فرهنگ مصادیق:ادای امانت

از پژوهشکده امر به معروف
(تغییرمسیر از ادای امانت)
پرش به: ناوبری، جستجو
ادای امانت

کتب مرتبط

ردیف عنوان
۱ امانت داری و راهکارهای ترویج ان در رسانه ملی
۲ پرتویی از نور (۸)

مقالات مرتبط

ردیف عنوان
۱ امانتداری – احادیث
۲ امانت داری در اسلام
۳ امانتداری
۴ مصادیقی از خیانت در امانت
۵ امانت داری ، تعهد مسئولین

مصادیق مرتبط

ردیف عنوان
۱ ادای حق الناس
۲ ادای شهادت
۳ حفظ امانت
۴ خیانت در امانت
۵ خیانت در امانت کفّار
۶ تأخیر در تحویل امانت

چندرسانه‌ای مرتبط

ردیف عنوان

مرتبط‌های بوستان

ردیف عنوان

نرم‌افزارهای مرتبط

ردیف عنوان

نویسنده: محمود صادقی
تهیه و تدوین پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر قم
کلمات کلیدی: ودیعه، کتمان ، خیانت.

محتویات

امانتداری

تعریف امانتداری

واژه «امانتداری» از ریشه «اَمِنَ» به معنای «آرامش قلب»[۱] آمده است یعنی کسی که دیگری را امین قرار می‌دهد قلبش نسبت به نگهداری آن آرامش دارد.

اهمیت امانتداری

روایات اهل بیت علیهم السلام امانتداری و ادای امانت را واجب شمرده است. امام صادق علیه السلام فرمودند:‏ «بدان اگر قاتل علی علیه السلام مرا امین قرار دهد و من امانت او را قبول کنم حتماً امانتش را به او بر می‌گردانم»[۲].
در حدیث دیگری حضرت علی علیه السلام با شدت بیشتری اهمیت و وجوب امانتداری را بیان کرده و می‌فرمایند: «ای کمیل بفهم و بدان که ما به هیچ کس اجازه نمی‌دهیم که ادای امانت را ترک کند ... قسم می‌خورم قبل از وفات پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله از ایشان شنیدم که فرمودند: ای اباالحسن؛ امانت را به نیکوکار و فاجر برسان چه کم باشد چه زیاد»[۳].
امام سجاد علیه السلام فرمودند: « در بازگرداندن امانت به صاحبش بکوشید؛ به خدایی که محمد صلی الله علیه و آله را به حق به نبوت برانگیخت اگر قاتل پدرم حسین بن علی علیهما السلام مرا بر شمشیری که با آن پدرم را به شهادت رساند، امین قرار دهد حتماً آن را به او باز می‌گردانم»‏.[۴]
امانت و امانتداری آنقدر اهمیت دارد که در جاهای مختلف کتابهای فقهی مانند «خمس، زکات، معاملات، قرض، رهن، اجاره، قضاوت، وکالت، کفالت، ودیعه، عاریه و ...» دربارهٔ آن بحث شده است.

اصول مشترک بین پیامبران

امام صادق علیه السلام در این باره فرمودند:«إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَمْ یَبْعَثْ نَبِیّاً إِلَّا بِصِدْقِ الْحَدِیثِ وَ أَدَاءِ الْأَمَانَةِ إِلَی الْبَرِّ وَ الْفَاجِرِ؛ خدای متعال هیچ پیامبری را نفرستاد مگر به راستگویی و ادای امانت به نیکوکار و فاجر».
پیامبر اکرم صلی الله علیه قبل از نبوت به «محمد امین» [صلی الله علیه و آله و سلم] معروف بودند به طوری که حتی بعد از اظهار پیامبری خویش، دشمنان حضرت که نبوت او را قبول نداشتند امانات خود را به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می‌سپردند و به او اعتماد داشتند.

نشانه شیعه واقعی

امام باقر علیه السلام:‏ «مَا شِیعَتُنَا إِلَّا مَنِ اتَّقَی اللَّهَ وَ أَطَاعَهُ وَ مَا کَانُوا یُعْرَفُونَ إِلَّا بِالتَّوَاضُعِ وَ التَّخَشُّعِ وَ أَدَاءِ الْأَمَانَهِ ...؛ شیعه و پیرو ما نیست مگر کسی که تقوای الهی پیشه کرده و خدا را اطاعت کند. شیعیان ما شناخته نمی‌شوند مگر با تواضع و خشوع و امانتداری».

اقسام امانت

امانت مالکی

به امانتی که صاحبش آن را بوسیله یک عقد و قراردادی (مانند اجاره، ودیعه و ...) در اختیار امانت گیرنده قرار می‌دهد، امانت مالکی گفته می‌شود.[۵]

امانت شرعی (قانونی)

در این قسم صاحب مال، امانت را در اختیار دیگری قرار نمی‌دهد بلکه چیزی به صورت ناخواسته در اختیار او قرار می‌گیرد و باید از آن حفاظت کند مانند آنکه باد، لباس کسی را به خانه همسایه بیندازد یا کسی مال گمشده‌ای را پیدا کند و به قصد رساندن به صاحبش، آن را بردارد.[۶]

ارکان امانتداری

امانت، سه رکن اساسی دارد: «امانت دهنده، امانت گیرنده و مورد امانت» در صورتی که هر سه رکن وجود داشته باشد، امانت محقق می‌شود.

امانت دهندگان

امانت الهی

به اعتقاد یک مسلمان، مال و ثروت از آن خداست «لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ»[۷] و او امانتدار آن است که باید در راه رفع نیازهای ضروری و حیاتی خود و دیگران در محدوده‌ای که شرع تعیین کرده استفاده نماید و در حقیقت مالکیت، نوعی امانتداری است که صرفاً بمنظور تنظیم مسائل ضروری حیات و نیازهای حقوقی به وسیله قانون الهی اعتبار شده است[۸].

امانت انسانی

۱. امانت در روابط متقابل افراد
۲. امانت در روابط متقابل افراد و حکومت
حضرت علی علیه السلام در نامه به کارگزاران خویش گوشزد می‌فرمود که «حکومت، امانتی است در دست کارگزار و باید بداند که روزی باید آن را به صاحب امانت تحویل دهد پس باید مراقب باشد در انجام و حفظ این امانت الهی کوتاهی نکند و آن را به بهترین صورت به سرانجام برساند».
امیرالمومنین علیه السلام در نامه‌ای که به «رفاعه» قاضی خویش در اهواز نوشتند فرمودند: «بدان ای رفاعه! که این حکمرانی، امانت است. هر که در آن خیانت ورزد، تا روز رستاخیز از رحمت خدا دور باشد، و هر کس خیانتکاری را به کار گمارد، حقیقتاً محمد صلی الله علیه و آله در دنیا و آخرت از او بیزار است»[۹].
مولای متقیان علی علیه السلام خود را حافظ و نگهدار امانت الهی یعنی «حکومت» می‌دانستند؛ لذا حتی با افراد نزدیک خویش کنار نمی‌آمدند و کاری نمی‌کردند که ذره‌ای از بیت المال در مسیری غیر از راه الهی خرج شود[۱۰].
امانتدار بودن افراد برای حضرت علی علیه السلام آنقدر مهم بود که در نامه تاریخی خویش به مالک اشتر فرمودند: «افراد امین را برای پست‌های حساس انتخاب کن ... به کارهایشان رسیدگی کن، و جاسوسانی از اهل راستی و وفا بر آنان بگمار، زیرا بازرسی پنهانی تو از کارهای آنان سبب امانتداری ایشان و مدارای با رعیت می‌شود‏»[۱۱].

زمینه‌ها و عوامل امانتداری

اعتقاد راستین به اسلام

اگر دین الهی بر جامعه حاکم باشد و مردم دستورات آن را به خوبی انجام دهند حتما آن جامعه به سعادت می‌رسد. یکی از برکات دین اسلام این است که افراد، امین می‌شوند و تمام تلاش خود را برای ادای امانت به کار می‌بندند. امام صادق علیه السلام در این باره فرمودند:‏ «الْإِسْلَامُ یُحْقَنُ بِهِ الدَّمُ وَ یُؤَدَّی بِهِ الْأَمَانَهُ...؛ به وسیله اسلام خونها حفظ و محترم شمرده می‌شوند و امانت به صاحبش بر می‌گردد... »[۱۲].
افرادی که دارای اعتقادی صحیح هستند در انجام وظایف الهی کوتاهی نمی‌کنند؛ علی علیه السلام فرمود: «صِحَّةُ الْأَمَانَةِ عُنْوَانُ حُسْنِ الْمُعْتَقَدِ؛ امانتداری صحیح، نشانه حُسن اعتقاد است»[۱۳].
امام علی علیه السلام فرمودند: «أَدِّ الْأَمَانَةَ إِذَا ائْتُمِنْتَ ... فَإِنَّهُ لَا إِیمَانَ لِمَنْ لَا أَمَانَةَ لَهُ؛ امانت را اداء کن زمانی که تو را امین قرار دادند ... پس همانا کسی که امانتدار نیست ایمان ندارد»[۱۴]
امام صادق علیه السلام:‏ «اتَّقُوا اللَّهَ وَ عَلَیْکُمْ بِأَدَاءِ الْأَمَانَةِ إِلَی مَنِ ائْتَمَنَکُمْ؛ تقوا پیشه کنید و بر شما باد به ادای امانت به افرادی که شما را امانتدار و امین قرار داده‌اند»[۱۵]

تربیت صحیح اخلاقی

والدین و مسئولین آموزشی باید در همان دوران کودکی فرزندان را با امانتداری آشنا کنند و با عمل خویش آنها را در راستای ادای امانت و خیانت نکردن یاری کنند.
فرزندان در منزل، والدین خویش را سمبل و الگوی خود قرار می‌دهند؛ لذا کارهای آنها را تقلید می‌کنند؛ پس اگر پدر و مادر در حفظ امانت‌های دیگران کوشا باشند فرزندان نیز به تبعیت از والدین خود، در امانت داری قدم بر می‌دارند.

نظارت اجتماعی و حکومتی

اگر قوانین حکومتی با قوت اجرا شوند و با افراد خیانت کار با شدت برخورد شود، افرادی که ممکن است بخواهند در امانت، خیانت کنند از این کار پشیمان می‌شوند ولی اگر نهادهای اجتماعی - از قبیل روحانیت و رسانه ها- و حکومت اسلامی با اشخاص خیانت کار با ملایمت برخورد کنند افراد دیگر هم به فکر می‌افتند برای رسیدن به خواسته‌های خویش از هیچ کاری حتی تجاوز به بیت المال دریغ نکنند.

آثار امانتداری

آثار فردی

. آرامش روحی
. بهره مندی از پاداش و الطاف الهی
برای افرادی که امانتدار هستند علاوه بر آثار دنیوی، برکات و اثرات اخروی دیگری مانند نجات از جهنم[۱۶]، بهشتی شدن[۱۷]، زینت کردن بهشت[۱۸]، خوشحال کردن اهل بیت علیهم السلام[۱۹] و سلامت دنیا و آخرت[۲۰] وجود دارد.

آثار اجتماعی

. سعادت جامعه
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند: «لَا یَزَالُ أُمَّتِی بِخَیْرٍ وَ تَهَادَوْا وَ أَدَّوُا الامَانَةَ وَ اجْتَنَبُوا الْحَرَامَ ... فَإِذَا لَمْ یَفْعَلُوا ذَلِكَ ابْتُلُوا بِالْقَحْطِ وَ السِّنِینَ؛ امت من تا زمانی که همدیگر را دوست داشته باشند، به یکدیگر هدیه بدهند، امانات را به صاحبانشان برگردانند و از انجام کارهای حرام اجتناب کنند... در خیر هستند پس اگر این کارها را انجام ندهند به قحطی و خشکسالی مبتلا می‌گردند»‏.[۲۱]
. اعتبار اجتماعی
امام صادق علیه السلام فرمودند: «لَمَّا حَضَرَتْ أَبَاطَالِبٍ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ الْوَفَاةُ جَمَعَ وُجُوهَ قُرَیْشٍ فَأَوْصَاهُم‏ ... عَلَیْکُمْ بِصِدْقِ الْحَدِیثِ وَ أَدَاءِ الْأَمَانَةِ فَإِنَّ فِیهِمَا نَفْیاً لِلتُّهَمَةِ وَ جَلَالَةً فِی الْأَعْیُن؛ ابوطالب هنگام وفاتش، بزرگان قریش را جمع کرد و به آنها توصیه کرد: ... در راستگویی و ادای امانت بکوشید؛ چون این دو، دور کننده تهمت اند و فرد را در چشم و نظر مردم با عظمت نشان می‌دهند»‏[۲۲]
. جلب روزی
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند: «الْأَمَانَةُ تَجْلِبُ الْغِنَی؛ امانتداری، روزی را جلب می‌کند»[۲۳].
امام علی علیه السلام فرمودند: «اسْتِعْمَالُ الْأَمَانَةِ یَزِیدُ فِی الرِّزْق؛ به کار گرفتن امانتداری روزی را زیاد می‌کند»[۲۴].
لقمان به فرزندش فرمود: «یَا بُنَیَّ ... کُنْ أَمِیناً تَکُنْ غَنِیّاً؛ ای فرزندم ... امانتدار باش (که اگر امانتدار باشی) غنی و بی نیاز می‌شوی».[۲۵]

آثار اخلاقی

در روایات برای امانتداری آثار و برکات فراوانی ذکر شده است که به اختصار برخی از آنها بیان می‌شود:
امانتداری نشان سخاوت[۲۶] و صداقت عملی[۲۷] است و محبت الهی[۲۸] را به دنبال دارد.
امانتداری نشان تکامل ایمان[۲۹]، تقوا[۳۰] و حسن ظن[۳۱] است و شخص را نورانی می‌کند.[۳۲]
امانتداری پیروی از روش پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله[۳۳] و برگزیدگان الهی بوده[۳۴] و وسیله نزدیکی و قرب به معبود[۳۵] و رسول گرامی صلی الله علیه و آله می‌شود36.
امانتداری رحمت الهی را جلب کرده[۳۶] و عامل نجات یافتن انسان است.[۳۷] خدای متعال بوسیله امانتداری، انسانها را امتحان می‌کند.[۳۸]

آثار خیانت در امانت

در مقابل امانتداری، خیانت یکی از بدتربن صفات ناپسند است و بر شخص و جامعه اثرات منفی می‌گذارد که به برخی از آنها اشاره می‌شود:

محرومیت از مسلمانی هنگام مرگ

امام علی علیه السلام فرمودند: پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله خیانت کردن را نهی کرده و فرمودند: «هر کس در دنیا خیانت کند و مال دیگری را به صاحبش برنگرداند و بمیرد بر دین من نمرده است»‏‏.[۳۹]

گرفتاری به غضب الهی

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند: «هر کس در امانت خیانت کند و آن را به صاحبش برنگرداند بر دین اسلام از دنیا نرفته است و خدای متعال را در حال غضب ملاقات می‌کند و به داخل آتش جهنم می‌افتد و تا ابد در آنجا خواهد ماند».[۴۰]

پریشانی زندگی

امام علی علیه السلام فرمودند: «چهار چیز وارد خانه‌ای نمی‌شود مگر اینکه آن را ویران کرده و آباد نمی‌کند: خیانت، دزدی، شرابخواری و زنا»[۴۱].
در روایات آثار منفی دیگری نیز برای خیانت ذکر شده است که عبارت است از اصل و اساس نفاق و دورویی[۴۲] و سبب فقر و تنگدستی است[۴۳] شخص با این صفت، پست و حقیر[۴۴] و سرانجام در دنیا و آخرت خوار و ذلیل می‌شود.[۴۵]

مصادیق امانت

امامت و حکومت

یکی از اصحاب[۴۶] امام رضا علیه السلام از حضرت دربارهٔ آیه «إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُکُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ إِلی أَهْلِها»[۴۷] سوال کرد. حضرت درجواب فرمودند:«آنها اهل بیت پیامبراکرم علیهم السلام هستندکه امانتِ (امامت) را به امام بعدی تحویل می‌دهند‏».[۴۸]
حسین بن خالد که از اصحاب امام رضا علیه السلام بود از حضرت دربارهٔ آیه «إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَهَا»[۴۹] سؤال کرد. حضرت در جواب فرمودند: «امانت، همان ولایت اهل بیت علیهم السلام است»[۵۰].
سمت‌ها و مسئولیت‌های اجتماعی مثل استانداری، فرمانداری، وکالت و وزارت، همه نوعی امانت الهی و مردمی در دست مسوولان است.

اموال و حقوق مردم

بیت المال

امیرمؤمنان علی علیه السلام به کارگزاران خویش می‌فرمودند برای کارهای مهم و حساس، افراد امین را انتخاب کنند به عنوان نمونه برای جمع آوری، حفاظت و توزیع صدقات (خمس و زکات) افراد امانتدار باید انتخاب شوند چرا که غالباً امور مالی، افراد را وسوسه می‌کند تا در امانت خیانت کنند: «وَ لَا تَأْمَنَنَّ عَلَیْهَا إِلَّا مَنْ تَثِقُ بِدِینِهِ ... ؛ غیر از کسی را که به دینداری او اعتماد داری بر آنها امین قرار مده، امینی که نسبت به اموال مسلمانان درستکار باشد، تا جایی که آن اموال را به حاکم مسلمانان برساند و حاکم هم بین مردم پخش کند. جز خیرخواه و مهربان و امین و محافظ، چوپانی بر حیوانات مگمار، تا با حیوانات درشتی نکند و آنها را به جبر و مشقّت نراند، و نرنجاند و خسته ننماید».[۵۱]
در برخی از روایات اهل بیت مخصوصاً روایات علوی علیهم السلام واژگان «صداقت و امانتداری» و «دروغ و خیانت» در کنار هم استعمال شده است که این نوع ترکیب ممکن است به این حقیقت اشاره داشته باشد که شخص دروغگو احتمال خیانتش در مال و مقام و راز و دیگر مصادیق امانت، بیشتر است؛ لذا علی علیه السلام در این باره فرمودند: «لَیْسَ لِلْکَذُوبِ أَمَانَةٌ».[۵۲]

آثار علمی، فرهنگی و هنری

افراد باید در نوشتن[۵۳] کتاب، مقاله و فعالیت‌های فرهنگی هنری خویش، امانتداری را رعایت کنند یعنی اگر از آثار دیگران استفاده می‌کنند حتماً نام منبع را بیاورند و از ذکر مطالب بدون سند خودداری کنند.

دیدگاه‌ها و رازها

مجالس

امام صادق علیه السلام فرمودند: «مجالس، امانت هستند و کسی حق ندارد مطالب آن را بدون اجازه افراد جلسه بازگو کند»[۵۴].

رازداری

امام رضا علیه السلام فرمودند: «امام صادق علیه السلام فرمودند: «کسی که میتی را غسل دهد و امانت را رعایت کند بخشیده می‌شود»، سؤال شد: «چگونه ادای امانت کند؟» فرمودند: «آنچه را از (عیب و نقص) جنازه میت دیده است بازگو نکند.»[۵۵]

عمر و سرمایه زندگی

انسان در برابر لحظه لحظه عمر خویش مسئول است و باید از این نعمت و امانت الهی بهترین بهره را ببرد و آن را در راه‌های بیهوده و حرام مصرف نکند و گرنه در قیامت باید در محضر عدل الهی جوابگو باشد.

افراد تحت مدیریت انسان

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در جواب زنی[۵۶] که سؤال کرد: «حق زن بر مرد چیست؟» فرمودند: «برادرم جبرئیل به من خبر داد و پیوسته سفارش زنان را می‌کرد به طوری که گمان کردم برای هیچ مردی حلال نیست که به همسرش (اُف) بگوید. ای محمد![صلی الله علیه و آله و سلم] در مورد زنان تقوا داشته باشید چرا که در دست شما امانت هستند ...».[۵۷]
همچنین فرزندان، خدمه، کارمندان و همه کسانی که تحت نظارت و مدیریت انسان کار می‌کنند، امانت‌هایی در حوزه مسئولیت او به حساب می‌آیند.

دستورات الهی

یکی از دو امام باقر و صادق علیهما السلام فرمودند: «اوامر و نواهی الهی، امانات خدای متعال هستند».[۵۸]
امام باقر علیه السلام فرمودند: «إِنَ أَدَاءَ الصَّلَاةِ وَ الزَّکَاةِ وَ الصَّوْمِ وَ الْحَجِّ مِنَ الْأَمَانَة؛ ادای نماز و زکات و روزه و حج از امانت حساب می‌شوند».[۵۹]
نقل شده است: «أَنَّ أَمِیرَالْمُؤْمِنِینَ علیه السلام إِذَا حَضَرَه وَقْتُ الصَّلَاةِ تَلَوَّنَ وَ تَزَلْزَلَ ...؛ حضرت علی علیه السلام هنگامی که وقت نماز می رسید رنگ چهره ایشان تغییر کرده و به لرزه می‌افتادند. از ایشان سؤال شد: چه شده است؟ حضرت فرمودند: وقت ادای امانتی رسیده است که آسمانها و زمینها از تحمل عاجز بودند و انسان آن را تحمل کرد. در حالی که من ضعیف هستم نمی‌دانم این امانت را خوب ادا می‌کنم یا نه»[۶۰]

اهل بیت علیهم السلام

امام علی علیه السلام به امام حسن و حسین علیهم السلام فرمودند: شما را به توصیه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله سفارش می‌کنم که فرمودند: «اجرش را به او اداء کنید چرا که خدای متعال فرمودند: «قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى»‏ هرکس به اهل بیت او علیهم السلام مودت کند، ادای امانت کرده است»[۶۱].

موانع امانتداری

عوامل اقتصادی

امام صادق علیه السلام فرمودند: «گرانی قیمت، خُلق افراد را بد کرده و امانتداری را از بین می‌برد»[۶۲]

عوامل فرهنگی

چشم و هم چشمی

برخی از افراد ممکن است در حفظ امانت و خیانت نکردن کوشا باشند ولی عواملی مانند «چشم و هم چشمی» آنها را در حفظ امانت، سست کند و به سمت خیانت کشیده شوند؛ یعنی خود را با دیگران مقایسه می‌کنند و می‌بینند که زندگی آنها بهتر است لذا برای این که از آن افراد عقب نمانند ممکن است در امکانات و امانت‌هایی که در دست آنها می‌باشد خیانت کنند و به ثروت باد آورده دست پیدا کنند.

عوامل اخلاقی

حرص و طمع

بعضی از افراد برای اینکه سریع تر به جاه، مقام و ثروت برسند ممکن است در حفظ امانت‌های الهی و انسانی کوتاهی یا خیانت کنند مثلاً برخی از اشخاص حریص و طماع برای این که به خواسته نفسانی خویش برسند در بیت المال خیانت کرده یا از انجام وظیفه خود در حفظ آن کوتاهی می‌کنند.
در برخی روایات صحیح السند[۶۳] وارد شده است، عملی که حضرت آدم علیه السلام را به ترک اولی و هبوط در زمین دچار ساخت، حرص بود.
در روایت صحیح السندی وارد شده است که طمع، فقر است؛ امام صادق علیه السلام فرمودند: «... الطَّمَعُ هُوَ الْفَقْرُ الْحَاضِر»[۶۴]

مشاغل مربوط به امانتداری

شاید بتوان ادعا کرد که امانت و امانتداری در تمام مشاغل کم و بیش وجود دارد لذا افراد هر جا خدمت می‌کنند باید امانتداری را سرلوحه اعمال و کردار خود قرار دهند.
به صورت اختصار برخی از مشاغل که ارتباط بیشتری با امانتداری دارند ذکر می‌کنیم:
بانکداری، بنگاه معاملات، سمساری، قضاوت، وکالت، مشاوره، فعالیت در نیروی انتظامی، خبرنگاری، چوپانی، باغداری، کلیدداری خانه‌های امانتی و ویلایی و ... .

راه کارهای گسترش امانتداری

۱. قدردانی از افراد امانتدار
در برخی موارد حضرت امیر علیه السلام از افرادی که در مسائل حکومتی امانتدار بودند تشکر می‌کردند؛ در نامه‌ای به والی خویش در بحرین[۶۵] نوشتند: «أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّی قَدْ وَلَّیْتُ النُّعْمَانَ بْنَ عَجْلَانَ الزُّرَقِیِّ عَلَی الْبَحْرَیْنِ وَ نَزَعْتُ یَدَکَ بِلَاذَمٍّ لَکَ وَ لَا تَثْرِیبٍ عَلَیْکَ فَلَقَدْ أَحْسَنْتَ الْوِلَایَهَ وَ أَدَّیْتَ الْأَمَانَهَ ...؛ اما بعد، نعمان بن عجلان زرقی را والی بحرین قرار دادم، و تو را از آنجا برداشتم بدون اینکه نکوهش و ملامتی بر تو باشد. حقّا زمامداری را به خوبی انجام دادی، و امانت را ادا کردی ... [۶۶]
۲. استفاده از افراد امانتدار در پست‌های مهم
امانتداری برای حکومت علوی علیه السلام آنقدر مهم است که به کارگزاران خویش می‌فرمایند فقط امانت داری ملاک انتخاب افراد برای پست‌های حکومتی باشد: «لَاتَقبَلَنَّ فِی استِعمَالِ عُمَّالِکَ وَ أُمَرَائِکَ شَفَاعَةً الا شفاعةَ الکِفَایَهِ وَ الأمَانَةِ؛ در گزینش و به کار گرفتن کارگزاران و مسئولانت، شفاعت و وساطتی جز شفاعت و وساطتِ کفایتمندی و خوب اداره کردن، و امانتداری را نپذیر»[۶۷].
۳. توجه دادن به عواقب خیانت
۴. تولید برنامه‌های رسانه‌ای
۵. معرفی الگوهای زنده
۶. بیان فوائد امانتداری
۷. وضع قوانین کارآمد و اجرای صحیح آنها
۸. آموزش صحیح از دوران کودکی

احکام شرعی امانتداری

مسأله: اگر انسان مال خود را به کسی بدهد و بگوید: «نزد تو امانت باشد» و او هم قبول کند یا بدون این که حرفی بزنند صاحب مال بفهماند که مال را برای نگهداری به او می‌دهد و او هم به قصد نگهداری کردن بگیرد باید به احکام ودیعه و امانتداری عمل نماید[۶۸].
مسأله: حفظ امانت اعم از مالکی و شرعی واجب و تعدّی یا تفریط در حفظ آن، حرام و موجب ضمان است، اما، چنانچه امانت بدون کوتاهی امین در حفظ، تلف شود، وی ضامن نیست[۶۹].
مسأله: بازگرداندن امانت مالکی به صاحبش، در صورت درخواست وی یا آنچه در حکم درخواست است (مانند پایان یافتن مدت امانت) و نیز مبادرت به رد امانت شرعی به صاحبش هر چند مطالبه نکند، واجب است[۷۰].
مسأله: امانتدار و کسی که مال را به امانت می‌گذارد، باید هر دو بالغ و عاقل باشند. پس اگر انسانی مالی را نزد بچه یا دیوانه به امانت بگذارد، یا دیوانه و بچه مالی را نزد کسی امانت بگذارند، صحیح نیست[۷۱].

فهرست منابع

استفتائات، سید روح الله موسوی خمینی، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ پنجم، ۱۴۲۲ق.
استفتائات، محمدتقی بهجت فومنی گیلانی، دفتر حضرت آیه الله آیت الله بهجت، چاپ اول، ۱۴۲۸ق.
أجوبة الاستفتائات، سید علی حسینی خامنه‌ای، دفتر معظم له، قم، چاپ اول، ۱۴۲۴ق
استفتائات جدید، جواد بن علی تبریزی، چاپ اول.
أمالی، مفید، محمد بن محمد، محقق / مصحح: استاد ولی، حسین وغفاری علی اکبر، ناشر: کنگره شیخ مفید، قم‏، چاپ اول، ۱۴۱۳ ق‏.
أنوار فی مولد النبیّ صلی الله علیه و آله‏، بکری، احمد بن عبد الله‏، محقق / مصحح: روحانی، احمد، ناشر: دار الشریف الرضی‏، قم‏، چاپ اول،۱۴۱۱ ق‏.
أمالی، ابن بابویه، محمد بن علی‏، ناشر: کتابچی‏، تهران‏، چاپ ششم، ۱۳۷۶ ش‏.
بحار الأنوار، مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی‏، محقق / مصحح: جمعی از محققان‏، ناشر: دار إحیاء التراث العربی‏، بیروت‏، چاپ دوم‏، ۱۴۰۳ ق‏.
ثواب الأعمال و عقاب الأعمال‏، ابن بابویه، محمد بن علی‏، ناشر: دار الشریف الرضی للنشر، قم‏، چاپ دوم، ۱۴۰۶ ق‏.
توضیح المسائل، آیت الله شبیری، انتشارات سلسبیل، ۱۴۳۰ ه‍ق، چاپ اول.
توضیح المسائل، آیت الله فاضل، تاریخ نشر ۱۴۲۶ ه‍ق، چاپ صد و چهاردهم، وفات ۱۴۲۸ ه‍ق.
توضیح المسائل، ناصر مکارم شیرازی، انتشارات مدرسه امام علی بن ابی‌طالب علیه السلام، چاپ ۵۲، ۱۴۲۹ق.
توضیح المسائل، محمد تقی بهجت فومنی گیلانی، انتشارات شفق، چاپ ۹۲، ۱۴۲۸ق.
توضیح المسائل، حسین وحید خراسانی، مدرسه امام باقر علیه السلام، چاپ نهم، ۱۴۲۸ق.
تحف العقول‏، ابن شعبه حرانی، حسن بن علی‏، محقق / مصحح: غفاری، علی اکبر، ناشر: جامعه مدرسین‏، چاپ دوم، قم‏، ۱۳۶۳ ق‏.
تحریر الوسیله، خمینی، سید روح اللّه موسوی، ناشر: مؤسسه مطبوعات دار العلم، چاپ اول، قم.
تصنیف غرر الحکم و درر الکلم‏، تمیمی آمدی، عبد الواحد بن محمد، محقق / مصحح: درایتی، مصطفی‏، ناشر: دفتر تبلیغات‏، قم‏، چاپ اول، ۱۳۶۶ ش‏.
تهذیب الأحکام، طوسی، محمد بن الحسن‏، محقق / مصحح: خرسان، حسن الموسوی‏، ناشر: دار الکتب الإسلامیه‏، تهران‏، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ ق‏.
تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب‏، قمی مشهدی، محمد بن محمدرضا، محقق / مصحح: درگاهی، حسین‏، ناشر: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات‏، تهران‏، چاپ اول، ۱۳۶۸ ش‏.
حقوق مدنی، طاهری، حبیب الله، ناشر: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، قم، چاپ دوم، ۱۴۱۸ ه‍ق.
خصال‏، ابن بابویه، محمد بن علی‏، محقق / مصحح: غفاری، علی اکبر، ناشر: جامعه مدرسین‏، قم‏، چاپ اول، ۱۳۶۲ ش‏.
دعائم الإسلام‏، ابن حیون، نعمان بن محمد مغربی‏، محقق / مصحح: فیضی، آصف‏، ناشر: مؤسسه آل البیت علیهم السلام‏، قم‏، چاپ دوم، ۱۳۸۵ ق‏.
روضة الواعظین و بصیرة المتعظین، فتال نیشابوری، محمد بن احمد، انتشارات رضی‏، قم‏، چاپ اول، ۱۳۷۵ ش‏.
الزهد، کوفی اهوازی، حسین بن سعید، محقق/مصحح: عرفانیان یزدی، غلامرضا، ناشر:المطبعة العلمیه، قم‏، چاپ دوم، ۱۴۰۲ق‏.
صحیفه السجادیه، علی بن الحسین، امام چهارم علیه السلام‏، ناشر: دفتر نشر الهادی‏، قم‏، چاپ اول، ۱۳۷۶ ش‏.
صحیفة الإمام الرضا علیه السلام‏، علی بن موسی، امام هشتم علیه السلام‏، محقق / مصحح: نجف، محمد مهدی‏، ناشر: کنگره جهانی امام رضا علیه السلام‏، مشهد، چاپ اول، ۱۴۰۶ ق‏.
عیون أخبار الرضا علیه السلام‏، ابن بابویه، محمد بن علی‏، محقق / مصحح: لاجوردی، مهدی‏، نشر جهان‏، تهران‏، چاپ اول، ۱۳۷۸ ق‏.
عیون الحکم و المواعظ، لیثی واسطی، علی بن محمد، محقق / مصحح: حسنی بیرجندی، حسین‏، ناشر: دار الحدیث‏، قم‏، چاپ اول،۱۳۷۶ ش‏.
الفقه المنسوب إلی الإمام الرضا علیه السلام‏، ‏محقق / مصحح: مؤسسه آل البیت علیهم السلام‏، ناشر: مؤسسه آل البیت علیهم السلام‏، مشهد، چاپ اول، ۱۴۰۶ ق‏.
فقه سیاسی، زنجانی، عباس علی عمید، ناشر: انتشارات امیر کبیر، چاپ چهارم، تهران، ۱۴۲۱ ه‍ق.
قرب الإسناد، حمیری، عبد الله بن جعفر، محقق / مصحح: مؤسسه آل البیت علیهم السلام‏، ناشر: مؤسسه آل البیت علیهم السلام‏، قم‏، چاپ اول، ۱۴۱۳ ق‏.
کافی، کلینی، محمد بن یعقوب‏، محقق / مصحح: غفاری علی اکبر و آخوندی، محمد، ناشر: دار الکتب الإسلامیه، تهران‏، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ ق‏.
معانی الأخبار، ابن بابویه، محمد بن علی‏، محقق / مصحح: غفاری، علی اکبر، ناشر: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‏، قم‏، چاپ اول، ۱۴۰۳ ق‏.
مصباح الشریعه، منسوب به جعفر بن محمد، امام ششم علیه السلام‏، ناشر: اعلمی‏، بیروت‏، چاپ اول، ۱۴۰۰ ق‏.
نزهه الناظر و تنبیه الخاطر، حلوانی، حسین بن محمد بن حسن بن نصر، محقق / مصحح: مدرسه الإمام المهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف‏، ناشر: مدرسه الإمام المهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف‏، قم‏، چاپ اول، ۱۴۰۸ ق‏.
محاسن‏، برقی، احمد بن محمد بن خالد، محقق / مصحح: محدث، جلال الدین‏، ناشر: دار الکتب الإسلامیه، قم‏، چاپ دوم،۱۳۷۱ ق‏.
مناقب آل أبیطالب علیهم السلام، ابن شهر آشوب مازندرانی، محمد بن علی‏، ناشر: علامه‏، قم‏، چاپ اول، ۱۳۷۹ ق‏.
معدن الجواهر و ریاضه الخواطر، کراجکی، محمد بن علی‏، محقق / مصحح: حسینی، احمد، ناشر: المکتبه المرتضویه، تهران‏، چاپ دوم‏، ۱۳۵۳ ش‏.
مشکاة الأنوار فی غرر الأخبار، طبرسی، علی بن حسن‏، ناشر: المکتبة الحیدریه، نجف‏، چاپ دوم، ۱۳۴۴ ش‏.
مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل‏، نوری، حسین بن محمد تقی‏، محقق / مصحح: مؤسسه آل البیت علیهم السلام‏، ناشر: مؤسسه آل البیت علیهم السلام‏، قم‏، چاپ اول، ۱۴۰۸ ق‏.
معجم مقاییس اللغه، ابن فارس، أحمد بن فارس‏، محقق / مصحح: هارون، عبد السلام محمد، ناشر: مکتب الاعلام الاسلامی، چاپ اول، ۱۴۰۴ ق‏.
نهج البلاغه، شریف الرضی، محمد بن حسین‏، محقق / مصحح: صالح، صبحی‏، ناشر: هجرت‏، قم‏، چاپ اول، ۱۴۱۴ ق‏.

منابع برای مطالعه بیشتر

امانت داری در فرهنگ اسلامی، علی حیدری نهند، مجله «مبلغان»، خرداد و تیر ۱۳۸۵، ش ۷۹؛
امانت داری در آموزه‌های اسلامی، رضا وطن دوست، مجله «الهیات و حقوق»، زمستان ۱۳۸۳، ش ۱۴؛
امانت داری، جوادی آملی، مجله «پاسدار اسلام»، اردیبهشت ۱۳۸۸، ش ۳۲۹؛
بار امانت؛ تفسیر آیه «امانت»، حمید نوروزی، مجله «معرفت»، آبان ۱۳۸۳، ش ۸۳؛
اندرزهای سبز دربارهٔ امانت، طاهره ابراهیمی، مجله «رشد معلم»، اردیبهشت ۱۳۷۹، ش ۱۵۰؛
امانتداری در حکومت علوی علیه السلام، محمود صادقی، سایت دریای معارف: <http://www.yamemaaref.blogfa.com>

پا نویس

  1. معجم المقاییس اللغه، ج‏1، ص 133.
  2. کافی، ج ‏5، ص 133.
  3. تحف العقول، ص 175.
  4. أمالی، صدوق، ص 246.
  5. تحریر الوسیله؛ ج، ص 606؛ حقوق مدنی، طاهری، ج، ص: 342، با کمی تغییر و تصرف
  6. همان.
  7. سوره بقره؛ آیه 255
  8. فقه سیاسی، عمید زنجانی ج، ص 538.
  9. دعائم الإسلام، ج‏2، ص 531.
  10. ر.ک: نهج البلاغه، صبحی صالح، ص 346، خطبه 224.
  11. همان، ص435، نامه 53.
  12. محاسن، ج‏1، ص 285.
  13. تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، ص 251.
  14. عیون الحکم و المواعظ، لیثی، ص77.
  15. کافی، ج ‏5، ص 133.
  16. أمالی، صدوق، ص 295؛ کافی، ج‏2، ص152.
  17. أمالی، مفید، ص 227.
  18. أنوار فی مولد النبی صلی الله علیه و آله، ص 9
  19. کافی، ج‏2، ص636.
  20. معانی الأخبارص 253.
  21. عیون أخبارالرضا، ج 2، ص 29.
  22. روضة الواعظین و بصیرة المتعظین، ج‏1، ص 140.
  23. قرب الإسناد، ص116.
  24. خصال، ج ‏2، ص 505.
  25. معانی الأخبارص 253.
  26. نزهة الناظر و تنبیه الخاطر، ص 123.
  27. تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، ص 251.
  28. عیون الحکم و المواعظ، لیثی، ص 135.
  29. تهذیب الأحکام (تحقیق خرسان)، ج‏6، ص 350؛ عیون أخبار الرضا علیه السلام، ج‏2، ص 125.
  30. خصال، ج‏2، ص 483.
  31. مصباح الشریعه، ص 173.
  32. عیون الحکم و المواعظ، لیثی، ص 45.
  33. الفقه المنسوب إلی الإمام الرضا علیه السلام، ص 353.
  34. عیون الحکم و المواعظ، لیثی، ص83؛ معدن الجواهر و ریاضه الخواطر، ص 63.
  35. الزهد، ص13.
  36. مشکاه الأنوار فی غرر الأخبار، ص 52.
  37. عیون الحکم و المواعظ، لیثی، ص111.
  38. کافی، ج‏2، ص104.
  39. أمالی، صدوق، ص 430.
  40. ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، ص 285.
  41. خصال، ج‏1، ص 230.
  42. عیون الحکم و المواعظ، لیثی، ص264.
  43. تحف العقول، ص 221.
  44. عیون الحکم و المواعظ، لیثی، ص 111.
  45. نهج البلاغه، صبحی صالح، ص 382، نامه 26.
  46. أحمد بن عُمَر.
  47. خدا به شما فرمان مى‏ دهد كه سپرده ‏ها را به صاحبان آنها رد كنيد.(سوره نساء؛ آیه 58)
  48. کافی، ج‏1، ص 276.
  49. ما امانت [الهى و بار تكليف] را بر آسمانها و زمين و كوهها عرضه كرديم پس از برداشتن آن سر باز زدند. (سوره احزاب؛ آیه 72)
  50. عیون أخبار الرضا علیه السلام، ج‏1، ص 306.
  51. نهج البلاغه، صبحی صالح، ص 381، نامه 25.
  52. عیون الحکم و المواعظ، لیثی، ص 411.
  53. ر.ک: امانت داری در پژوهش با ملاحظات و نقدی بر فصل اول از کتاب اخلاق پژوهش، فرشته ابوالحسنی نیارکی، مجله «کتاب ماه دین»، شهریور1389، ش 155.
  54. کافی، ج‏2، ص 660.
  55. الفقه المنسوب إلی الإمام الرضا علیه السلام، ص 165.
  56. به نام حولاء.
  57. مستدرک الوسائل، ج‏14، ص: 252.
  58. مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج‏3، ص 98.
  59. همان.
  60. بحار الأنوار، ج‏81، ص 257، از ابن شهر آشوب به نقل از تفسیر «اَلْقُشَیْرِی»‏.
  61. دعائم الإسلام، ج‏2، ص 350.
  62. کافی، ج ‏5، ص164.
  63. کافی، ج‏2، ص 289، ح 1.
  64. کافی، ج‏2، ص 148، ح 4.
  65. عمر بن أبی سلمه المخزومی.
  66. نهج البلاغه، صبحی صالح، ص414، نامه 42.
  67. شرح نهج البلاغه، ابن أبی الحدید، ج‏20، ص 276.
  68. توضیح المسائل، امام خمینی، ص 490، م 2209؛ رساله توضیح المسائل، آیت الله فاضل، ص: 409، م 1768؛ رساله توضیح المسائل، آیت الله شبیری، ص 501، م 2336؛ رساله توضیح المسائل، آیت الله مکارم ص 385، م 1992؛ توضیح المسائل، آیت الله وحید، ص 480، م 2380.
  69. تحریر الوسیله، امام خمینی، ج ، ص 606؛ حقوق مدنی، طاهری، ج، ص 292.
  70. تحریر الوسیله، امام خمینی، ج ، ص 606.
  71. توضیح المسائل، امام خمینی ص 490، م 2210؛ توضیح المسائل، آیت الله فاضل، ص: 409، م 1770؛ توضیح المسائل، آیت الله بهجت، ص 368، م 1835؛ توضیح المسائل، آیت الله شبیری، ص 501، م 2337؛ توضیح المسائل، آیت الله مکارم، ص 385، م 1994؛ توضیح المسائل، آیت الله وحید، ص 480، م 2381.