فرهنگ مصادیق:احسان به والدین

از پژوهشکده امر به معروف
(تغییرمسیر از احسان به والدین)
پرش به: ناوبری، جستجو
احسان به والدین

نویسنده: عبدالله عباسی
تهیه و تدوین: پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر قم

مقدمه

عواطف انسانی و حق شناسی دو مسئله ارزشمند است که برای رعایت احترام والدین کافی است.
دین مقدس اسلام تأکیدات مکرری در این حوزه دارد که در مسائل دیگر تأکید ندارد، احسان به والدین از مسائلی است که در قرآن از آن مکرر یاد شده است تا جایی که خداوند بعد از مسئله توحید بلافاصله احسان به والدین را مطرح می‌کند، قرآن حتی کمترین اهانت را به آنها روا نمی‌دارد و از آن پرهیز کرده است.
جهاد یکی از مهمترین مسائل است تا زمانی که وجوب عینی پیدا نکرده خدمت به پدر و مادر و رسیدگی به امورات آنها از جهاد مهمتر است و بسیار از موارد دیگر که در قرآن و روایات به آن اشاره شده است.
بحث پیش رو از بحثهایی است که در تمام ادیان الهی دارای اهمیت ویژه‌ای است و فقط مربوط به دین مبین اسلام نمی‌باشد.
در این پژوهش بصورت مختصر به معنای احسان و احسان به والدین در سایر ادیان را بررسی خواهیم کرد در ادامه دلایل احسان، روشهای احسان و حکم شرعی آن را بیان می‌کنیم.

معنای لغوی و اصطلاحی احسان

احسان در لغت: احسان مصدر باب افعال از ریشه (ح س ن) به معنای نیکی کردن به دیگران آمده است.[۱]
برای احسان دو معنا ذکر شده که در قرآن هم بیان شده است، یکی کار نیک کردن[۲] و دیگری نسبت به غیر نیکی کردن،[۳] احسان به والدین به معنای نیکی به غیر است.[۴]

پیشینه قرآنی احسان به والدین

وقتی به قرآن نگاه می‌کنیم برخی از ارزشها و مقدسات و فرامین فقط مربوط به دین مقدس اسلام است و پیشینه این مسائل به دین اسلام برمی گردد، اما مسئله احسان به والدین یک بحث بین الادیانی است که در بقیه ادیان آسمانی و آیین‌های مقدس از آن به خوبی یاد شده است.
این مسئله نه تنها در اسلام بلکه بین المللی است[۵] و در قرآن نیز به آن تأکید شده قرآن احسان به والدین را فقط شامل پدر و مادر مسلمان نمی‌داند بلکه احسان به والدین غیر مسلمان را نیز سفارش می‌کند، آنجا که می‌فرماید: وَ إِنْ جَاهَدَاکَ عَلَی أَنْ تُشْرِکَ بِی مَا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ فَلَا تُطِعْهُمَا وَصَاحِبْهُمَا فِی الدُّنْیَا مَعْرُوفاً[۶] ترجمه: و اگر تو را وادارند تا در باره چیزی که تو را بدان دانشی نیست به من شرک ورزی از آنان فرمان مبر و[لی] در دنیا به خوبی با آنان معاشرت کن.
به پیامبران گذشته از جمله حضرت نوح، حضرت ابراهیم، حضرت عیسی و حضرت موسی علیهم السلام در مورد احسان به والدین تأکید فراوان شده است.
عقل هر انسانی نیز حکم می‌کند اگر کسی به شما احسان و نیکی کرد در مقابل به او احسان کنی و چه کسانی بیشتر از پدر و مادر به انسان خدمت کرده‌اند؟ مادری که نه ماه کودک راحمل می‌کند وقتی کودک به دنیا می‌آید از شیره جان به او شیر می‌دهد او را تر و خشک می‌کند به امیدی که بزرگ شود و زحمات بی شمار دیگری که برای کودک انجام می‌دهند آیا به حکم عقل احسان به چنین شخصی لازم نیست.

احسان به والدین در سایر ادیان

در تمام ادیان الهی به مسئله احسان به والدین تاکید شده است انبیاء الهی به مسئله احسان به والدین توصیه فراوانی داشتند و قبل از آن خود به آنها احترام گذاشته و برای آنها احترام و طلب مغفرت می‌کردند.
حضرت ابراهیم علیه السلام به والدین خود دعا می‌کند و از خدا برای آنها طلب مغفرت و آمرزش می‌کند؛ رَبَّنَا اغْفِرْ لِی وَ لِوَالِدَیَّ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ یَوْمَ یَقُومُ الْحِسَابُ[۷] (پروردگارا روزی که حساب برپا می شود بر من و پدر و مادرم و بر مؤمنان ببخشای) این دعا به تنهایی نشان دهنده بزرگی شأن والدین است بلکه به پیروان می‌آموزد که چگونه برای والدین خود دعا کنند.
اما حضرت موسی علیه السلام، آن حضرت هنگام مناجات با خدا درخواست کرد که همنشین وی در بهشت را معرفی کند تا او را بشناسد. خطاب آمد، ای موسی در فلان ناحیه، فلان مغازه برو کسی که در آنجا مشغول کار است رفیق تو در بهشت خواهد بود، حضرت موسی علیه السلام سراغ او رفت، دید جوانی است قصاب. از دور مراقب بود تا ببیند او چه عمل شایسته‌ای دارد؛ اما چیز فوق العاده‌ای از او مشاهده نکرد.
شب هنگام که جوان محل کار را ترک می‌کرد، موسی علیه السلام بدون آن که خود را معرفی کند، نزد جوان آمد و از او خواست تا شب را مهمانش باشد.
حضرت موسی می‌خواست بدین طریق راز و رمز کار او را بشناسد و ببیند آن جوان چه عبادت‌هایی انجام می‌دهد که این قدر درجه پیدا کرده و همنشین پیامبر خدا شده است.
جوان وارد منزل شد، قبل از هر چیز غذایی آماده کرد، آن گاه سراغ پیرزنی از کار افتاده رفت که دست و پایش فلج بود و قدرت حرکت نداشت. با صبر و حوصله غذا را لقمه لقمه به دهانش گذاشت، او را شستشو داد و لباسش را عوض کرد.
موسی هنگام خداحافظی خود را معرفی کرد و پرسید: این زن کیست؟ پس از آن که به وی غذا می‌دادی نگاهی به سوی آسمان می‌انداخت و کلماتی بر زبان جاری می‌کرد، چه بود؟
گفت: این زن مادرم است و هر بار که به او غذا می‌دهم و او را سیر می‌کنم در باره من دعا می‌کند و می‌گوید: خدایا او را همنشین موسی بن عمران علیه السلام در بهشت قرار بده.
موسی به جوان مژده داد که دعای مادر دربارهٔ تو به اجابت رسیده است.
در آیات قرآن نیز خداوند خطاب به بنی اسرائیل می‌فرماید شریک برای خدا قرار ندهید و به والدین خود احسان کنید.[۸]
همچنین در بین ده فرمانی که خداوند به حضرت موسی علیه السلام وحی فرموده بود این فرمان نیز وجود داشت که: «پدر و مادر را احترام کن تا در سرزمینی که خداوند به تو خواهد بخشید، عمر طولانی داشته باشی.[۹]
اما در آیین حضرت عیسی علیه السلام مقام والدین به حدی است که در آغاز زندگی آن حضرت شکر خدا را انجام می‌دهد که خدا او را نسبت به مادرش نیکوکار قرار داده است چون او می‌داند نیکی به مادر بالاترین ارزش را دارد آن جا که می‌فرماید: وَ بَرًّا بِوَالِدَتِی وَ لَمْ یَجْعَلْنِی جَبَّارًا شَقِیًّا.[۱۰] و مرا نسبت به مادرم نیکوکار کرده و زورگو و نافرمانم نگردانیده است.
حضرت عیسی علیه السلام نیکی به مادر را از امتیازات خود می‌داند و این دلیل روشنی است بر مسئله احسان به والدین و الا آن حضرت امتیازات ویژه‌ای زیادی داشته است و در میان این امتیازات به این مسئله اشاره می‌کند.

دلیل احسان به والدین

قرآن اولاً اهمیت ویژه برای بحث احسان به والدین قائل است و در جایجای آن از این مسئله مهم بحث شده است ثانیاً محکم‌ترین دلائل در آن بیان شده و هیچ گونه شک و شبهه در آن دلائل نخواهد بود به طور مثال در چهار جای قرآن[۱۱] و در سور مختلف بعد از مسئله توحید که مهم‌ترین مسائل و از جمله اصول دین است مسئله احسان به والدین بیان می‌شود این اهمیت مسئله احسان به والدین را می‌رساند و یکی از محکم‌ترین دلائل احسان به والدین خواهد بود همچنین در قرآن خداوند شکرگذاری از خود را در مقابل شکر گزاری از والدین قرار داده است آنجایی که می‌فرماید: أَنِ اشْکُرْ لِی وَ لِوَالِدَیْکَ[۱۲] ترجمه: (شکرگزار من و پدر و مادرت باش) و به عبارت روشن تر اگر کسی از پدر و مادرش شکرگزاری نکند و از زحماتی که برای او انجام داده‌اند تشکر نکند از نعمت‌های خداوند نیز شکرگزاری نکرده است در صورتی که از نعمات خداوند شکرگزاری کرده باشد.
یا در جای دیگر می‌فرماید بالهای تواضع و فروتنی را در مقابل آنها باز کن.[۱۳] مرغ چگونه جوجه‌هایش را زیر بال و پرش می‌گیرد و از آنها مواظبت می‌کند قرآن این حالت را برای فرزندان اشاره می‌کند که در زمان پیری باید از آنها مواظبت و پرستاری کنید در حالی که در مقابل آنها متواضع باشید.
شخصی نزد رسول اکرم صلی‌الله علیه و آله و سلّم آمد و عرض کرد: ای رسول خدا صلی‌الله علیه و آله و سلّم! من بسیار مشتاق جهاد و جنگ هستم. پیامبر صلی‌الله علیه و آله و سلّم فرمود: در راه خدا جهاد کن که اگر کشته شوی زنده خواهی بود و نزد خدا روزی می‌خوری و اگر بمیری اجر تو بر خدا خواهد بود و اگر از جبهه سالم بازگردی، گناهانت آمرزیده می‌شود مانند روزی که از مادر متولد شده باشی.
آن شخص گفت: ای پیامبر خدا صلی‌الله علیه و آله و سلّم! پدر و مادر پیری دارم که با من انس گرفته‌اند و اگر آنها را ترک کنم ناراحت می‌شوند! حضرت فرمود: پس نزد آنان برگرد به خدا سوگند، انس آنها به تو در یک شبانه روز از یک سال جهاد در راه خدا بهتر است[۱۴]
امام باقر علیه‌السلام فرمود: خداوند در سه چیز رخصتی برای هیچ کس قرار نداده است ادای امانت به نیکوکار و بدکار، وفای به نیکوکار و بدکار و نیکی به والدین نیکوکار باشند یا بدکار[۱۵]
از جهت سیره عقلایی احسان و نیکوکاری از اموری هستند که در حوزه عمل اجتماعی پسندیده قرار می‌گیرند و یکی از فضیلت‌های اخلاقی به شمار می‌آیند دیگران انسان نیکو کار را می ستایند.
احسان به بندگان خدا در قرآن و روایات سفارش زیادی شده به ویژه احسان به والدین که دارای برکات دنیوی و اخروی فراوانی است که در صورت احسان به آنها از این برکات برخوردار خواهیم بود و در مقابل عاق والدین دارای عقوبات دنیوی و اخروی هستند عقل در اینجا حکم به احسان آنها می‌کند. همچنین عقل، شکر و قدردانی از منعم یعنی کسی که به انسان نعمتی داده را لازم می‌داند و چه کسانی در زندگی انسان بیشتر از پدر و مادر خدمت کرده‌اند بنابراین عقل حکم می‌کند به احسان به آنها.

کیفیت احسان به والدین

احسانی که در مورد والدین درآیات قرآن و احادیث به آن سفارش شده چگونه است یا به بیان ساده‌تر روش‌های احسان به آنها چیست؟ جامع‌ترین آیه‌ای که در قرآن وظایف فرزندان را بیان نموده آیات ۲۳ و ۲۴ سوره اسراء است.
خلاصه وظایف به والدین نیکی کنید، در زمان پیری از آنها پرستاری کنید. بیشترین سفارشی که به فرزندان در مورد احترام شده زمان پیری است که والدین به فرزندان نیاز مبرم دارند.
یکی از نکاتی که در این مورد بیان شده است می‌فرماید: (إِمَّا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ کِلَاهُمَا...) وقتی آنها نزد تو پیر شدند یعنی انسان در زمان پیری آنها باید در کنار آنها باشد مباد مانند زندگی‌های غربی آنها را از خود دور کنید و در خانه سالمندان جای دهید یا از آنها فاصله بگیرد به نحوی که کمتر نزد آنها باشد و کمتر به آنها رسیدگی کند.
یکی دیگر از وظایف فرزندان که در این سوره بیان شده این است سخنی که موجب انزجار آنها می‌شود، نباید گفت کمترین کلمه‌ای که بیان شده است «اف» است، امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید: اگر کلمه‌ای کمتر از «اف» وجود داشت خداوند بیان می‌فرمود.[۱۶] در ادامه می‌فرماید در برابر آنها خاضع و فروتن باشید و بالهای تواضع و فروتنی را برای آنها باز کن این تعبیر را قرآن به فرزندان دارد که پدر و مادر را در زمان پیری درک کنید و به آنها خدمت کنید به تعبیر علامه طباطبایی انسان باید در معاشرت و گفتگوی با پدر و مادر طوری رفتار کند که پدر و مادر تواضع و خضوع او را احساس کنند[۱۷] و در اینکه فرمود: و بگو پروردگارا ایشان را رحم کن آن چنان که ایشان مرا در کودکی‌ام تربیت کردند.
دوران کوچکی و ناتوانی فرزند را به یادش می‌آورد و به او خاطرنشان می‌سازد، در این دوره که پدر و مادر ناتوان شده تو بیاد دوره ناتوانی خود باش و از خدا بخواه که خدای سبحان ایشان را رحم کند، آن چنان که ایشان تو را رحم نموده و در کودکی تربیت کردند.
وقتی از معنای کلمه احسان در و بالوالدین احسانا که در آیات ذکر شده از حضرت صادق علیه‌السلام سؤال شده فرمودند: «فقال: الإحسان أن تحسن صحبتهما» معنی احسان این است که با آنها شیرین، نیکو، نشست و برخاست و معاشرت کنی، نه با خستگی و کسالت قیافه و چهره درهم و با تلخی با آنها ملاقات نکن «و أن لا تکلفهما أن یسألاک شیئا مما یحتاجان الیه و إن کانا مستغنیین» اگر کنارشان رفتی، نشستی و امری به تو کردند، در حالی که می دانی به این مسأله احتیاجی ندارند ولی به خاطر اینکه ناراحت نشوند، انجام بده.[۱۸]

آیا نفقه والدین بر عهده فرزندان است؟

در مورد نفقه والدین قرآن می‌فرماید: (یَسْأَلُونَکَ مَاذَا یُنْفِقُونَ قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَیْرٍ فَلِلْوَالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ وَ الْیَتَامَی وَ الْمَسَاکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ)[۱۹] از تو می پرسند چه چیزی انفاق کنند [و به چه کسی بدهند] بگو هر مالی انفاق کنید به پدر و مادر و نزدیکان و یتیمان و مسکینان و به در راه مانده تعلق دارد.
قرآن در پاسخ کسانی که می‌گویند چه چیزی انفاق کنیم از کلمه خیر استفاده کرده که شامل بهترین‌ها در گفتار، کردار، رفتار، اموال و ... می‌شود.
هم‌چنین امام صادق علیه‌السلام فرمود: پدر و مادر، فرزند و همسر کسانی هستند که نفقه و تأمین مخارج آنان برشخص مسلمان واجب است؛[۲۰] بنابراین پدر و مادر از جمله کسانی هستند که نفقه آنها بر فرزندان واجب است؛ و هزینه زندگی آن‌ها با دو شرط بر انسان واجب است: نیاز از یک‌سو و عدم امکان رفع نیاز از سوی دیگری موجب واجب شدن نفقه بر آنها می‌شود.[۲۱]

آیا احسان به والدین اختصاص به زمان حیات آنها دارد؟

مهر و مودت به والدین به دوران حیات والدین اختصاص ندارد، بلکه باید پس از فوت توجه ویژه به آن‌ها نمود، در این باره امام باقر علیه‌السلام می‌فرماید: بنده‌ای که در زمان حیات به پدر و مادرش نیکی نموده و پس از مرگ آن‌ها را فراموش کند و بدهی ایشان را نپردازد و برای آن‌ها طلب رحمت نکند، خداوند جل‌جلاله او را جزء عاق والدین ثبت می‌نماید و اما اگر بنده‌ای در حال حیات عاق والدین بشود، ولی پس از مرگ با دعا و استغفار آن‌ها را یاد نماید، خداوند عز وجل او را نیکی کننده به والدین ثبت خواهد فرمود.[۲۲]

آثار و پیامدها احسان به والدین

احسان و نیکی به والدین و راضی و خشنود نمودن آنان آثار و فواید بسیار دارد که سعادت دنیوی و اخروی را در پی خواهد داشت در اینجا به برخی از آنها اشاره می‌کنیم.

الف) خشنودی خداوند و غفران الهی

یکی از مهمترین نتایج احسان به والدین خشنودی خداوند است که هم در قرآن و در روایات بر آن تأکید شده است بر پایه روایتی نخستین چیزی که خداوند در لوح محفوظ نوشته این است که خدایی جزء من نیست و هرکس پدر و مادرش از او خشنود باشند من از او خشنود هستم و چه سعادتی از این بالاتر که خداوند از انسان خشنود باشد.
در جای دیگری آقا امام صادق علیه‌السلام می‌فرمایند: نیکی به والدین از حسن شناخت و معرفت عبد به خداوند است؛ زیرا هیچ عبادتی انسان را به سرعت نیکی به پدر و مادر به خشنودی خداوند متعال نمی‌رساند.[۲۳]

ب) بهره مندی از غرفه‌های بهشتی

بهره مندی از غرفه‌های بهشتی یکی از آثار اخروی احسان به والدین است چنانچه امام باقر علیه‌السلام در حدیثی به این نکته اشاره دارند: چهار صفت است که در هر یک از مؤمنان باشد خدا او را در بالاترین مرتبه بهشت در غرفه‌هایی برتر از همه غرفه‌های بهشتی جا می‌دهد یکی از آن چهار صفت نیکی کردن به والدین است.[۲۴]

ت) آسان شدن مرگ

مرگ یک رخداد طبیعی در زندگی انسان است و طبق فرموده قرآن هر کسی چشنده مرگ است، یکی از سخت‌ترین لحظات برای انسانها لحظه مرگ و خارج شدن روح از بدن است، یکی از کارهایی که موجب آسان شدن آن لحظات سخت و طاقت فرساست همین احسان و نیکی به والدین است؛ شاهد آن داستانی است که از شیخ مفید از امام صادق علیه‌السلام نقل کرده است که ایشان فرمودند: روزی به رسول گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) خبر دادند که فلان جوان مدتی است در بستر مرگ است و جان نمی‌دهد پیامبر به بالین این جوان رفتند و به او فرمودند: کلمه شهادتین بگوید ولی جوان قادر به گفتن نبود و زبانش قفل شده بود، زنی در کنار بستر جوان مشغول پرستاری بود، حضرت از آن زن سؤال نمود: آیا این جوان مادر دارد؟ پاسخ داد: بله من مادر او هستم، حضرت فرمود: آیا از فرزندت ناراحت و ناراضی هستی؟ گفت: آری مدت پنج سال است با او سخنی نگفته‌ام، حضرت از آن مادر تقاضا کرد از فرزندش راضی شود. عرض کرد: به احترام شما از او راضی شدم، سپس حضرت به جوان فرمود: لااله الا الله بگوید جوان سریعاً بر زبان جاری کرد و از دنیا رفت.
آثار دیگری برای احسان به والدین ذکر شده است ازجمله طول عمر، وسعت روزی،[۲۵] بهره‌مندی از سایه عرش الهی، نزول رحمت آسمانی و ... که در کتاب مفاتیح الحیات آیت الله جوادی آملی ص ۲۲۱ آمده است.

تعارض امرو نهی والدین

هرگاه بین والدین تعارض واقع شود مثلاً پدر می‌گوید فلان کار را انجام بده و مادر می‌گوید فلان کار را بکن در این صورت اگر ممکن است جلب رضایت هر دو را کرد باید انجام داد ولی اگر رعایت هردو میسر نیست جانب مادر را ترجیح بدهد؛ به دلیل اینکه اولاً امام صادق علیه‌السلام فرمود: جَاءَ رَجُلٌ إِلَی النَّبِی صل الله فَقَالَ یا رَسُولَ اللَّهِ مَنْ أَبَرُّ قَالَ أُمَّکَ قَالَ ثُمَّ مَنْ قَالَ أُمَّکَ قَالَ ثُمَّ مَنْ قَالَ أُمَّکَ قَالَ ثُمَّ مَنْ قَالَ أَبَاک[۲۶] مردی خدمت پیغمبر صلی‌الله علیه و آله آمد و گفت به چه کسی احسان کنم؟ فرمود: به مادرت گفت: سپس به که؟ فرمود: به مادرت، عرض کرد سپس به که؟ فرمود به مادرت. گفت سپس به که؟ فرمود: به پدرت. طبق فرموده امام صادق علیه‌السلام مادر در احسان کردن مقدم است. ثانیا مادر رنج و ناراحتی بیشتری برای اولاد کشیده از زمانی که بچه داخل شکم مادر است تا زمانی که به دنیا می‌آید و رنج سختی زایمان را تحمل می‌کند و...

محدوده اطاعت از والدین

اگر اطاعت از ابوین واجب و ترک آن گناه است آیا در همه امور حتی در صورت امر به گناه نیز باید از والدین تبعیت کرد.
پاسخ: در مورد اینکه احسان به والدین واجب و عدم احسان و عاق والدین شدن حرام است هیچ شکی نیست و اما اینگونه نیست که در همه موارد باید از آنها اطاعت کرد.
جابر جعفی می‌گوید: در محضر امام صادق علیه‌السلام بودم، مردی عرضه داشت: پدر و مادرم از سنی‌های متعصب هستند، با آنها چگونه رفتار کنم؟ امام علیه‌السلام فرمود: با شیعیان واقعی ما چگونه برخورد می‌کنی؟ عرض کرد: با عشق و محبت و با اقدام به حل مشکلات آنان. فرمود: با پدر و مادرت به همین صورت رفتار کن.[۲۷]

حکم فقهی احسان به والدین

سؤال: آیا پسری که هنوز به سن بلوغ نرسیده، می‌تواند در جبهه‌ها شرکت کند؟ و آیا اجازه پدر و مادر شرط است؟ اجازه والدین در مورد افراد بالغ چگونه است؟
پاسخ: مادامی که جبهه‌ها نیاز به نیرو دارد رفتن به جبهه بر بالغین واجب است و رضایت والدین شرط نیست و بر غیر بالغ واجب نیست و لو با اجازه ولی شرعی اقدام نماید.
سؤال: اقدام به دفاع از اسلام هنگام خطر برای اسلام، بدون رضایت والدین چه حکمی دارد؟
پاسخ: دفاع از اسلام و مسلمین واجب است و متوقف بر إذن والدین نیست ولی در عین حال سزاوار است انسان تا می‌تواند رضایت آنان را جلب نماید.[۲۸]
از بیانات فوق به دست می‌آید که نه تنها در انجام محرمات نباید به سخنان پدر و مادر اعتنا کرد بلکه در صورت ترک واجب نیز این امر مراعات شده است.
سفری که اسباب اذیت پدر و مادر باشد حرام است و انسان باید در آن سفر نماز را تمام بخواند و روزه بگیرد.[۲۹]
در مسئله نذر و شبهه نذر اذن پدر و مادر شرط است[۳۰] اما اگر فرزندی بدون اجازه والدین نذر کرد نظر مراجع مختلف است بعضی قائل‌اند بر اینکه باید به نذر خود عمل کند و بعضی می‌فرمایند نباید به نذر خود عمل نماید.[۳۱]
در مسئله قسم اگر پدر از قسم خوردن فرزند جلوگیری کند قسم آن صحیح نمی‌باشد.

عاق والدین

فرزندان باید نسبت به اعمال خود مراقبت تام داشته و اموری که موجب ناراحتی عاق والدین است را انجام ندهند. امام صادق علیه‌السلام فرمود: در قیامت، پرده‌ای از پرده‌های بهشت برداشته می‌شود و به این سبب اگر کسی مشامی داشته باشد، از پانصد سال راه بوی آن را احساس می‌کند، مگر یک گروه، عرض شد: کدام گروه؟ فرمود: عاق والدین و فرمود: کمترین چیزی که سبب عاق می‌گردد، «اف» گفتن به آنهاست و اگر کلمه‌ای کمتر از آن بود، خدا از آن نهی می‌کرد. (قبلاً به آیه مورد نظر اشاره شد).
علامه مجلسی در شرح کافی می‌فرماید، عاق والدین به این است که فرزند حرمت آنها را رعایت نکند و بی ادبی نماید و آنها را با گفتار یا رفتارش بیازارد و در چیزهایی که عقلاً و شرعاً مانعی ندارد نافرمانی آنها کند.[۳۲] لازم به ذکر است عاق والدین از جمله گناهانی است که عقوبت دنیوی دارد و عقوبت آن گریبان گیر انسان می‌شود چنانچه پیامبر صل الله علیه و آله فرمود سه گناه است که عقوبت آن در همین دنیا تعجیل می‌شود عاق والدین، ظلم به دیگران و بدی کردن در مقابل احسان.[۳۳] شاید تعجیل در آن به خاطر عبرت گیری دیگران باشد.
پیامدهای عاق والدین: عاق والدین آمرزیده شدنی نیست، نماز عاق پذیرفته نیست، عاق والدین بدبختی می‌آورد و ... که در کتاب گناهان کبیره ج ۱ ص ۱۱۹ بیان شده است.

راهکار تقویت روابط حسنه با والدین

عملکرد والدین

یکی از مهمترین راهکارها عملکرد خود والدین در ترغیب فرزندان به رابطه صحیح با ایشان است.
از جمله راهکارهای تقویت رابطه با والدین، توجه به این موضوع در متون درسی آموزش و پرورش است که هدایت معلمان متعهد، نقش مؤثری در این زمینه دارد.

استفاده از رسانه ملی

یکی دیگر از راهکارها استفاده از رسانه ملی است که با تولید آثار ارزشمند و مؤثر می‌توانند نقش به سزایی در تقویت احسان به والدین و کاهش رفتارهای نامناسب با آنان ایفا کنند.

بهره‌مندی از سینما و سایر رسانه‌ها

راهکار دیگر در این زمینه، بهره‌مندی از سینما و رسانه‌های مکتوب و شبکه‌های مجازی است.

معرفی چند کتاب دربارهٔ احسان به والدین

۱- ارزش پدر و مادر در اسلام نوشته سید اسماعیل گوهری که در سال ۱۳۷۵ انتشارات نشر جلی در قم به چاپ رسیده است.
۲- حقوق متقابل والدین و فرزندان، نوشته عبدالکریم پاک نیا که در سال ۱۳۸۲ انتشارات کمال‌الملک در قم این کتاب را به چاپ رسانیده است.
۳- مقام پدر و مادر در اسلام، نوشته زین‌العابدین و حسنعلی احمدی که در سال ۱۳۸۸ انتشارات میثم تمار در قم به چاپ رسیده است.
۴- گناهان کبیره (بخش عاق والدین) نوشته شهید آیت الله دستغیب، درسال ۱۳۸۳ انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین این کتاب را به چاپ رسانیده است.
لازم به ذکر است از جمله کتاب‌های حدیثی مرجع در این زمینه کتاب اصول کافی ثقة الاسلام کلینی است که در جلد دوم این کتاب باب نیکی کردن به والدین حدود ۲۰ حدیث بیان شده است که در کتابهای دیگر مانند بحار الانوار علامه مجلسی و وسائل الشیعه نیز مشابه همین احادیث بیان شده است.

فهرست منابع

۱-قاموس القرآن، سید علی اکبر قرشی، ج ۱، ص ۱۳۶، ناشر دارالکتاب اسلامیه تهران،۱۳۷۶
۲-تسنیم، حضرت آیت الله جوادی آملی، جلد ۵، ص ۳۵۳، انتشارات نشر اسراء قم، محقق احمد قدسی،۱۳۸۷
۳-پند تاریخ، موسی خسروی، جلد ۱، ص ۶۸، انتشارات اسلامیه تهران، ۱۳۹۳
۴-تورات کتاب مقدس عهد عتیق و جدید، ترجمه فاضل خان همدانی، سفر خروج، فصل ۲۰، ص ۱۴۰، آیه ۱۲، انتشارات اساطیر تهران،۱۳۸۸
۵-بحار الانوار، علامه مجلسی، ج ۷۱، ص ۸۱، ناشر موسسه الوفاء، چاپ بیروت
۶-اصول کافی، محمد ابن یعقوب بن اسحاق معروف به شیخ کلینی، ج ۲، ص ۱۶۲، محقق علی اکبر غفاری، ناشر دارالکتاب الاسلامیه تهران، ۱۴۰۷ ه ق
۷-ترجمه المیزان علامه طباطبائی، مترجم سید محمد باقر موسوی همدانی، ج ۱۳، ص ۱۰۹ و ۱۱۰، انتشارات جامعه مدرسین قم، ۱۳۷۴
۸-اصول کافی، محمد ابن یعقوب بن اسحاق معروف به شیخ کلینی، ج ۲، ص ۱۵۷، محقق علی اکبر غفاری، ناشر دارالکتاب الاسلامیه تهران، ۱۴۰۷ ه ق
۹-اصول کافی، محمد ابن یعقوب بن اسحاق معروف به شیخ کلینی، ج ۳، ص ۲۲۸، محقق علی اکبر غفاری، ناشر دارالکتاب الاسلامیه تهران، ۱۴۰۷ ه ق
۱۰-الکافی، محمد ابن یعقوب بن اسحاق معروف به شیخ کلینی، ج ۲، ص ۱۶۰، انتشارات الاسلامیه تهران، سال ۱۳۶۲ شمسی.
۱۱- وسائل الشیعه، شیخ حر عاملی، ج ۲۱، ص ۴۹۰ انتشارات موسسه آل البیت لاحیاء التراث، قم، ۱۴۱۶ ه ق
۱۲- گناهان کبیره، شهید آیت الله دستغیب، ج ۱، ص ۱۳۰، انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین قم، ۱۳۸۳ُ
۱۳-مرآة العقول فی شرح الاحوال الرسول، علامه محمد باقر مجلسی، ج ۱۰، ص ۳۱، انتشارات دار الاسلامیه تهران، ۱۴۱۲ ه ق
۱۴-استفتائات حضرت آیت الله خامنه‌ای، سؤال ۱۰۴۹، انتشارات بین‌المللی الهدی تهران، ۱۳۸۴
۱۵-توضیح المسائل امام خمینی (ره)، مسئله ۱۲۹۵ و ۲۶۴۶، مؤسسه نشر و آثار امام خمینی (ره)، تهران، چاپ جدید سال، ۱۳۸۷

پا نویس

  1. قاموس القران ج ۱ ص ۱۳۶
  2. سوره بقره آیه ۵۸
  3. سوره نساء آیه ۳۶
  4. تسنیم ج ۴ ص ۵۶۸
  5. تسنیم جلد 5 ص 353
  6. سوره لقمان؛ آیه ۱۵
  7. سوره ابراهیم؛ آیه ۴۱
  8. پند تاریخ ج ۱ ص ۶۸
  9. تورات سفر خروج، فصل ۲۰، ص۱۴۰ آیه ۱۲
  10. سوره مریم؛ آیه 32
  11. سوره بقره؛ آیه ۸۳ - سوره نساء؛ آیه 36 - سوره انعام؛ آیه ۱۵۱ - سوره اسراء؛ آیه ۲۳
  12. سوره لقمان؛ آیه ۱۴
  13. سوره اسراء؛ آیه ۲۴
  14. بحارالانوار ج ۷۱ ص ۸۱
  15. الکافی ج ۲ ص ۱۶۲
  16. ترجمه المیزان ج ۱۳ ص ۱۱۰
  17. ترجمه المیزان ج 13 ص ۱۱۰
  18. اصول کافی ج ۲ ص ۱۵۷
  19. سوره بقره؛ آیه 215
  20. اصول کافی ج ۴ ص ۱۳
  21. تسنیم ج ۱۷ ص ۱۷۶
  22. اصول کافی ج ۳ ص ۲۲۸
  23. مصباح الشریعه باب ۷۲
  24. مستدرک الوسائل ج ۱۵ ص ۱۷۶
  25. بحارالانوار ج ۱۶ ص ۲۴
  26. الکافی، ج ۲، ص: ۱۶۰
  27. وسائل الشیعه ج ۲۱ ص۴۹۱
  28. استفتاءات حضرت آیت الله خامنه‌ای سؤال 1049
  29. توضیح المسائل امام خمینی ره مسئله ۱۲۹۵
  30. توضیح المسائل امام خمینی ره مسئله ۲۶۴۶
  31. حضرات آیات مکارم شیرازی، سیستانی، سبحانی، زنجانی و نوری همدانی می‌فرمایند باید به نذر خود عمل کند و آیت الله فاضل می‌فرمایند وفاء به نذر لازم نیست. آیت الله وحید می‌فرماید نذر او صحیح نیست.
  32. مراة العقول ج 10 ص 31
  33. بحار الانوار ج 16 ص 25