11. بقره/سوره۲، آیه۲۶۳.
  12. بقره/۲، آیه۲۶۴.
  13. بقره/سوره۲، آیه۲۷۱.
  14. توبه/سوره۹، آیه۷۱.
  15. مائده/سوره۵، آیه۵۵.
  16. لیل/سوره۹۲، آیه۵.
  17. احکام القرآن، ج۲، ص۶۴۲.
  18. بقره/سوره۲، آیه۱۷۷.
  19. نور/سوره۲۴، آیه۲۲.
  20. توبه/سوره۹، آیه۴۱.
  21. بقره/سوره۲، آیه۲۴۵.
  22. حدید/۵۷، آیه۱۱.
  23. حدید/۵۷، آیه۱۸.
  24. بلد/سوره۹۰، آیه۱۴.
  25. انسان/سوره۷۶، آیه۸.
  26. نساء/سوره۴، آیه۸.
  27. بقره/سوره۲، آیه۴۳.
  28. .بقره/سوره۲، آیه۸۳.
  29. مائده/سوره۵، آیه۸۹.
  30. مائده/سوره۵، آیه۹۵.
  31. بصائر ذوی التمییز، ج۵، ص۱۰۶.
  32. توبه/سوره۹، آیه۴۱.
  33. بقره/سوره۲، آیه۲۶۷.
  34. بقره/سوره۲، آیه۲.
  35. بقره/سوره۲، آیه۳.
  36. تفسیر قرطبی، ج۱، ص۱۲۶.
  37. مجمع البیان، ج۱، ص۱۲۲.
  38. نمونه، ج۱، ص۷۴.
  39. بقره/سوره۲، آیه۲۱۵.
  40. جامع‌البیان، مج۲، ج۲، ص۴۶۵.
  41. مجمع‌البیان، ج۲، ص۵۴۶.
  42. تسنیم، ج۲، ص۱۷۰.
  43. انفال/سوره۸، آیه۶۰.
  44. نمونه، ج۷، ص۲۲۸.
  45. آل عمران/سوره۳، آیه۹۲.
  46. الفرقان، ج۳، ص۲۴۵.
  47. مجمع‌البیان، ج۲، ص۶۶۰.
  48. القوانین الفقهیه، ج۱، ص۳۲۵.
  49. المیزان، ج۲، ص۴۰۵.
  50. المیزان، ج۱۵، ص۹ ۱۰.
  51. جامع‌البیان، مج۶، ج۱۰، ص۱۵۶ـ۱۵۷. .
  52. مجمع‌البیان، ج۱، ص۱۲۲.
  53. توبه/سوره۹، آیه۳۴.
  54. جامع‌البیان، مج۶، ج۱۰، ص۱۵۶ـ۱۵۷.
  55. مجمع‌البیان، ج۵، ص۴۶.
  56. انفال/سوره۸، آیه۴۱.
  57. بقره/سوره۲، آیه۲۳۳.
  58. مائده/سوره۵، آیه۸۹.
  59. بقره/سوره۲، آیه۱۹۵.
  60. مجمع البیان، ج۲، ص۳۵.
  61. مواهب الرحمن، ج۳، ص۱۲۶.
  62. الفرقان، ج۱۰، ص۵۴.
  63. تفسیر جامع آیات الاحکام، ج۳، ص۲۶۱.
  64. بقره سوره۲، آیه۲۴۵.
  65. مجمع البیان، ج۲، ص۶۰۷ ـ ۶۰۸.
  66. تفسیر قرطبی، ج۳، ص۱۵۷ ـ ۱۵۸.
  67. تفسیر قرطبی، ج۳، ص۲۴۰.
  68. مناهل العرفان، ج۲، ص۲۵۵.
  69. تفسیر قرطبی،ج۳، ص۲۱۴ ـ ۲۱۵.
  70. مجمع البیان، ج۱، ص۱۲۲.
  71. تفسیر قرطبی، ج۱، ص۱۲۵.
  72. .مجمع‌البیان، ج۴، ص۸۳۲.
  73. انفال/سوره۸، آیه۳۶.
  74. بقره/سوره۲، آیه۲۵۴.
  75. منافقون/سوره۶۳، آیه۱۰.
  76. ابراهیم/سوره۱۴، آیه۳۱.
  77. تفسیر قرطبی، ج۱۷، ص۱۵۶.
  78. المیزان، ج۱۹، ص۱۷۴ ـ ۱۷۵.
  79. حدید/سوره۵۷، آیه۱۰.
  80. توبه/سوره۹، یه۴۱.
  81. مجمع البیان، ج۱۰، ص۵۷۶.
  82. تفسیر قرطبی، ج۱۷، ص۱۵۷.
  83. مزمّل/سوره۷۳، آیه۲۰.
  84. بقره/سوره۲، آیه۱۷۷.
  85. بقره/سوره۲، آیه۳.
  86. رعد/سوره۱۳، آیه۲۲.
  87. بقره/سوره۲، آیه۳.
  88. ابراهیم/سوره۱۴، آیه۳۱.
  89. نساء/سوره۴، آیه۹۵.
  90. توبه/سوره۹، آیه۲۰.
  91. توبه/سوره۹، آیه۴۱.
  92. حجرات/سوره۴۹، آیه۱۵.
  93. سجده/سوره۳۲، آیه۱۶.
  94. آل‌عمران/سوره۳، آیه۱۷.
  95. صفّ/سوره۶۱، آیه۱۰ ۱۲.
  96. فاطر/سوره۳۵، آیه۲۹.
  97. مجمع البیان، ج۳، ص۲۹۶.
  98. مجمع البیان، ج۱۰، ص۴۵۳.
  99. تفسیر قرطبی، ج۳، ص ۱۵۷.
  100. بقره/سوره۲، آیه۲۴۵.
  101. حدید/سوره۵۷، آیه۱۱.
  102. .تغابن/سوره۶۴، آیه۱۷.
  103. مزمّل/سوره۷۳، آیه۲۰.
  104. توبه/سوره۹، آیه 104
  105. فرقان/۲۵، آیه۶۷.
  106. انسان/سوره۷۶، آیه۵-۸.
  107. مجمع‌البیان، ج۱۰، ص۶۱۶.
  108. المیزان، ج۲، ص۱۳۴.
  109. الکشاف، ج۴، ص۶۷۰.
  110. الدرالمنثور، ج۸، ص۳۷۱.
  111. بقره/سوره۲، آیه۲ ۳.
  112. بقره/سوره۲، آیه۱۷۷.
  113. آل‌عمران/سوره۳، آیه۱۳۳ ۱۳۴.
  114. ذاریات/سوره۵۱، آیه۱۵.
  115. ذاریات/سوره۵۱، آیه۱۹.
  116. لیل/سوره۹۲، آیه۱۷ ۱۸.
  117. انفال/سوره۸، آیه۳ ۴.
  118. قصص/سوره۲۸، آیه۵۲.
  119. قصص/سوره۲۸، آیه۵۴.
  120. حجرات/سوره۴۹، آیه۱۵.
  121. حجّ/سوره۲۲، آیه۳۴ ۳۵.
  122. نمونه، ج۲، ص۳۵۳ ۳۵۴.
  123. توبه/سوره۹، آیه۱۰۳.
  124. جامع‌البیان، مج ۱۵، ج۳۰، ص۲۸۶.
  125. التبیان، ج۱۰، ص۳۶۶.
  126. مجمع‌البیان، ج۱۰، ص۷۶۱.
  127. التفسیر الکبیر، ج۷، ص۵۹.
  128. روح المعانی، مج۳، ج۳، ص۵۷.
  129. بقره/سوره۲، آیه۲62.
  130. المیزان، ج۲، ص۳۸۸.
  131. نمونه، ج۲، ص۳۱۹.
  132. الفرقان، ج۳، ص۲۷۷.
  133. سبأ/سوره۳۴، آیه۳۹.
  134. مجمع‌البیان، ج۸، ص۱۶.
  135. التبیان، ج۸، ص۴۰۲.
  136. تفسیر قرطبی، ج۱۴، ص۱۹۶.
  137. جامع‌البیان، مج۳، ج۳، ص۱۳۱.
  138. مجمع‌البیان، ج۲، ص۶۶۴.
  139. المیزان، ج۲، ص۳۹۹.
  140. انفال/سوره۸، آیه۶۰.
  141. بقره/سوره۲، آیه۲۴۵.
  142. تفسیر ابن‌کثیر، ج۱، ص۳۰۷.
  143. نمونه، ج۲، ص۲۲۵.
  144. نمونه، ج۲، ص۲۳۸.
  145. آل‌عمران/سوره۳، آیه۱۳۴.
  146. بقره/سوره۲، آیه۱۹۵.
  147. توبه/سوره۹، آیه۹۹.
  148. قاموس قرآن، ج۵، ص۲۹۴.
  149. مجمع البیان، ج۵، ص۹۶.
  150. نساء/سوره۴، آیه۹۵.
  151. نحل/سوره۱۶، آیه۷۵.
  152. نساء/سوره۴، آیه۹۵.
  153. توبه/سوره۹، آیه۲۰.
  154. نمونه، ج۲۱، ص۴۹۶.
  155. الحیاة، ج۵، ص۴۴۵.
  156. بقره/سوره۲، آیه۱۹۵.
  157. مجمع‌البیان، ج۲، ص۵۱۶.
  158. المیزان، ج۲، ص۶۴.
  159. التفسیر الکبیر، ج۵، ص۱۴۹.
  160. .توبه/سوره۹، آیه۲۱.
  161. مائده/سوره۵، آیه۱۲.
  162. آل‌عمران/سوره۳، آیه۱۳۴.
  163. آل‌عمران/سوره۳، آیه۱۳۶.
  164. انفال/سوره۸، آیه۳ ۴.
  165. توبه/سوره۹، آیه۹۹.
  166. صفّ/سوره۶۱، آیه۱۱ ۱۲.
  167. توبه/سوره۹، آیه 102
  168. جامع‌البیان، مج۷، ج۱۱، ص۲۳.
  169. المیزان، ج۹، ص۳۷۷.
  170. جامع البیان، مج۷، ج۱۱، ص۲۴.
  171. مجمع البیان، ج۵، ص۱۰۱.
  172. مجمع‌البیان، ج۵، ص۱۰۲.
  173. نمونه، ج۸، ص۱۲۰.
  174. بقره/سوره۲، آیه۲۱۵
  175. .بقره/سوره۲، آیه۲۷۰
  176. بقره/سوره۲، آیه۲۷۳.
  177. آل‌عمران/۳، آیه۹۲.
  178. نساء/سوره۴، آیه۳۹.
  179. حدید/سوره۵۷، آیه۱۰.
  180. توبه/سوره۹، آیه۱۲۱.
  181. نساء/سوره۴، آیه۴۰.
  182. توبه/سوره۹، آیه۲۲.
  183. احزاب/سوره۳۳، آیه۳۵.
  184. حدید/سوره۵۷، آیه۷.
  185. حدید/سوره۵۷، آیه۱۱.
  186. حدید/سوره۵۷، آیه۱۸.
  187. انفال/سوره۸، آیه۴.
  188. بقره/سوره۲، آیه۲61
  189. مجمع البیان، ج۲، ص۶۴۶.
  190. تفسیر قرطبی، ج۳، ص۱۹۷ـ۱۹۸.
  191. آل عمران/سوره۳، آیه۱۵ ۱۷.
  192. آل‌عمران/سوره۳، آیه۱۳۴۱۳۵.
  193. مائده/سوره۵، آیه۱۲.
  194. توبه/سوره۹، آیه۲۱.
  195. رعد/سوره۱۳، آیه۲۱ ۲۴.
  196. صفّ/سوره۶۱، آیه۱۲.
  197. معارج/سوره۷۰، آیه۳۵.
  198. انسان/سوره۷۶، آیه۸ ۲۲.
  199. سجده/سوره۳۲، آیه۱۷.
  200. لیل/سوره۹۲، آیه۷.
  201. جامع‌البیان، مج۳، ج۳، ص۱۳۱.
  202. مجمع‌البیان، ج۲، ص۶۶۴.
  203. المیزان، ج۲، ص۳۹۸ ـ ۳۹۹.
  204. جامع البیان، مج ۱۴، ج۲۸، ص۵۶.
  205. مجمع البیان، ج۱۰، ص۳۹۳.
  206. جامع البیان، مج ۱، ج۱، ص۱۵۸.
  207. بقره/سوره۲، آیه۳ ۵.
  208. حدید/سوره۵۷، آیه۷.
  209. جامع البیان، مج۶، ج۱۰، ص۱۹۵ ـ ۱۹۶. .
  210. نمونه، ج۷، ص۴۴۷ ۴۴۸
  211. توبه/سوره۹، آیه۵۳ ۵۴.
  212. مجمع البیان، ج۵، ص۶۹.
  213. روم/سوره۳۰، آیه۳۹.
  214. المیزان، ج۱۶، ص۱۸۵.
  215. المنیر، ج۲۱، ص۹۴.
  216. نساء/سوره۴، آیه۱۱۴.
  217. لیل/سوره۹۲، آیه۱۸ ۲۰.
  218. حدید/سوره۵۷، آیه۱۱.
  219. تفسیر قرطبی، ج۱۷، ص۱۵۷.
  220. نمونه، ج۲، ص۳۲۵ ۳۲۶.
  221. نمونه، ج۲، ص۳۲۴ ۳۲۵.
  222. بقره/سوره۲، آیه۲۶۴.
  223. بقره/سوره۲، آیه۲۶۲.
  224. مدثّر/سوره۷۴، آیه۶.
  225. جامع البیان، مج۱۴، ج۲۹، ص۱۸۵ ـ ۱۸۶.
  226. احکام‌القرآن، ج۳، ص۷۰۴.
  227. تفسیر قرطبی، ج۳، ص۲۰۲.
  228. المیزان، ج۲، ص ۳۸۹.
  229. بقره/سوره۲، آیه۲۶۴.
  230. روح المعانی، مج‌۳، ج‌۳، ص‌۵۴.
  231. نمونه، ج‌۲، ص‌۳۲۰۳۲۱.
  232. مجمع البیان، ج۲، ص۱۸۹.
  233. بقره/سوره۲، آیه۲۶۷.
  234. مجمع البیان، ج۲، ص۱۹۱.
  235. تفسیر قرطبی، ج۳، ص۲۰۸.
  236. .جامع البیان، مج۳، ج۳، ص۱۱۱ ـ ۱۱۲.
  237. التبیان، ج۲، ص۳۴۴.
  238. انعام/سوره۵، آیه۲۷.
  239. بحارالانوار، ج۴۷، ص۲۳۸ ۲۳۹.
  240. مجمع البیان، ج۲، ص۶۰۷.
  241. آل‌عمران/سوره۳، آیه۹۲.
  242. انسان/سوره۷۶، آیه۵۸.
  243. المیزان، ج۱۰، ص۶۱۷.
  244. المیزان، ج۲۰، ص۱۲۶.
  245. بقره/سوره۲، آیه۲۶۷.
  246. جامع البیان، مج۳، ج۳، ص۱۱۱.
  247. تفسیر المنار، ج۳، ص۷۱.
  248. المیزان، ج۲، ص۳۹۳.
  249. جامع‌البیان، مج۳، ج۳، ص۱۱۵ ـ ۱۱۶.
  250. تفسیرعیاشی، ج۱، ص۱۴۹ـ۱۵۰.
  251. مجمع البیان، ج۲، ص۱۹۳.
  252. فرقان/سوره۲۵، آیه۶۷.
  253. اسراء/سوره۱۷، آیه۲۹.
  254. نورالثقلین، ج۴، ص۲۹.
  255. جامع‌البیان، مج۱۱، ج۱۹، ص۴۸ ـ ۴۹.
  256. مجمع‌البیان، ج۷، ص۲۸۰.
  257. تفسیر قرطبی، ج۱۳، ص۴۹.
  258. احکام القرآن، ج۳، ص۲۹۳.
  259. تفسیر قرطبی، ج۱۰، ص۱۶۳.
  260. مجمع البیان، ج۶، ص۲۴۴.
  261. تفسیر عیاشی، مج۲، ج۱، ص۸۷.
  262. مجمع‌البیان، ج۲، ص۵۱۶.
  263. احکام‌القرآن، ج۱، ص۳۶۰.
  264. جامع البیان، مج۲، ج۲، ص۴۹۶.
  265. مجمع البیان، ج۲، ص۵۵۸.
  266. جامع البیان، مج۲، ج۲، ص۴۹۶.
  267. تفسیر قرطبی، ج۳، ص۴۲.
  268. احکام القرآن، ج۱، ص۴۳۷.
  269. راهنما، ج۱، ص۲۹.
  270. تسنیم، ج۲، ص۱۶۸.
  271. بقره/سوره۲، آیه۳.
  272. اسراء/سوره۱۷، آیه۲۶.
  273. مجمع‌البیان، ج۶، ص۲۴۴.
  274. تفسیر قرطبی، ج۱۰، ص۱۶۱ ـ ۱۶۲.
  275. بقره/سوره۲، آیه۲۷۴.
  276. رعد/سوره۱۳، آیه۲۲.
  277. ابراهیم/سوره۱۴، آیه۳۱.
  278. نحل/سوره۱۶، آیه۷۵.
  279. فاطر/سوره۳۵، آیه۲۹.
  280. بقره/سوره۲، آیه۲۷۱.
  281. التحریر والتنویر، ج۳، ص۶۷.
  282. نمونه، ج۲، ص۳۴۵.
  283. جامع البیان، مج۳، ج۳، ص۱۲۷.
  284. مجمع البیان، ج۲، ص۶۶۲.
  285. تفسیرقمی، ج۱، ص۱۱۹.
  286. الصافی، ج۱، ص۲۹۹۳۰۰.
  287. آل‌عمران/سوره۳، آیه۱۳۳ ۱۳۴.
  288. حدید/سوره۵۷، آیه۱۰.
  289. مجمع‌البیان، ج۹، ص۳۵۰.
  290. التحریر والتنویر، ج۲۷، ص۳۷۴.
  291. نمونه، ج۲۳، ص۳۲۰.
  292. تفسیر قرطبی، ج۸، ص۱۰۴.
  293. المیزان، ج۹، ص۳۰۸.
  294. نمونه، ج۷، ص۴۴۸.
  295. توبه/سوره۹، آیه۵۴.
  296. تفسیر قرطبی، ج۱۷، ص۱۵۷ ـ ۱۵۸.
  297. بقره/سوره۲، آیه۱۹۵.
  298. بقره/سوره۲، آیه۲۶۱ ۲۶۲.
  299. محمد/سوره۴۷، آیه۳۸.
  300. انفال/سوره۸، آیه۶۰.
  301. حدید/سوره۵۷، آیه۱۰.
  302. جامع‌البیان، مج۲، ج۲، ص۲۷۳.
  303. التبیان، ج۵، ص۱۴۹.
  304. التفسیر الکبیر، ج۱۵، ص۱۸۷.
  305. التبیان، ج۵، ص۲۴۴.
  306. التبیان، ج۲، ص۱۵۱.
  307. مواهب الرحمن، ج۳، ص۱۲۴.
  308. مجمع‌البیان، ج۲، ص۵۱۶.
  309. بقره/سوره۲، آیه۱۷۷.
  310. اسراء/سوره۱۷، آیه۲۶.
  311. نور/سوره۲۴، آیه۲۲.
  312. نساء/سوره۴، آیه۸.
  313. تفسیر قرطبی، ج۵، ص۳۳ـ۳۴.
  314. نمونه، ج۳، ص۳۱۱.
  315. تفسیر قرطبی، ج‌۵، ص‌۳۳ـ۳۴.
  316. نمونه، ج‌۳، ص‌۲۱۳.
  317. مجمع‌البیان، ج۳، ص۱۹.
  318. تفسیر قرطبی، ج۵، ص۳۳.
  319. بقره/سوره۲، آیه۲۱۵.
  320. مجمع البیان، ج۲، ص۵۴۸.
  321. التبیان، ج۲، ص۲۰۰.
  322. احکام القرآن، ج۱، ص۴۳۷ ـ ۴۳۸.
  323. بحارالانوار، ج۹۳، ص۱۴۷.
  324. جامع احادیث الشیعه، ج۹، ص۴۹۶.
  325. بقره/سوره۲، آیه۲۱۵.
  326. بقره/سوره۲، آیه۱۷۷.
  327. نساء/سوره۴، آیه۸.
  328. نمونه، ج۲۷، ص۳۰.
  329. بلد/سوره۹۰، آیه۱۴ ۱۵.
  330. بقره/سوره۲، آیه۱۷۷.
  331. نساء/سوره۴، آیه۸.
  332. روم/سوره۳۰، آیه۳۸.
  333. مجمع‌البیان، ج۸، ص۴۷۸.
  334. جامع‌البیان، مج۷، ج۱۱، ص۵۴.
  335. المیزان، ج۱۶، ص۱۸۵.
  336. تفسیر قرطبی، ج ۱۴، ص۲۵.
  337. بقره/سوره۲، آیه۲۷۳.
  338. مجمع البیان، ج۲، ص۲۰۱.
  339. حجّ/سوره۲۲، آیه۳۶.
  340. المیزان، ج۹، ص۳۱۰ ۳۱۱.
  341. احکام القرآن، ج۳، ص۱۷۹.
  342. بقره/سوره۲، آیه۲۱۵.
  343. انفال/سوره۸، آیه۴۱.
  344. توبه/سوره۹، آیه۶۰.
  345. بقره/سوره۲، آیه۲۷۳.
  346. مجمع البیان، ج۲، ص۲۰۲.
  347. تفسیر قرطبی، ج۳، ص۲۲۰.
  348. حشر/سوره۵۹، آیه۹.
  349. جامع‌البیان، مج۱۰، ج۱۸، ص۱۳۵.
  350. مجمع‌البیان، ج۲، ص۱۹۹.
  351. ضحی/سوره۹۳، آیه۱۰.
  352. بقره/سوره۲، آیه۱۷۷.
  353. ذاریات/سوره۵۱، آیه۱۹.
  354. معارج/سوره۷۰، آیه۲۴.
  355. کنزالعرفان، ج۱، ص۲۲۶.
  356. وسائل‌الشیعه، ج۹، ص۴۶.
  357. وسائل‌الشیعه، ج۹، ص۵۱.
  358. وسائل الشیعه، ج۹، ص۴۱۷.
  359. وسائل الشیعه، ج۹. ص۴۲۰.
  360. الکافی، ج۴، ص۱۵.
  361. وسائل الشیعه، ج۹، ص۴۱۹.
  362. بلد/سوره۹۰، آیه۱۱ ۱۳.
  363. نور/سوره۲۴، آیه۳۳.
  364. انفال/سوره۸، آیه۶۰.
  365. تفسیر المنار، ج۲، ص۲۱۳.
  366. مواهب الرحمن، ج۳، ص۱۲۶.
  367. بقره/سوره۲، آیه۱۹۵.
  368. تفسیر المنار، ج۱۰، ص۶۷.
  369. توبه/سوره۹، آیه۹۱.
  370. توبه/سوره۹، آیه۶۰.
  371. بقره/سوره۲، آیه۲۷۲.
  372. جامع‌البیان، مج۳، ج۳، ص۱۳۰ ـ ۱۳۱.
  373. مجمع‌البیان، ج۲، ص۱۹۹.
  374. الکشاف، ج۱، ص۳۱۷.
  375. مجمع‌البیان، ج۲، ص۱۹۹.
  376. ممتحنه/سوره۶۰، آیه۸.
  377. شرح نهج البلاغه، ج۱۵، ص۱۱۰.
  378. المیزان، ج۹، ص۳۱۱.
  379. توبه/سوره۹، آیه۶۰.
  380. بقره/سوره۲، آیه۲۶۸.
  381. نساء/سوره۴، آیه۳۸.
  382. ماعون/سوره۱۰۷، آیه۱-۳.
  383. توبه/سوره۹، آیه۶۷.
  384. توبه/سوره۹، آیه۹۸.
  385. یس/سوره۳۶، آیه۴۷.
  386. منافقون/سوره۶۳، آیه۷.
  387. توبه/سوره۹، آیات ۴۴ - ۴۵.
  388. نور/سوره۲۴، آیه۲۲.
  389. جامع البیان، مج۱۰، ج۱۸، ص۱۳۷.
  390. جامع البیان، مج۱۰، ج۱۸، ص۱۳۵.
  391. التفسیر الکبیر، ج۲۳، ص۱۸۷.
  392. مجمع البیان، ج۷، ص۲۳۴.
  393. تفسیر قرطبی، ج۱۲، ص۱۳۸.
  394. منافقون/سوره۶۳، آیه۹ ۱۰.
  395. تغابن/سوره۶۴، آیه۱۴.
  396. المیزان، ج۱۹، ص۳۰۷.
  397. محمّد/سوره۴۷، آیه۳۸.
  398. آل‌عمران/سوره۳، آیه۱۸۰.
  399. تغابن/سوره۶۴، آیه۱۶.
  400. اسراء/سوره۱۷، آیه۱۰۰.
  401. جامع البیان، مج۹، ج۱۵، ص۲۱۲.
  402. کشف الاسرار، ج۵، ص۶۲۱.
  403. مجمع البیان، ج۶، ص۶۸۳.
  404. بقره/سوره۲، آیه۲۶۸.
  405. بقره/سوره۲، آیه۱۹۵.
  406. تفسیر ماوردی، ج۱، ص۲۵۳.
  407. نمونه، ج۲، ص۳۷ ۳۸.
  408. قلم/سوره۶۸، آیه۱۷ ۲۴
  409. الفرقان، ج۲۶ ـ ۲۷، ص۱۳۹.
  410. نهج البلاغه، حکمت۴۲۵.
  411. وسائل الشیعه، ج۱۶، ص۳۲۵.
  412. حدید/سوره۵۷، آیه۲۳ ۲۴.
  413. بقره/سوره۲، آیه۲۷۰.
  414. الفرقان، ج۳، ص۲۹۶.
  415. مجمع البیان، ج‌۲، ص‌۱۹۶.
  416. منافقون/سوره۶۳، آیه۱۰.
  417. منافقون/سوره۶۳، آیه۱۱.
  418. فجر/سوره۸۹، آیه۱۷ ۱۸.
  419. فجر/سوره۸۹، آیه۲۴.
  420. توبه/سوره۹، آیه۳۵.
  421. نساء/سوره۴، آیه۳۷.
  422. حاقّه/سوره۶۹، آیه۳۰۳۴.
  423. حاقّه/سوره۶۹، آیه۳۶.
  424. فجر/سوره۸۹،آیه۲۴۲۵.
  425. المیزان، ج۱۹، ص۴۰۱.
  426. حاقّه/سوره۶۹، آیه ۳۴ ۳۵.
  427. مدثّر/سوره۷۴، آیه۴۴-۴۸.
  428. انسان/سوره۷۶، آیه۷-۸.
  429. التبیان، ج ۱۰، ص۲۱۱.
  430. المیزان، ج۲۰، ص۱۳۲.
  431. الکشاف، ج۴، ص۶۷۰.
  432. الدرالمنثور، ج۸، ص۳۷۱.
  433. مائده/سوره۵، آیه۵۵.
  434. مجمع‌البیان، ج۳، ص ۳۲۴.
  435. الکشاف، ج ۱، ص ۶۴۹.
  436. جامع البیان، مج۴، ج۶، ص۳۸۹.
  437. بقره/سوره۲، آیه۲۷۴.
  438. مجمع البیان، ج۲، ص۲۰۴.
  439. تفسیر قرطبی، ج۴، ص۲۲۵.
  440. مجمع البیان، ج۹، ص۳۷۹.
  441. التفسیر الکبیر، ج۲۹، ص۲۷۱.
  442. مجادله/سوره۵۸، آیه۱۲.
  443. مجمع البیان، ج۹، ص۳۷۹.
  444. کشف الاسرار، ج۱۰، ص۲۱.
  445. مجادله/سوره۵۸، آیه۱۳. مجادله/سوره۵۸، آیه۱۳.
  446. مجمع البیان، ج۹، ص۳۷۹.
  447. تفسیر قرطبی، ج۱۷، ص۱۹۶.
منبع:ویکی فقه - تاریخ برداشت:95/02/25